൨൯. ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഗുല്മസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനമുക്തമ്, അതോ ഹൃദയസങ്കീര്തനാത് ഹൃദ്രോഗാരമ്ഭഃ| പ്രസങ്ഗഃ സാതത്യേന സേവാ, അത്യുഷ്ണാദയോ യഥായോഗ്യം വാതാദീനാം ക്രിമേശ്ച നിദാനമിതി ബോധ്യമ്||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഗുല്മസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനമുക്തമതോ ഗുല്മാനന്തരം ഹൃദ്രോഗാരമ്ഭഃ| തസ്യ ഹേതുമാഹ– അതീത്യാദി| ഉഷ്ണാദിഭിരതിശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഉഷ്ണാദയോऽതിസേവിതാ വാതാദീനാം ഹൃദാമയാനാം ക്രിമിജസ്യ ച ഹേതവോ ഭവന്തി, ശ്രമോ ധനുഃകര്ഷണാദിഃ, അഭിഘാതോ ഹൃദ്യേവ, സഞ്ചിന്തനം നൃപതിഭയാദികം; സ ച പഞ്ചപ്രകാരഃ– വാതാദിഭിസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേന, ക്രിമിഭിശ്ച||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിം സാമാന്യലക്ഷണം ചാഹ– ദൂഷയിത്വേത്യാദി| ദൂഷയിത്വാ രസമിതി രസസ്യ ഹൃദയാശ്രയത്വാത്| വിഗുണാഃ കുപിതാഃ| ഹൃദ്രോഗമിതി വാച്യേ യദ്ബാധാഗ്രഹണം, തദ്ദോഷഭേദേന ബാധാവൈചിത്ര്യജ്ഞാപനാര്ഥം, ബാധാശബ്ദേന ചാത്ര നാനാവിധാ പീഡേതി ജേജ്ജടഃ, ഭങ്ഗവത് പീഡേതി ഗയദാസഃ| ഹൃദ്രോഗമിതി ‘വാ ശോകഷ്യഞ്രോഗേഷു’ ഇതി രോഗേ പരേ ഹൃദയസ്യ ഹൃദ്ഭാവഃ, അഥവാ ഹൃദോ രോഗോ ഹൃദ്രോഗഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ദൂഷയിത്വേത്യാദി| വിഗുണാഃ കുപിതാ ദോഷാ രസം ദൂഷയിത്വാ ഹൃദയം ഗതാഃ, ഹൃദ്രോഗമിതി വാച്യേ യദ്ബാധാഗ്രഹണം തദ്ദോഷഭേദേന ബാധാവൈചിത്ര്യജ്ഞാപനാര്ഥം, ബാധാശബ്ദേനാത്ര നാനാവിധാ പീഡേതി ജേജ്ജടഃ, ഭങ്ഗവത്പീഡേതി ഗയദാസഃ| ഹൃദി രോഗോ ഹൃദ്രോഗ ഇതി നിരുക്തിഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികഹൃദ്രോഗലക്ഷണമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ ആകൃഷ്യത ഇവ| തുദ്യതേ സൂച്യേവ| നിര്മഥ്യതേ ദണ്ഡേനേവ| ദീര്യതേ ദ്വിധേവ ക്രിയതേ| സ്ഫോട്യതേ ആരയേവ| പാട്യതേ കുഠാരേണേവ||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതികമാഹ– ആയമ്യത ഇത്യാദി| മാരുതജേ ഹൃദ്രോഗേ ഹൃദയമായമ്യതേ ആകൃഷ്യത ഇവ, തുദ്യതേ സൂച്യേവ, നിര്മഥ്യതേ ദണ്ഡേനേവ, സ്ഫോട്യതേ ആരയേവ, പാട്യതേ കുഠാരേണേവ||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| ഊഷ്മാ കിഞ്ചിദ്ദാഹഃ| ഹൃദയക്ലമഃ ഹൃദയാകുലത്വം, ഗ്ലാനിരിതി യാവത്||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– തൃഷ്ണേത്യാദി| ഊഷ്മാ പ്രാദേശികോ ദാഹഃ, ഹൃദി കിഞ്ചിദ്ദാഹ ഇത്യര്ഥഃ| ദാഹഃ സാര്വാങ്ഗികഃ; ചോഷഃ ചൂഷ്യതേ ഇവ, ഹൃദയേ ക്ലമോ ഹൃദയാകുലത്വം ഗ്ലാനിരിത്യര്ഥഃ| ധൂമായനം ധൂമോദ്ഗിരണമിവ, ക്ലേദഃ കിഞ്ചിത് ദുര്ഗന്ധഃ സടിത ഇവ, മുഖസ്യൈവ ശോഷശ്ച||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ഗൌരവമിത്യാദി| ബലാസാവതതേ കുപിതകഫവ്യാപ്തേ, “ദോഷാ ദുഷ്ടാ ദൂഷയിതാരോ ഭവന്തി” ഇത്യാഗമാത്||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ഗൌരവമിത്യാദി| ബലാസാവതതേ ഹൃദി കുപിതകഫവ്യാപ്തേ, ദുഷ്ടാ ദോഷാ ദൂഷയിതാരോ ഭവന്തീത്യുക്തത്വാത്| ഗൌരവം ഹൃദയസ്യ; സ്തമ്ഭോ ജഡതാ, മാര്ദവം ജലപ്ലുതമിവ, മാധുര്യം മുഖേ||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികമാഹ– വിദ്യാദിത്യാദി| സര്വലിങ്ഗമിത്യനേന പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധത്വമുക്തം, തേന ചികിത്സാऽപ്യസ്യ പ്രത്യേകം വാതാദിജസ്യ യാ സാ മിലിതൈവ കാര്യാ| അപചാരാച്ചേഹ ഗ്രന്ഥിരുത്പദ്യതേ തതഃ ക്രിമിസമ്ഭവഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേണ– “ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ| തിലക്ഷീരഗുഡാദീനി ഗ്രന്ഥിസ്തസ്യോപജായതേ|| മര്മൈകദേശേ സങ്ക്ലേദം രസശ്ചാസ്യോപഗച്ഛതി| സങ്ക്ലേദാത് ക്രിമയശ്ചാസ്യ ഭവന്ത്യുപഹതാത്മനഃ||” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി| തസ്യൈവേദം ലക്ഷണമാഹ– തീവ്രാര്തിതോദം ക്രിമിജം സകണ്ഡൂമിതി| ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദിനാ തമോऽന്തം ത്രിദോഷജഹൃദ്രോഗലക്ഷണം; തത്ര തോദശൂലേ വാതാത്, ഉത്ക്ലേദഹൃല്ലാസൌ കഫാത്, തമഃ പിത്താത്, ഷ്ഠീവനം കഫപിത്താത്| അരുചിരിത്യാദിനാ ക്രിമിജസ്യേതി ജേജ്ജടഃ; ഗയദാസസ്ത്വാഹ– ശ്യാവനേത്രത്വപര്യന്തേന ത്രിദോഷജലക്ഷണമിതി| സ്യാദേതത്, ത്രിദോഷജപദം ന താവദത്ര സുശ്രുതേന പഠിതമ്; അതഃ സര്വമേവ ഉത്ക്ലേദാദി ശോഥാന്തം ക്രിമിജലക്ഷണം ഭവിഷ്യതി| നൈവം, “വിദ്യാത്ത്രിദോഷം ത്വപി സര്വലിങ്ഗം തീവ്രാര്തിതോദം ക്രിമിജം സകണ്ഡൂമ്|” (ച. ചി. അ. ൨൬) ഇതി ദൃഢബലസ്യ വാക്യാത്| ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദിസ്തു ഏക ഏവ ശ്ലോകഃ സുശ്രുതേന പഠിതഃ, നതു പൃഥക് സന്നിപാതലക്ഷണം, തതസ്ത്രിദോഷജസ്യാനഭിധാനേ സുശ്രുതേ ന്യൂനത്വം സ്യാത്| ത്രിദോഷാശ്മരീവത്തസ്യാസമ്ഭവ ഏവേതി ചേത്? നൈവം, തന്ത്രാന്തരേഷു പഠിതത്വാത്| തഥാച ഹാരീതഃ– “സര്വാണി രൂപാണി ച സന്നിപാതാച്ചിരോത്ഥിതം ചാപി വദന്ത്യസാധ്യമ്|” ഇതി| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഹേതുലക്ഷണസംസര്ഗാദുച്യതേ സാന്നിപാതികഃ|” (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇതി; തഥാ ‘ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ|’ (ച. സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദി| കണ്ഠരവേണ തു ത്രിദോഷജപദം യന്ന പഠിതം സുശ്രുതേന, തത് ക്രിമിജസ്യാപി ത്രിദോഷജത്വഖ്യാപനാര്ഥമിത്യാചക്ഷതേ| നനു, ദോഷജാവാന്തരാവസ്ഥാവിശേഷത്വാത് ക്രിമിജോऽപി ദോഷജ ഏവ, തത് കഥം ഹൃദാമയഃ പഞ്ചവിധ ഇതി? നൈവം, രോഗജസ്യാപി രോഗസ്യ പൃഥക്ത്വദര്ശനാത്| യദുക്തമ്– ‘നിദാനാര്ഥകര’ (ച. ചി. അ. ൮) ഇത്യാദി| ദ്വിദോഷജസ്ത്വനുക്തോऽപി പ്രകൃതിസമസമവായത്വാദ്ബോധ്യഃ||൬||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ത്രിദോഷജകൃമിജയോര്മിലിതമേവ ലക്ഷണമാഹ– വിദ്യാദിത്യാദി| വിദ്യാത്ത്രിദോഷമിത്യാദി ദൃഢബലോക്തലക്ഷണമ്, ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദികമേകപദ്യം സുശ്രുതോക്തം; തീവ്രാര്തിതോദമിതി ഭിന്നതന്ത്രീയത്വാത്പൌനരുക്ത്യം ന വാച്യമ്| ത്രിദോഷജേ സര്വദോഷാണാം ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി| സര്വലിങ്ഗമിത്യനേന പ്രകൃതിസമവായാരബ്ധത്വമുക്തം, തേന ചികിത്സാऽപ്യസ്യ പ്രത്യേകം വാതാദിജസ്യ യാ സാ മിലിതൈവ കാര്യാ| അപചാരാത് കൃമിജേ ഗ്രന്ഥിര്ഭവതി, തതശ്ച കൃമിസമ്ഭവഃ, കൃമയോ ജായന്തേऽസ്മിന്നിതി ക്രിമിജ ഇതി നിരുക്തിഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “ത്രിദോഷജേ തു ഹൃദ്രോഗേ യോ ദുരാത്മാ നിഷേവതേ| തിലക്ഷീരഗുഡാദീനി ഗ്രന്ഥിസ്തസ്യോപജായതേ||” ഇതി| ഉത്ക്ലേദ ഇത്യാദികമേവ ത്രിദോഷഹൃദ്രോഗലക്ഷണമ്| തത്ര തോദശൂലേ വാതാത്, തോദോ വ്യഥാവിശേഷഃ; ഉത്ക്ലേദഹൃല്ലാസൌ കഫാത്, ഉത്ക്ലേദഃ അപക്വദോഷാണാം സ്വാംശോദയാച്ച്യുതിഃ, ഹൃല്ലാസഃ ഹൃദയാദീപദമ്ബുനിര്ഗമഃ; തമഃ പിത്താത് തമോऽന്ധകാരപ്രവിഷ്ടസ്യേവ; ഷ്ഠീവനം കഫപിത്താത്; ഏതത്ത്രിദോഷലക്ഷണമ്| അരുചീത്യാദിനാ കൃമിജസ്യേതി | ഏതത്സുഗമമ്||൬||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സര്വേഷാമുപദ്രവാനാഹ– ക്ലമ ഇത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികാണാം കൃമീണാം യേ ഉപദ്രവാസ്തേ ക്രിമിജഹൃദ്രോഗേऽപി സ്യുഃ| തേ ച ഹൃല്ലാസാസ്യസ്രവണാവിപാകാദയഃ||൭-൮||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സര്വേഷാമേവോപദ്രവാനാഹ– ക്ലമ ഇത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികാണാം കൃമീണാം യേ ഉപദ്രവാഃ തേ കൃമിജേ ഹൃദ്രോഗേऽപി മതാഃ| തേ ച ഹൃല്ലാസാസ്യസ്രവണാവിപാകാദയ ഇതി||൭-൮||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ഹൃദ്രോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാം ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്||൨൯||