Adhikarana హృద్రోగనిదానం (౧) · Śloka ౧
అథ హృద్రోగనిదానం |
అత్యుష్ణగుర్వన్నకషాయతిక్తశ్రమాభిఘాతాధ్యశనప్రసంగైః |
సంచింతనైర్వేగవిధారణైశ్చ హృదామయః పంచవిధః ప్రదిష్టః ||1||
View original
अथ हृद्रोगनिदानम् |
अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः |
सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
గుల్మస్య హృదయం స్థానముక్తం, అతో హృదయసంకీర్తనాత్ హృద్రోగారంభః| ప్రసంగః సాతత్యేన సేవా, అత్యుష్ణాదయో యథాయోగ్యం వాతాదీనాం క్రిమేశ్చ నిదానమితి బోధ్యం||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
గుల్మస్య హృదయం స్థానముక్తమతో గుల్మానంతరం హృద్రోగారంభః| తస్య హేతుమాహ– అతీత్యాది| ఉష్ణాదిభిరతిశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ఉష్ణాదయోऽతిసేవితా వాతాదీనాం హృదామయానాం క్రిమిజస్య చ హేతవో భవంతి, శ్రమో ధనుఃకర్షణాదిః, అభిఘాతో హృద్యేవ, సంచింతనం నృపతిభయాదికం; స చ పంచప్రకారః– వాతాదిభిస్త్రయః, సన్నిపాతేన, క్రిమిభిశ్చ||1||
Adhikarana హృద్రోగస్య సంప్రాప్తిపూర్వకం లక్షణం (౨) · Śloka ౨
దూషయిత్వా రసం దోషా విగుణా హృదయం గతాః |
హృది బాధాం ప్రకుర్వంతి హృద్రోగం తం ప్రచక్షతే ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 43) |
View original
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः |
हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్య సంప్రాప్తిం సామాన్యలక్షణం చాహ– దూషయిత్వేత్యాది| దూషయిత్వా రసమితి రసస్య హృదయాశ్రయత్వాత్| విగుణాః కుపితాః| హృద్రోగమితి వాచ్యే యద్బాధాగ్రహణం, తద్దోషభేదేన బాధావైచిత్ర్యజ్ఞాపనార్థం, బాధాశబ్దేన చాత్ర నానావిధా పీడేతి జేజ్జటః, భంగవత్ పీడేతి గయదాసః| హృద్రోగమితి ‘వా శోకష్యఞ్రోగేషు’ ఇతి రోగే పరే హృదయస్య హృద్భావః, అథవా హృదో రోగో హృద్రోగః||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్య సంప్రాప్తిమాహ– దూషయిత్వేత్యాది| విగుణాః కుపితా దోషా రసం దూషయిత్వా హృదయం గతాః, హృద్రోగమితి వాచ్యే యద్బాధాగ్రహణం తద్దోషభేదేన బాధావైచిత్ర్యజ్ఞాపనార్థం, బాధాశబ్దేనాత్ర నానావిధా పీడేతి జేజ్జటః, భంగవత్పీడేతి గయదాసః| హృది రోగో హృద్రోగ ఇతి నిరుక్తిః||2||
Adhikarana వాతికహృద్రోగలక్షణం (౩) · Śloka ౩
ఆయమ్యతే మారుతజే హృదయం తుద్యతే తథా |
నిర్మథ్యతే దీర్యతే చ స్ఫోట్యతే పాట్యతేऽపి చ ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 43) |
View original
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा |
निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతికహృద్రోగలక్షణమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే ఆకృష్యత ఇవ| తుద్యతే సూచ్యేవ| నిర్మథ్యతే దండేనేవ| దీర్యతే ద్విధేవ క్రియతే| స్ఫోట్యతే ఆరయేవ| పాట్యతే కుఠారేణేవ||3||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
వాతికమాహ– ఆయమ్యత ఇత్యాది| మారుతజే హృద్రోగే హృదయమాయమ్యతే ఆకృష్యత ఇవ, తుద్యతే సూచ్యేవ, నిర్మథ్యతే దండేనేవ, స్ఫోట్యతే ఆరయేవ, పాట్యతే కుఠారేణేవ||3||
Adhikarana పైత్తికహృద్రోగలక్షణం (౪) · Śloka ౪
తృష్ణోష్మాదాహచోషాః స్యుః పైత్తికే హృదయక్లమః |
ధూమాయనం చ మూర్ఛా చ స్వేదః శోషో ముఖస్య చ ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 43) |
View original
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः |
धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పైత్తికలక్షణమాహ– తృష్ణేత్యాది| ఊష్మా కించిద్దాహః| హృదయక్లమః హృదయాకులత్వం, గ్లానిరితి యావత్||4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికమాహ– తృష్ణేత్యాది| ఊష్మా ప్రాదేశికో దాహః, హృది కించిద్దాహ ఇత్యర్థః| దాహః సార్వాంగికః; చోషః చూష్యతే ఇవ, హృదయే క్లమో హృదయాకులత్వం గ్లానిరిత్యర్థః| ధూమాయనం ధూమోద్గిరణమివ, క్లేదః కించిత్ దుర్గంధః సటిత ఇవ, ముఖస్యైవ శోషశ్చ||4||
Adhikarana శ్లైష్మికహృద్రోగలక్షణం (౫) · Śloka ౫
గౌరవం కఫసంస్రావోऽరుచిః స్తంభోऽగ్నిమార్దవం |
మాధుర్యమపి చాస్యస్య బలాసావతతే హృది ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 43) |
View original
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् |
माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లైష్మికమాహ– గౌరవమిత్యాది| బలాసావతతే కుపితకఫవ్యాప్తే, “దోషా దుష్టా దూషయితారో భవంతి” ఇత్యాగమాత్||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లైష్మికమాహ– గౌరవమిత్యాది| బలాసావతతే హృది కుపితకఫవ్యాప్తే, దుష్టా దోషా దూషయితారో భవంతీత్యుక్తత్వాత్| గౌరవం హృదయస్య; స్తంభో జడతా, మార్దవం జలప్లుతమివ, మాధుర్యం ముఖే||5||
Adhikarana సాన్నిపాతికహృద్రోగలక్షణం, క్రిమిజహృద్రోగలక్షణం చ (౬) · Śloka ౬
విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూం |
(చ. చి. అ. 26) |
ఉత్క్లేదః ష్ఠీవనం తోదః శూలం హృల్లాసకస్తమః |
అరుచిః శ్యావనేత్రత్వం శోథశ్చ క్రిమిజే భవేత్ ||6||
(సు. ఉ. తం. అ. 43) |
View original
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् |
(च. चि. अ. २६) |
उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः |
अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సాన్నిపాతికమాహ– విద్యాదిత్యాది| సర్వలింగమిత్యనేన ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వముక్తం, తేన చికిత్సాऽప్యస్య ప్రత్యేకం వాతాదిజస్య యా సా మిలితైవ కార్యా| అపచారాచ్చేహ గ్రంథిరుత్పద్యతే తతః క్రిమిసంభవః| ఉక్తం హి చరకేణ– “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే|| మర్మైకదేశే సంక్లేదం రసశ్చాస్యోపగచ్ఛతి| సంక్లేదాత్ క్రిమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః||” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి| తస్యైవేదం లక్షణమాహ– తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూమితి| ఉత్క్లేద ఇత్యాదినా తమోऽంతం త్రిదోషజహృద్రోగలక్షణం; తత్ర తోదశూలే వాతాత్, ఉత్క్లేదహృల్లాసౌ కఫాత్, తమః పిత్తాత్, ష్ఠీవనం కఫపిత్తాత్| అరుచిరిత్యాదినా క్రిమిజస్యేతి జేజ్జటః; గయదాసస్త్వాహ– శ్యావనేత్రత్వపర్యంతేన త్రిదోషజలక్షణమితి| స్యాదేతత్, త్రిదోషజపదం న తావదత్ర సుశ్రుతేన పఠితం; అతః సర్వమేవ ఉత్క్లేదాది శోథాంతం క్రిమిజలక్షణం భవిష్యతి| నైవం, “విద్యాత్త్రిదోషం త్వపి సర్వలింగం తీవ్రార్తితోదం క్రిమిజం సకండూం|” (చ. చి. అ. 26) ఇతి దృఢబలస్య వాక్యాత్| ఉత్క్లేద ఇత్యాదిస్తు ఏక ఏవ శ్లోకః సుశ్రుతేన పఠితః, నతు పృథక్ సన్నిపాతలక్షణం, తతస్త్రిదోషజస్యానభిధానే