೨೯. ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್, ಅತೋ ಹೃದಯಸಙ್ಕೀರ್ತನಾತ್ ಹೃದ್ರೋಗಾರಮ್ಭಃ| ಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಸಾತತ್ಯೇನ ಸೇವಾ, ಅತ್ಯುಷ್ಣಾದಯೋ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಮೇಶ್ಚ ನಿದಾನಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮತೋ ಗುಲ್ಮಾನನ್ತರಂ ಹೃದ್ರೋಗಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ಹೇತುಮಾಹ– ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಾದಿಭಿರತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉಷ್ಣಾದಯೋಽತಿಸೇವಿತಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ಹೃದಾಮಯಾನಾಂ ಕ್ರಿಮಿಜಸ್ಯ ಚ ಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ, ಶ್ರಮೋ ಧನುಃಕರ್ಷಣಾದಿಃ, ಅಭಿಘಾತೋ ಹೃದ್ಯೇವ, ಸಞ್ಚಿನ್ತನಂ ನೃಪತಿಭಯಾದಿಕಂ; ಸ ಚ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಃ– ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಯಃ, ಸನ್ನಿಪಾತೇನ, ಕ್ರಿಮಿಭಿಶ್ಚ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ– ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ದೂಷಯಿತ್ವಾ ರಸಮಿತಿ ರಸಸ್ಯ ಹೃದಯಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ವಿಗುಣಾಃ ಕುಪಿತಾಃ| ಹೃದ್ರೋಗಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಯದ್ಬಾಧಾಗ್ರಹಣಂ, ತದ್ದೋಷಭೇದೇನ ಬಾಧಾವೈಚಿತ್ರ್ಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ, ಬಾಧಾಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ನಾನಾವಿಧಾ ಪೀಡೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಭಙ್ಗವತ್ ಪೀಡೇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಹೃದ್ರೋಗಮಿತಿ ‘ವಾ ಶೋಕಷ್ಯಞ್ರೋಗೇಷು’ ಇತಿ ರೋಗೇ ಪರೇ ಹೃದಯಸ್ಯ ಹೃದ್ಭಾವಃ, ಅಥವಾ ಹೃದೋ ರೋಗೋ ಹೃದ್ರೋಗಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ದೂಷಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಗುಣಾಃ ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ರಸಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಹೃದಯಂ ಗತಾಃ, ಹೃದ್ರೋಗಮಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ಯದ್ಬಾಧಾಗ್ರಹಣಂ ತದ್ದೋಷಭೇದೇನ ಬಾಧಾವೈಚಿತ್ರ್ಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ, ಬಾಧಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ನಾನಾವಿಧಾ ಪೀಡೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಭಙ್ಗವತ್ಪೀಡೇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಹೃದಿ ರೋಗೋ ಹೃದ್ರೋಗ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ಆಕೃಷ್ಯತ ಇವ| ತುದ್ಯತೇ ಸೂಚ್ಯೇವ| ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ದಣ್ಡೇನೇವ| ದೀರ್ಯತೇ ದ್ವಿಧೇವ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸ್ಫೋಟ್ಯತೇ ಆರಯೇವ| ಪಾಟ್ಯತೇ ಕುಠಾರೇಣೇವ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾರುತಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಹೃದಯಮಾಯಮ್ಯತೇ ಆಕೃಷ್ಯತ ಇವ, ತುದ್ಯತೇ ಸೂಚ್ಯೇವ, ನಿರ್ಮಥ್ಯತೇ ದಣ್ಡೇನೇವ, ಸ್ಫೋಟ್ಯತೇ ಆರಯೇವ, ಪಾಟ್ಯತೇ ಕುಠಾರೇಣೇವ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಾಹಃ| ಹೃದಯಕ್ಲಮಃ ಹೃದಯಾಕುಲತ್ವಂ, ಗ್ಲಾನಿರಿತಿ ಯಾವತ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕೋ ದಾಹಃ, ಹೃದಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಾಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದಾಹಃ ಸಾರ್ವಾಙ್ಗಿಕಃ; ಚೋಷಃ ಚೂಷ್ಯತೇ ಇವ, ಹೃದಯೇ ಕ್ಲಮೋ ಹೃದಯಾಕುಲತ್ವಂ ಗ್ಲಾನಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮೋದ್ಗಿರಣಮಿವ, ಕ್ಲೇದಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ದುರ್ಗನ್ಧಃ ಸಟಿತ ಇವ, ಮುಖಸ್ಯೈವ ಶೋಷಶ್ಚ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಗೌರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಸಾವತತೇ ಕುಪಿತಕಫವ್ಯಾಪ್ತೇ, “ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಗೌರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಸಾವತತೇ ಹೃದಿ ಕುಪಿತಕಫವ್ಯಾಪ್ತೇ, ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾ ದೂಷಯಿತಾರೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಗೌರವಂ ಹೃದಯಸ್ಯ; ಸ್ತಮ್ಭೋ ಜಡತಾ, ಮಾರ್ದವಂ ಜಲಪ್ಲುತಮಿವ, ಮಾಧುರ್ಯಂ ಮುಖೇ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜಸ್ಯ ಯಾ ಸಾ ಮಿಲಿತೈವ ಕಾರ್ಯಾ| ಅಪಚಾರಾಚ್ಚೇಹ ಗ್ರನ್ಥಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತಃ ಕ್ರಿಮಿಸಮ್ಭವಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇಣ– “ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ| ತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾದೀನಿ ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ|| ಮರ್ಮೈಕದೇಶೇ ಸಙ್ಕ್ಲೇದಂ ರಸಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಗಚ್ಛತಿ| ಸಙ್ಕ್ಲೇದಾತ್ ಕ್ರಿಮಯಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವನ್ತ್ಯುಪಹತಾತ್ಮನಃ||” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ತಸ್ಯೈವೇದಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮಿತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತಮೋಽನ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಜಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಂ; ತತ್ರ ತೋದಶೂಲೇ ವಾತಾತ್, ಉತ್ಕ್ಲೇದಹೃಲ್ಲಾಸೌ ಕಫಾತ್, ತಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್, ಷ್ಠೀವನಂ ಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಅರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಮಿಜಸ್ಯೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗಯದಾಸಸ್ತ್ವಾಹ– ಶ್ಯಾವನೇತ್ರತ್ವಪರ್ಯನ್ತೇನ ತ್ರಿದೋಷಜಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಸ್ಯಾದೇತತ್, ತ್ರಿದೋಷಜಪದಂ ನ ತಾವದತ್ರ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಮ್; ಅತಃ ಸರ್ವಮೇವ ಉತ್ಕ್ಲೇದಾದಿ ಶೋಥಾನ್ತಂ ಕ್ರಿಮಿಜಲಕ್ಷಣಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ನೈವಂ, “ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಂ ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಂ ಕ್ರಿಮಿಜಂ ಸಕಣ್ಡೂಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೬) ಇತಿ ದೃಢಬಲಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾತ್| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ತು ಏಕ ಏವ ಶ್ಲೋಕಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಪಠಿತಃ, ನತು ಪೃಥಕ್ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಂ, ತತಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ಯಾನಭಿಧಾನೇ ಸುಶ್ರುತೇ ನ್ಯೂನತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ತ್ರಿದೋಷಾಶ್ಮರೀವತ್ತಸ್ಯಾಸಮ್ಭವ ಏವೇತಿ ಚೇತ್? ನೈವಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಷು ಪಠಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾಚ ಹಾರೀತಃ– “ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚಿರೋತ್ಥಿತಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತ್ಯಸಾಧ್ಯಮ್|” ಇತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದುಚ್ಯತೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ; ತಥಾ ‘ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ|’ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಠರವೇಣ ತು ತ್ರಿದೋಷಜಪದಂ ಯನ್ನ ಪಠಿತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ, ತತ್ ಕ್ರಿಮಿಜಸ್ಯಾಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ನನು, ದೋಷಜಾವಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ಕ್ರಿಮಿಜೋಽಪಿ ದೋಷಜ ಏವ, ತತ್ ಕಥಂ ಹೃದಾಮಯಃ ಪಞ್ಚವಿಧ ಇತಿ? ನೈವಂ, ರೋಗಜಸ್ಯಾಪಿ ರೋಗಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಯದುಕ್ತಮ್– ‘ನಿದಾನಾರ್ಥಕರ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿದೋಷಜಸ್ತ್ವನುಕ್ತೋಽಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯತ್ವಾದ್ಬೋಧ್ಯಃ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಕೃಮಿಜಯೋರ್ಮಿಲಿತಮೇವ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದ್ಯಾತ್ತ್ರಿದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ ದೃಢಬಲೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್, ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿಕಮೇಕಪದ್ಯಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ; ತೀವ್ರಾರ್ತಿತೋದಮಿತಿ ಭಿನ್ನತನ್ತ್ರೀಯತ್ವಾತ್ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಸರ್ವದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸಮವಾಯಾರಬ್ಧತ್ವಮುಕ್ತಂ, ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜಸ್ಯ ಯಾ ಸಾ ಮಿಲಿತೈವ ಕಾರ್ಯಾ| ಅಪಚಾರಾತ್ ಕೃಮಿಜೇ ಗ್ರನ್ಥಿರ್ಭವತಿ, ತತಶ್ಚ ಕೃಮಿಸಮ್ಭವಃ, ಕೃಮಯೋ ಜಾಯನ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಕ್ರಿಮಿಜ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ತ್ರಿದೋಷಜೇ ತು ಹೃದ್ರೋಗೇ ಯೋ ದುರಾತ್ಮಾ ನಿಷೇವತೇ| ತಿಲಕ್ಷೀರಗುಡಾದೀನಿ ಗ್ರನ್ಥಿಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದ ಇತ್ಯಾದಿಕಮೇವ ತ್ರಿದೋಷಹೃದ್ರೋಗಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ತೋದಶೂಲೇ ವಾತಾತ್, ತೋದೋ ವ್ಯಥಾವಿಶೇಷಃ; ಉತ್ಕ್ಲೇದಹೃಲ್ಲಾಸೌ ಕಫಾತ್, ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ ಅಪಕ್ವದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ವಾಂಶೋದಯಾಚ್ಚ್ಯುತಿಃ, ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಹೃದಯಾದೀಪದಮ್ಬುನಿರ್ಗಮಃ; ತಮಃ ಪಿತ್ತಾತ್ ತಮೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವಿಷ್ಟಸ್ಯೇವ; ಷ್ಠೀವನಂ ಕಫಪಿತ್ತಾತ್; ಏತತ್ತ್ರಿದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್| ಅರುಚೀತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃಮಿಜಸ್ಯೇತಿ | ಏತತ್ಸುಗಮಮ್||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮುಪದ್ರವಾನಾಹ– ಕ್ಲಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಕೃಮೀಣಾಂ ಯೇ ಉಪದ್ರವಾಸ್ತೇ ಕ್ರಿಮಿಜಹೃದ್ರೋಗೇಽಪಿ ಸ್ಯುಃ| ತೇ ಚ ಹೃಲ್ಲಾಸಾಸ್ಯಸ್ರವಣಾವಿಪಾಕಾದಯಃ||೭-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೋಪದ್ರವಾನಾಹ– ಕ್ಲಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಕೃಮೀಣಾಂ ಯೇ ಉಪದ್ರವಾಃ ತೇ ಕೃಮಿಜೇ ಹೃದ್ರೋಗೇಽಪಿ ಮತಾಃ| ತೇ ಚ ಹೃಲ್ಲಾಸಾಸ್ಯಸ್ರವಣಾವಿಪಾಕಾದಯ ಇತಿ||೭-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಹೃದ್ರೋಗನಿದಾನಮ್||೨೯||