సుశ్రుతే న్యూనత్వం స్యాత్| త్రిదోషాశ్మరీవత్తస్యాసంభవ ఏవేతి చేత్? నైవం, తంత్రాంతరేషు పఠితత్వాత్| తథాచ హారీతః– “సర్వాణి రూపాణి చ సన్నిపాతాచ్చిరోత్థితం చాపి వదంత్యసాధ్యం|” ఇతి| చరకేऽప్యుక్తం– “హేతులక్షణసంసర్గాదుచ్యతే సాన్నిపాతికః|” (చ. సూ. అ. 17) ఇతి; తథా ‘త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే|’ (చ. సూ. అ. 17) ఇత్యాది| కంఠరవేణ తు త్రిదోషజపదం యన్న పఠితం సుశ్రుతేన, తత్ క్రిమిజస్యాపి త్రిదోషజత్వఖ్యాపనార్థమిత్యాచక్షతే| నను, దోషజావాంతరావస్థావిశేషత్వాత్ క్రిమిజోऽపి దోషజ ఏవ, తత్ కథం హృదామయః పంచవిధ ఇతి? నైవం, రోగజస్యాపి రోగస్య పృథక్త్వదర్శనాత్| యదుక్తం– ‘నిదానార్థకర’ (చ. చి. అ. 8) ఇత్యాది| ద్విదోషజస్త్వనుక్తోऽపి ప్రకృతిసమసమవాయత్వాద్బోధ్యః||6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిదోషజకృమిజయోర్మిలితమేవ లక్షణమాహ– విద్యాదిత్యాది| విద్యాత్త్రిదోషమిత్యాది దృఢబలోక్తలక్షణం, ఉత్క్లేద ఇత్యాదికమేకపద్యం సుశ్రుతోక్తం; తీవ్రార్తితోదమితి భిన్నతంత్రీయత్వాత్పౌనరుక్త్యం న వాచ్యం| త్రిదోషజే సర్వదోషాణాం లింగాని భవంతి| సర్వలింగమిత్యనేన ప్రకృతిసమవాయారబ్ధత్వముక్తం, తేన చికిత్సాऽప్యస్య ప్రత్యేకం వాతాదిజస్య యా సా మిలితైవ కార్యా| అపచారాత్ కృమిజే గ్రంథిర్భవతి, తతశ్చ కృమిసంభవః, కృమయో జాయంతేऽస్మిన్నితి క్రిమిజ ఇతి నిరుక్తిః| ఉక్తం హి చరకే– “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే||” ఇతి| ఉత్క్లేద ఇత్యాదికమేవ త్రిదోషహృద్రోగలక్షణం| తత్ర తోదశూలే వాతాత్, తోదో వ్యథావిశేషః; ఉత్క్లేదహృల్లాసౌ కఫాత్, ఉత్క్లేదః అపక్వదోషాణాం స్వాంశోదయాచ్చ్యుతిః, హృల్లాసః హృదయాదీపదంబునిర్గమః; తమః పిత్తాత్ తమోऽంధకారప్రవిష్టస్యేవ; ష్ఠీవనం కఫపిత్తాత్; ఏతత్త్రిదోషలక్షణం| అరుచీత్యాదినా కృమిజస్యేతి | ఏతత్సుగమం||6||
Adhikarana హృద్రోగోపద్రవాః (౭-౮) · Śloka ౮
మర్మైకదేశం సంక్లేదం రసశ్చాప్యుపగచ్ఛతి |
సంక్లేదాత్కృమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః ||7||
క్లమః సాదో భ్రమః శోషో జ్ఞేయాస్తేషాముపద్రవాః |
క్రిమిజే క్రిమిజాతీనాం శ్లైష్మికాణాం చ యే మతాః ||8||
View original
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति |
सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७||
क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |
क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సర్వేషాముపద్రవానాహ– క్లమ ఇత్యాది| శ్లైష్మికాణాం కృమీణాం యే ఉపద్రవాస్తే క్రిమిజహృద్రోగేऽపి స్యుః| తే చ హృల్లాసాస్యస్రవణావిపాకాదయః||7-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సర్వేషామేవోపద్రవానాహ– క్లమ ఇత్యాది| శ్లైష్మికాణాం కృమీణాం యే ఉపద్రవాః తే కృమిజే హృద్రోగేऽపి మతాః| తే చ హృల్లాసాస్యస్రవణావిపాకాదయ ఇతి||7-8||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౯
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే హృద్రోగనిదానం సమాప్తం ||29||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం హృద్రోగనిదానం సమాప్తం||29||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవాచస్పతివైద్యవిరచితాయాం మాధవనిదానవ్యాఖ్యాయామాతంకదర్పణాఖ్యాయాం హృద్రోగనిదానం||29||