೨೮. ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುಲ್ಮೇಽಪ್ಯಾನಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯಾನಾಹಾನನ್ತರಂ ಗುಲ್ಮಮಾಹ– ದುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಧೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಗಣ್ಯನ್ತೇ, ಅರ್ಶೋರೋಗವತ್| ಕೋಷ್ಠಾನ್ತರಾಮಾಶಯಾದಿಮಧ್ಯೇ, ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಂ ಗುಡಕಾಕಾರಮ್| ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ದ್ವೇ ಗಣನೀಯೇ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಞ್ಚತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಃ, ಅತ ಏವ ‘ಪಾರ್ಶ್ವೇ’ ಇತಿ ದ್ವಿವಚನಾನ್ತಮೇವ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗುಲ್ಮೇಽಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಧ್ಮಾನಾನನ್ತರಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ದುಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಕಾರಣೈಃ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾಧ್ಯಶನಾದಿಭಿಃ, ಮಿಥ್ಯಾವಿಹಾರೋ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಃ| ಪಞ್ಚಧೇತಿ, ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಾನ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸಮವೇತತ್ವಾತ್ಪೃಥಙ್ ನ ಗಣ್ಯನ್ತೇ, ಅರ್ಶೋರೋಗವತ್| ಕೋಷ್ಠಾನ್ತಃ ಆಮಾಶಯಾದಿಮಧ್ಯೇ, ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಿಣಂ ಗುಟಿಕಾಕಾರಮ್| ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಹ– ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ದ್ವೇ ಗಣನೀಯೇ, ಅನ್ಯಥಾ ಪಞ್ಚತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಃ| ಅನ್ಯೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಇತಿ ದ್ವಿವಚನಾನ್ತಮೇವ ಪಠನ್ತಿ||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಗುಲ್ಮರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಶಬ್ದೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಬೋಧ್ಯಃ, ಸಾಮೀಪ್ಯಾತ್; ಯಥಾ ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷ ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಬಸ್ತೇರಪಿ ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ‘ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋರನ್ತರೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಬಸ್ತೌ ವಿದ್ರಧಿರೇವ ಸ್ಯಾನ್ನತು ಗುಲ್ಮ ಇತಿ| ತನ್ನ, ಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಪ್ರತೀತೇಃ| ಏತತ್ ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನಕಥನಂ ದೋಷಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ರಕ್ತಜಸ್ಯ ತು ಗರ್ಭಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್; ಅಥವಾ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್ ಗರ್ಭಾಶಯಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಮ್| ವೃತ್ತೋ ವರ್ತುಲಃ| ಚಯಾಪಚಯವಾನಿತಿ ಕದಾಚಿದುಪಚೀಯತೇ, ಕದಾಚಿದಪಚೀಯತೇ; ಏತಚ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಮಪಿ ವಾತಿಕೇ ವ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ತದಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಗದಾಧರಸ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ, ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಾತಮೂಲತ್ವಾತ್| ‘ಚಯೋಪಚಯವಾನ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ದೋಷಸ್ಯ ಚಯೇನೋಪಚಯವಾನಿತಿ| ಗುಲ್ಮ ಇತಿ ಲತಾದಿಪಿಹಿತಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದೌ ಗುಲ್ಮವ್ಯಪದೇಶೋ ಲೋಕೇ, ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ ಸಞ್ಚಿತಪರಿಪಿಣ್ಡಿತದೋಷೇಽಪಿ ಗುಲ್ಮಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯಾಹುಃ; ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತದೋಷೋ ಗುಡಕೇನ ಮೀಯತ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗುಲ್ಮರೂಪಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ ಹೃದಯಂ, ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ನಾಭಿಶಬ್ದೇನ ಬಸ್ತಿರ್ಬೋಧ್ಯಃ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದೇವ, ಯಥಾ ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷ ಇತಿ; ಬಸ್ತೇರಪಿ ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋರನ್ತರೇ’ ಇತ್ಯೇವ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬಸ್ತೌ ವಿದ್ರಧಿರೇವ ಸ್ಯಾನ್ನ ತು ಗುಲ್ಮ ಇತಿ| ತನ್ನ, ಬಸ್ತೇರಪಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಚ ಚರಕೇ– “ಪಞ್ಚಸ್ಥಾನಾನಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಹೃನ್ನಾಭಿವಸ್ತಯಃ|” ಇತಿ| ಸಞ್ಚಾರೀ ಚಲನಶೀಲಃ, ಅಥವಾ ಅಚಲಃ ಸ್ಥಿರಃ, ವೃತ್ತೋ ವರ್ತುಲಃ| ಚಯಾಪಚಯವಾನಿತಿ ಕದಾಚಿತ್ ಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕದಾಚಿದಪಚೀಯತೇ ಹೀನೋ ಭವತಿ| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಮಪಿ ವಾತಿಕೇ ವ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೇ ತದಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗದಾಧರಸ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇವಾಹ, ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಾತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| “ಚಯೋಪಚಯವಾನ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರ ದೋಷಸ್ಯ ಚಯಃ, ತೇನ ಉಪಚಯವಾನ್ ವೃದ್ಧಿಮಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಗುಲ್ಮಃ ಲತಾಪಿಹಿತಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾದೌ ಗುಲ್ಮವ್ಯಪದೇಶೋ ಲೋಕೇ, ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯವತ್ಸಞ್ಚಿತಪರಿಪಿಣ್ಡಿತದೋಷೇಽಪಿ ಗುಲ್ಮಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯಾಹುಃ| ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತೋ ದೋಷೋ ಗುಡಕತ್ವೇನ ಮೀಯತ ಇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಂ ವಿವೃಣೋತಿ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಸ್ತೈರಿತ್ಯನೇನೈಕಜೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಪಞ್ಚಧಾ ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯನೇನ ವಿರೋಧ ಇತಿ ಚೇತ್| ನ, ನಹಿ ತತ್ರಾವಧಾರಣಂ ಕೃತಂ, ಪಞ್ಚಧೈವೇತಿ| ಅತ ಏವ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚರಕೇಣ “ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ “ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್| ರಕ್ತೇನ ಚಾಪರ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ– “ಸ ರೌಧಿರಃ ಸ್ತ್ರೀಭವ ಏವ ಗುಲ್ಮಃ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ರಕ್ತಂ ಚಾತ್ರಾರ್ತವಂ ನ ಧಾತುರೂಪಂ, ಧಾತುರೂಪರಕ್ತಜಸ್ತು ಗುಲ್ಮೋ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ತಥಾಽಪಿ ನೈತತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕೋ ಭವತೀತಿ ಪೃಥಗುಪದಿಶ್ಯತೇ| ಪೃಥಗ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಧಾನಂ ತು ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಸಮಾನನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತತ್ವೇನ ತತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್, ಸುಶ್ರುತೇ ರಕ್ತಾತೀಸಾರವತ್| ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಚ ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಪರೀದಾಹಶೂಲಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವೈಃ| ಗುಲ್ಮಿನಾಮರುಚೌ ಚಾಪಿ ರಕ್ತಮೇವಾವಸೇಚಯೇತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಧಾತುರೂಪರಕ್ತಜಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಭವತೀತಿ ಭಟ್ಟಾರಹರಿಚನ್ದ್ರಃ| ತಥಾಚ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿಃ– “ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಾರ್ತವಜೋ ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪುಂಸಾಮುಪಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಸೃಗ್ಭವೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ವಾತಾದಿದೋಷಜಸ್ಯೈವಾಪಚಾರಾದ್ರಕ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ರಕ್ತಜವ್ಯಪದೇಶಃ, ಯಥಾ ಚರಕೇ– ಕಫಪಿತ್ತಮೇಹಾನಾಮತಿಕರ್ಷಣಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ವಾತಸಂಸರ್ಗೇ ಸತಿ ವಾತಮೇಹತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಮೇಹೇಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೬) ಇತಿ| ಕ್ಷಾರಪಾಣೇರಪ್ಯೇವಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯದಿ ತು ಪೃಥಕ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮಪಿ ನವಮಂ ಲಿಙ್ಗಸ್ಥಾನಾದಿಭಿರಭಿಧಾಸ್ಯತ್, ನ ಚೋಕ್ತಮ್| ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಾಭ್ಯಾಂ ತು ಹರಿಚನ್ದ್ರಮತಮೇವಾನುಮತಮಿತಿ| ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ವಾತಕಾರಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗುಲ್ಮಿನಾಮನಿಲಶಾನ್ತಿರುಪಾಯೈಃ ಸರ್ವಶೋ ವಿಧಿವದಾಚರಿತವ್ಯಾ| ಮಾರುತೇ ಹ್ಯವಜಿತೇಽನ್ಯಮುದೀರ್ಣಂ ದೋಷಮಲ್ಪಮಪಿ ಕರ್ಮ ನಿಹನ್ಯಾತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಕುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತ್ ಸಞ್ಚಿತತ್ವಾನ್ಮಲಸ್ಯ ಚ| ತುಲ್ಯತ್ವಾದ್ವಾ ವಿಶಾಲತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ| ನ ಚೈತಾವತಾ ನಾನಾತ್ಮಜತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ವಾತಸ್ಯಾನುಬನ್ಧರೂಪತ್ವಾತ್ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತವತ್| ನನು ವಾತಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್ ದ್ವಿದೋಷಜಸ್ತ್ರಿದೋಷಜೋ ವಾ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ಯಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಕಫಜಃ ಪಿತ್ತಜೋ ವೇತಿ, ತತಶ್ಚ ಪಞ್ಚಧೇತಿ ವಿರೋಧಃ| ನೈತತ್, ಅನುಬನ್ಧರೂಪೇಣ ವಾತಜವ್ಯಪದೇಶೋ, ನ ತ್ವನುಬನ್ಧ್ಯರೂಪೇಣೇತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಗುಲ್ಮೋ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ಉಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಪಿ ಜಾಯತೇ ಪುರುಷಾಣಾಂ, ವ್ಯಸ್ತೈರಿತ್ಯನೇನ ಏಕಜೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜಶ್ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಏವಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯನೇನ ವಚನೇನ ವಿರೋಧ ಇತಿ ಚೇತ್| ನ, ನಹಿ ತತ್ರಾವಧಾರಣಂ ಕೃತಂ ಪಞ್ಚಧೈವೇತಿ; ಅತ ಏವ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚರಕೇಣ ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ “ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಸ್ತು ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್|” ಇತ್ಯಭಿಹಿತಮ್| ಜ್ಞೇಯೋ ರಕ್ತೇನ ಚಾಪರಃ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ| ಯದುಕ್ತಮಿಹೈವ– “ಸ ರೌಧಿರಃ ಸ್ತ್ರೀಭವಗುಲ್ಮ ಏವ|” ಇತಿ| ರಕ್ತಂ ಚಾತ್ರಾರ್ತವಂ, ಪೃಥಗ್ಜ್ಞಾನಾನಭಿಧಾನಂ ತು ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಸಮಾನನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ತತ್ರಾನ್ತರ್ಭಾವಾತ್| ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋ ರಕ್ತಾತಿಸಾರವತ್| ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಪರೀದಾಹಶೂಲಸ್ವೇದಾಗ್ನಿಮಾರ್ದವೈಃ| ಗುಲ್ಮಿನಾಮರುಚೌ ಚಾಪಿ ರಕ್ತಮೇವಾವಸೇಚಯೇತ್||” ಇತಿ| ಧಾತುರೂಪರಕ್ತಜಶ್ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಭವತೀತಿ ಭಟ್ಟಾರಕಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರಃ| ತಥಾ ಚ ಕ್ಷೀರಪಾಣಿಃ– “ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಾರ್ತವಜೋ ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪುಂಸಾಮುಪಜಾಯತೇ| ಅನ್ಯಸ್ತ್ವಸೃಗ್ಭವೋ ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚ ಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ವಾಪ್ಯಚನ್ದ್ರಸ್ತ್ವಾಹ– ವಾತಾದಿದೋಷಜಸ್ಯೈವಾಪಚಾರಾದ್ರಕ್ತೇ ದುಷ್ಟೇ ರಕ್ತಜವ್ಯಪದೇಶಃ; ಯಥಾ ಚರಕೇ– ಕಫಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹಾಣಾಮತಿಕರ್ಷಣಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ವಾತಸಂಸರ್ಗೇ ಸತಿ ವಾತಮೇಹತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಯಾ ವಾತಮೇಹಾನ್ ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ವಾತೋಲ್ಬಣಾನಾಂ ವಿಹಿತಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸಾ| ವಾಯುರ್ಹಿ ಮೇಹೇಷ್ವತಿಕರ್ಷಿತೇಷು ಕುಪ್ಯತ್ಯಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ||” ಇತಿ| ಕ್ಷೀರಪಾಣೇರಪ್ಯಯಮೇವಾಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯದಿ ತು ಪೃಥಕ್ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ತಸ್ಯಾಪಿ ಲಿಙ್ಗಸ್ಥಾನಾದಿಭಿರಭಿಧಾನಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಚ್ಚ ನೋಕ್ತಂ; ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸಾಭ್ಯಾಂ ತು ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರಮತಮೇವಾನುಮತಮಿತಿ| ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ವಾತಕಾರಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗುಲ್ಮಿನಾಮನಿಲಶಾನ್ತಿರುಪಾಯೈಃ ಸರ್ವಶೋ ವಿಧಿವದಾಚರಣೀಯಾ| ಮಾರುತೇ ಹ್ಯವಜಿತೇಽನ್ಯಮುದೀರ್ಣಂ ದೋಷಮಲ್ಪಮಪಿ ಕರ್ಮ ನಿಹನ್ಯಾತ್||” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್– “ಕುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತತ್ಸಞ್ಚಿತ್ವಾನ್ಮಲಸ್ಯ ಚ| ತುಲ್ಯವದ್ವಾ ವಿಶಾಲತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||” ಇತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಪುರೀಷಬನ್ಧೋ ವಿಡ್ಬನ್ಧಃ| ತೃಪ್ತಿರನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಹಿ ‘ದ್ವೇಷೋಽನ್ನೇ’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಅಕ್ಷಮತ್ವಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಆಟೋಪೋಽತ್ರ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ, ತಲತಲಂ ವಾ; ನತು ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತ್ರಕೂಜನೇನೈವ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್; ನಾಪ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ, ತಸ್ಯೋಪಾತ್ತತ್ವಾತ್| ಅಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತಾ; ‘ಅಪಕ್ತೃಶಕ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಉದ್ಗಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಗಾರಬಹುಲತಾ, ಪುರೀಷಬನ್ಧೋ ವಿಡ್ವಿಬನ್ಧಃ, ತೃಪ್ತಿರನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಸುಶ್ರುತೇ ಹಿ– ‘ದ್ವೇಷೋಽನ್ನೇ’ ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಅಕ್ಷಮತ್ವಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಂ ಸೌಹಿತ್ಯಾಸಹಿಷ್ಣುತೇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಮನ್ತ್ರಾಣಾಮವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಾನುಕರಣಮ್| ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಃ ಕ್ಷೋಭಃ, ನ ತು ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತ್ರಕೂಜನೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಆಧ್ಮಾನಮುಪಾನ್ತಯೋರಾಧ್ಮಾನಮಿವ, ಅಪಕ್ತಿಶಕ್ತಿಃ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಾದಾಹಾರಸ್ಯಾಪಾಕಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗುಲ್ಮಸಾಧಾರಣರೂಪಮಾಹ– ಅರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಸಾಧಾರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃಚ್ಛ್ರವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತತಾ ಕಷ್ಟೇನ ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಅನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಂ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ಆನಾಹ ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತನಿರೋಧಃ, ಊರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಮುದ್ಗಾರಬಾಹುಲ್ಯಮ್||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಅನ್ನಪಾನವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾಃ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿ| ಅತಿಮಲಕ್ಷಯೋ ವಿರೇಕಾದಿನಾ| ನಿರನ್ನತಾ ನಿರಾಹಾರತಾ| ವಿಕಲ್ಪಶಬ್ದಃ ಸ್ಥಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿನ್ನಾಭೌ, ಕದಾಚಿತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ, ಕದಾಚಿದ್ಬಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಮ್| ಸಂಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದಲ್ಪಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹಾನ್, ವೃತ್ತೋ, ದೀರ್ಘೋ ವೇತಿ| ರುಜಾವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದಲ್ಪಾ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹತೀ, ತೋದರೂಪಾ, ಭೇದರೂಪಾ, ಅನೇಕರೂಪಾ ವೇತಿ| ನ ಚ ತತ್ರೋಪಶೇತೇ ನ ಸುಖಯತಿ||೬-೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೇತುಪೂರ್ವಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾತಿಮಾತ್ರಮಿತಿ ಅನ್ನಪಾನವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿಷಮಂ ಬಹು ಸ್ತೋಕಮಕಾಲಭೋಜನಮ್, ಏವಂ ಜಲಪಾನಮಪಿ, ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಮಾತ್ರಾಧಿಕಮ್, ಏವಂ ಜಲಸ್ಯಾಪಿ| ವಿಚೇಷ್ಟನಂ ವಿರುದ್ಧಚೇಷ್ಟಾ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಃ, ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದಿನಾ, ಅತಿಮಲಕ್ಷಯೋ ವಿರೇಕಾದಿನಾ, ನಿರನ್ನತಾ ನಿರಾಹಾರತಾ| ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿನ್ನಾಭೌ, ಕದಾಚಿದ್ಬಸ್ತೌ, ಕದಾಚಿತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಿತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಮ್| ಸಂಸ್ಥಾನವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದ್ವರ್ತುಲಃ, ಕದಾಚಿದ್ದೀರ್ಘ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರುಜಾವಿಕಲ್ಪೋ ಯಥಾ– ಕದಾಚಿದಲ್ಪಾ ರುಕ್, ಕದಾಚಿನ್ಮಹತೀ, ತೋದರೂಪಾ, ಭೇದರೂಪಾ, ಅನೇಕರೂಪಾ ವೇತಿ| ವಿಡ್ವಾತಸಙ್ಗಂ ವಿಡ್ವಾತಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಕಣ್ಠವಕ್ತ್ರಯೋಃ ಶೋಷಃ, ಶ್ಯಾವಾರುಣತ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ, ಶೀತಜ್ವರಃ, ಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಪೀಡಾ, ಅಂಸಃ ಭುಜಯೋರುಪರಿಭಾಗಃ| ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರೇ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ, ಭುಕ್ತೇ ಚ ಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸ ವಾತಿಕೋ ಗುಲ್ಮಃ| ರೂಕ್ಷ ಆಹಾರಃ ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ರಸಾಃ, ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ವಾತಗುಲ್ಮೇ ನೋಪಶೇತೇ ನ ಸುಖಯತಿ, ವಾತಕಾರಣತ್ವಾತ್||೬-೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಭಿಘಾತ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾಜೀರ್ಣಜನಿತದುಷ್ಟರಸೇನಾಭಿಭವಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಆಮಾಭಿಘಾತೌ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಮ ಉಕ್ತರೂಪಃ, ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದೇಃ ರಕ್ತದೂಷಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಜೀರ್ಯತೀತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯನ್ತಮ್| ವ್ರಣವತ್ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೯-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಮಾಹ– ಕಟ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹಿ ವಂಶಕರೀರಾದಿ, ಅತಿಶಬ್ದೋ ಮದ್ಯಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಃ| ಆಮಾಭಿಘಾತ ಇತಿ ವಿದಗ್ಧಾಽಜೀರ್ಣಜನಿತದುಷ್ಟರಸೇನಾಭಿಭವಃ, ಅನ್ಯೇ ಆಮಾಭಿಘಾತಾವಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಮ ಉಕ್ತರೂಪಃ, ಅಭಿಘಾತೋ ಲಗುಡಾದಿನಾ ರಕ್ತದೂಷಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏತೇ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೇತವಃ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಪಿಪಾಸಾ ಪಾತುಮಿಚ್ಛಾ, ವದನಾಙ್ಗರಾಗಃ ಮುಖೇ ಶರೀರೇ ಚಾರುಣತಾ, ಆಹಾರೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಮಹಚ್ಛೂಲಂ ಭವತಿ, ವ್ರಣವತ್ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತತ್ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮರೂಪಮ್||೯-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪೂರಣಂ ತೃಪ್ತಿಭೋಜನಮ್| ಸರ್ವ ಇತಿ ವಾತಜಾದ್ಯುಕ್ತಃ| ನಿಚಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ| ಕಠಿನೋನ್ನತತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ||೧೧-೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಶೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಅಚೇಷ್ಟನಮವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಸಮ್ಪೂರಣಮಿತಿ ಆಹಾರಾದಿನಾ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ತೃಪ್ತಿರಿವ, ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ಕಫಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಹೇತುಃ| ಏತಸ್ಯೈವ ಶ್ಲೋಕಪಾದೇನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯ ಹೇತುಮಾಹ– ಸರ್ವ ಇತಿ| ನಿಚಯಾತ್ಮಕಸ್ಯ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಾತಜಾದ್ಯುಕ್ತಹೇತುಃ ಕಾರಣಂ, ತಥಾ ಸರ್ವದೋಷೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಭವನ್ತಿ| ಪುನಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸ್ತೈಮಿತ್ಯೇತಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಲತ್ವಂ, ಶೀತಜ್ವರಾದಯಃ ಸುಬೋಧ್ಯಾಃ, ಶೈತ್ಯಂ ಶೀತಗಾತ್ರತಾ, ಕಠಿನೋನ್ನತತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯೈವ||೧೧-೧೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ದ್ವ್ಯಾತ್ಮಕೇಷು ತ್ರಿಷ್ವೇಕಜಹೇತುಲಕ್ಷಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ– ನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಮದ್ವಿದೋಷದ್ವನ್ದ್ವಜತ್ರಯೇಣ ಏಕೋಲ್ಬಣಾದಿದ್ವಿದೋಷಜೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಅನ್ಯಥಾ ಬಹುತ್ವಾಪತ್ತೇಃ| ಔಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಏಕದೋಷಜಾಭಿಹಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇಲಕೇನ ತಾನ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ದ್ವನ್ದ್ವಾದಿಕೇಷು ತ್ರಿಷ್ವೇಕಜಹೇತುಲಕ್ಷಣಾತಿದೇಶಾರ್ಥಮಾಹ– ನಿಮಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ದ್ವಿದೋಷಜೇ ಗುಲ್ಮೇ ದೋಷಾಣಾಂ ಬಲಾಬಲಂ ಚ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಾನ್ ಮಿಲಿತಲಿಙ್ಗಾನ್ ಪರಾನ್ ಸ್ತ್ರೀನ್ ಗುಲ್ಮಾನೌಷಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮಾದಿಶೇತ್, ಏಕದೋಷಜಾಭಿಹಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇಲಕೇನ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಮಹಾರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮವತ್ ಘನೋನ್ನತಂ ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಠಿನಮುನ್ನತಂ ಚ| ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮನೋಽಪಹಾರಿಣಂ ಮನೋವೈಕಲ್ಯಕಾರಿಣಂ, ಶರೀರಾಪಹಾರಿಣಂ ಕೃಶತ್ವವೈವರ್ಣ್ಯಕರಮ್, ಅಗ್ನ್ಯಪಹಾರಿಣಮಗ್ನಿವೈಷಮ್ಯಕರಂ, ಬಲಾಪಹಾರಿಣಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಮ್| ನನು, ಅಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧಂ, “ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೇ ಗುಲ್ಮೇ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್| ನೈವಮ್, ಅಯಂ ಚ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತೋಽಸಾಧ್ಯಃ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಸ್ತು ಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ನನು, ಸೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ, ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವರುಜೋಪಪತ್ತಿಸ್ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೪೨) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ತಂ ಚಾಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದಾದಚಿರೋತ್ಥಿತಃ ಸಾಧ್ಯೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸಂವಾದಾದಿತಿ ಗಯದಾಸಃ||೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತ್ರಿದೋಷಜಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಮಹಾರುಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾರುಜಂ ತೀವ್ರಪೀಡಾಕರಂ, ದಾಹಪರೀತದೇಹಂ ಸನ್ತಾಪೇನ ವ್ಯಾಪ್ತಾಖಿಲದೇಹಂ, ಶೀಘ್ರೇಣ ವಿದಾಹಕರಂ, ದಾರುಣಂ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಮ್, ಅಶ್ಮವದ್ ಘನೋನ್ನತಂ ಪಾಷಾಣವತ್ ಕಠಿನೋನ್ನತಮ್| ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ ಮನೋಪಹಾರಿಣಂ ಮನೋವೈಕಲ್ಯಕರಂ, ಶರೀರಾಪಹಾರಿಣಂ ಕೃಶತ್ವವೈವರ್ಣ್ಯಕರಮ್, ಅಗ್ನ್ಯಪಹಾರಿಣಮಗ್ನೇರ್ವೈಷಮ್ಯಾದಿಕರಂ, ಬಲಾಪಹಾರಿಣಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಕರಮ್| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಸ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತಸ್ತು ಸಾಧ್ಯಃ||೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ರಕ್ತಗುಲ್ಮಮಾಹ– ನವೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಗರ್ಭಂ ವಿಸೃಜೇದಿತಿ ನವಮಮಾಸಾದರ್ವಾಕ್ ಪ್ರಸೂತೇ| ಋತೌ ಆರ್ತವಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾಲೇ, ಅಹಿತಭೋಜನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನಾಹಾರಾಚಾರಾದಿಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಋತಾವನಾಹಾರತಯಾ ಭಯೇನ ವಿರೂಕ್ಷಣೈರ್ವೇಗವಿಧಾರಣೈಶ್ಚ| ಸಂಸ್ತಮ್ಭನೋಲ್ಲೇಖನಯೋನಿದೋಷೈರ್ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರಕ್ತಭವೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಸ್ಯ| ವಿಶೇಷಣಂ ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮ್| ಪಿಣ್ಡಿತಃ ಸಮುದಿತಃ| ಏವಕಾರೋಽತ್ರ ಅವಧಾರಣೇ| ಏತದೇವ ಸ್ಫುಟಯತಿ– ನಾಙ್ಗೈರ್ನಾವಯವೈಶ್ಚಿರಾತ್ ಸ್ಪನ್ದತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಆರ್ತವಾದರ್ಶನಮುಖಸ್ರವಣಸ್ತನಮುಖಕೃಷ್ಣತ್ವದೋಹದಾದಿಗರ್ಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ, ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್; ಯಥಾ– ಕ್ಷಯಾರ್ಶಸೋಃ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗೋಽವಿಕೃತಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಉಕ್ತವಿಶೇಷಣೈರೇವ ಸ್ತ್ರೀಭವತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಸ್ತ್ರೀಗ್ರಹಣೇನ ಕುಮಾರೀಮತಿವೃದ್ಧಾಂ ಚ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಅನುದ್ಭೂತಕ್ಷೀಣರಜಸ್ಕತ್ವಾತ್ತಯೋಃ| ವ್ಯತೀತೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ| ಗರ್ಭಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಸಂಶಯಃ– ಗರ್ಭೋ ವಾ, ರಕ್ತಗುಲ್ಮೋ ವಾ, ಇತಿ; ತಚ್ಛಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ದಶಮೇ ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ; ನವಮದಶಮಯೋಃ ಪ್ರಸವಕಾಲತ್ವಾದಿತ್ಯೇಕೇ| ತನ್ನ, ‘ಯಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ನಾಙ್ಗೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೈವ ವಿಶೇಷದರ್ಶನೇನ ಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿವರ್ತಿತತ್ವಾತ್| ಗರ್ಭೋ ಹಿ ನಿರನ್ತರಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗೈರ್ನಿಃಶೂಲಂ ಸ್ಪನ್ದತೇ, ಗುಲ್ಮಸ್ತು ಏತದ್ವಿಪರೀತೇನ| ಕಿಞ್ಚ ನವಮೇ ದಶಮೇ ಪ್ರಸೂತ ಇತ್ಯುತ್ಸರ್ಗಃ, ನತು ನಿಯಮಃ, ತದಧಿಕಕಾಲೇಽಪಿ ಪ್ರಸವದರ್ಶನಾತ್, ಆಗಮಾಚ್ಚ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ– “ತಂ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಸೂತೇ ಸುಚಿರೇಣ ಗರ್ಭಂ ಪುಷ್ಟೋ ಯದಾ ವರ್ಷಗಣೈರಪಿ ಸ್ಯಾತ್|” (ಚ. ಶಾ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನೇದಂ ದಶಮಮಾಸವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತಾವತೈವ ಕಾಲೇನ ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಸುಖೋಚ್ಛೇದನಮಿತಿ| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ ಪುರಾಣೇ ಏವ ಕ್ಷೀರಪಾನವಿರೇಚನೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ| ಪುರಾಣತಾ ಚಾಸ್ಯ ದಶಮಮಾಸವ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣೈವ ಭವತಿ| ಜೇಜ್ಜಟೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್– ಯದ್ಯರ್ವಾಕ್ ರಕ್ತಭೇದನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಂ ಕ್ಷಿಣಾತಿ, ತಲ್ಲೀನತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ; ಏಕಾದಶಮಾಸೇ ತು ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಗುಲ್ಮೇ ಸ್ನೇಹಾದಿನೋಪಸ್ಕೃತದೇಹಾಯಾ ನ ಗರ್ಭಶಯ್ಯಾಯಾ ವಿಕೃತಿಮಾದಧಾತಿ ರಕ್ತಭೇದನಮಿತಿ||೧೫-೧೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ರಕ್ತಜಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ನವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಸ್ತ್ರೀ ನವಪ್ರಸೂತಾ ಸತೀ ಅಹಿತಭೋಜನಾ ಭವತಿ, ಯಾ ಚಾಮಗರ್ಭಂ ವಿಸೃಜೇದಿತಿ ನವಮಾಸಾದರ್ವಾಕ್ ಪ್ರಸೂತೇ, ಋತಾವಾರ್ತವಪ್ರವೃತ್ತಿಕಾಲೇ ಅಹಿತಭೋಜನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಋತೌ ತದಸಮ್ಭವಾತ್| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನಾಹಾರಾದಿಕಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಋತಾವನಾಹಾರತಯಾ ಭಯೇನ ವಿರೂಕ್ಷಣೈರ್ವೇಗವಿಧಾರಣೈಶ್ಚ| ಸಂಸ್ತಮ್ಭನೋಲ್ಲೇಖನಯೋನಿದೋಷೈರ್ಗುಲ್ಮಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ರಕ್ತಭವೋಽಭ್ಯುಪೈತಿ||” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೈತ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಸ್ಯೈವಾಪರಂ ವಿಶೇಷಣಂ, ತದೇವ ಸ್ಫುಟಯತಿ– ಚಿರಾತ್ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತ ಇವ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಶೂಲಃ ಪೀಡಾಯುಕ್ತಃ| ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಆರ್ತವಾದರ್ಶನಮುಖಪಾಣ್ಡುಸ್ತನಕೃಷ್ಣತ್ವದೋಹದಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ, ಏತಚ್ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ಯಥಾ– ಕ್ಷಯಾರ್ಶಸೋಃ ಸ್ತ್ರೀರಿರಂಸಾಕೃಷ್ಣತ್ವಙ್ನಖಾದಯಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಮಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತಿ ಅವಿಕೃತಗರ್ಭಲಿಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಸ ಸ್ತ್ರೀಭವ ಏವ ರಕ್ತಜೋ ಗುಲ್ಮೋ ದಶಮೇ ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ಸತಿ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ರೌಧಿರ ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶೇಷಣೇನಾರ್ತವಾಯುಕ್ತಾಂ ಕುಮಾರೀಮತಿವೃದ್ಧಾಂ ಚ ನಿಷೇಧಯತಿ, ಅನುದ್ಭೂತಕ್ಷೀಣರಜಸ್ಕತ್ವಾತ್ತಯೋಃ| ವ್ಯತೀತೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ| ಗರ್ಭಸಮಾನಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ಸಂಶಯಃ– ಗರ್ಭೋ ವಾ ರಕ್ತಗುಲ್ಮೋ ವೇತಿ, ತಚ್ಛಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ದಶಮೇ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನವಮದಶಮಯೋಃ ಪ್ರಸವಕಾಲತ್ವಾದಿತ್ಯೇಕೇ; ತನ್ನ, “ಯಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ನಾಙ್ಗೈಃ” ಇತ್ಯಾದಿನೈವ ಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿವರ್ತಿತತ್ವಾತ್| ಗರ್ಭೋ ಹ್ಯಙ್ಗೇನ ನಿರನ್ತರಂ ನಿಃಶೂಲಂ ಸ್ಪನ್ದತೇ, ಗುಲ್ಮಸ್ತು ಏತದ್ವಿಪರೀತೇನೇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ನವಮೇ ದಶಮೇ ಪ್ರಸೂಯತ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನ ತು ನಿಯಮಃ, ತದಧಿಕಕಾಲೇಽಪಿ ಪ್ರಸವದರ್ಶನಾತ್, ಆಗಮಾಚ್ಚ| ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ತಂ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಸೂತೇ ಸುಚಿರೇಣ ಗರ್ಭಂ ಪುಷ್ಟೋ ಯದಾ ವರ್ಷಗಣೈರಪಿ ಸ್ಯಾತ್|” ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನೇದಂ ದಶಮಾಸವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ತಾವತಾ ಕಾಲೇನ ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಸುಖೋಚ್ಛೇದ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾ ಜ್ವರೇ ಪುರಾಣ ಏವ ಕ್ಷೀರಪಾನವಿರೇಚನೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ| ಪುರಾಣತಾ ಚಾಸ್ಯ ದಶಮಾಸಾತಿಕ್ರಮೇಣೈವ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಜೇಜ್ಜಟೇನ– ಯದ್ಯರ್ವಾಕ್ ರಕ್ತಭೇದನಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ಗರ್ಭಾಶಯಂ ಕ್ಷಿಣೋತೀತಿ, ತಲ್ಲೀನತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ, ದಶಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪಿಣ್ಡಿತೇ ಗುಲ್ಮೇ ಸ್ನೇಹಾದಿನೋಪಸ್ಕೃತದೇಹಾಯಾ ನ ಗರ್ಭಾಶಯೇ ಕ್ಷತಿಮಾದಧಾತಿ ರಕ್ತಭೇದನಮಿತಿ||೧೫-೧೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಚಿರಜಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ ಸಕಲೋದರವ್ಯಾಪೀ| ಕೃತಮೂಲೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾವಗಾಹೀ| ಸಿರಾನದ್ಧಃ ಸಿರಾಜಾಲವಾನ್| ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಾದೌ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೋಥೋ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಕರ್ಷತಿ, ‘ಮರಣಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಯನಮಿತಿ| ನನು ಚ, ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ? ಸಮಾನಸ್ಥಾನಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಯತೇ– ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸನಿಬನ್ಧನಃ| ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದೋಷೇಷು ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ|| ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ವಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತೇ|” (ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) ಇತಿ| ನನು, ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ಪಚ್ಯತ ಏವ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ವಿದಾಹಶೂಲಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನನಾಶಾರತಿಜ್ವರೈಃ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಗುಲ್ಮಂ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೫) ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್; ಯದಾ ತು ಕಾರಣವಶಾದಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಮಾಸಾದಯತಿ, ವಾತೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಕೃತಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ವಾ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಕಂ ವಿದ್ರಧಿತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ವಿಕಾರಾತ್ ಯದುತ್ಪದ್ಯತೇ ವಿಕಾರಾನ್ತರಂ ತತ್ ಸ ಏವ ಭವತೀತಿ; ಮಾಭೂತ್ ಪ್ಲೀಹೈವ ಉದರಮ್, ಅಶ್ಮರ್ಯೇವ ಶರ್ಕರಾ, ಇತ್ಯಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಿರೋಧವಿಸ್ತರಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತೋ ನಿರಪವಾದಃ| ಯೇ ತು ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ನ ಪಠನ್ತಿ ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಗುಲ್ಮೇ ಪಕ್ವೇ ವಿದ್ರಧೌ ಚ ಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾದೇಃ, ಅಪಕ್ವೇ ಚ ವಿರೇಕಲೇಪವಿಮ್ಲಾಪನಾದೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾದಲಂ ಪೃಥಗ್ವಿಕಾರಸ್ವೀಕಾರೇಣೇತಿ||೧೭-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಚಿರಜಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸಞ್ಚಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್ ಚಿರಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾತ್, ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ರಮೇಣ, ಸಞ್ಚಿತೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತೋ, ಗುಲ್ಮೋ ಮಹಾವಾಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ ಸಕಲೋದರವ್ಯಾಪೀ, ಕೃತಮೂಲೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾವಗಾಹೀ| ಸಿರಾನದ್ಧಃ ಸಿರಾಜಾಲವಾನ್, ಯದಾ ಕೂರ್ಮವದುನ್ನತಃ ಸ್ಯಾತ್, ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿಭಿರುಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ, ತದಾ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುನರಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿಷು ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೋಫೋ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಗುಲ್ಮಯುಕ್ತಂ ರೋಗಿಣಂ, ಕರ್ಷತಿ ಮಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಜ್ವರಶ್ವಾಸಂ ಜ್ವರಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಮುಪದ್ರುತಮ್| ಪುನಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶ್ವಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾಸಾದಯ ಉಪದ್ರವಾಃ ಗುಲ್ಮಿನೋ ಮರಣಾಯ ಭವನ್ತಿ, ಗ್ರನ್ಥಿಮೂಢತಾ ಗ್ರನ್ಥಿರೂಪಸ್ಯೈವ ಗುಲ್ಮಸ್ಯಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಯನಮದರ್ಶನಮಿತಿ| ನನು, ವಾತವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮಯೋಃ ಕೋ ಭೇದಃ, ಸಮಾನಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನತ್ವಾತ್? ಉಚ್ಯತೇ, ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ, ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ನ ನಿಬನ್ಧೋಽಸ್ತಿ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸನಿಬನ್ಧನಃ| ಗುಲ್ಮಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ದೋಷೇ ಸ್ವೇ ವಿದ್ರಧಿರ್ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ|| ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ವಾಪಿ ನ ಪಚ್ಯತೇ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ಪಚ್ಯತ ಏವ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ವಿದಾಹಶೂಲಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನನಾಶಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ| ವಿದಹ್ಯಮಾನಂ ಜಾನೀಯಾದ್ಗುಲ್ಮಂ ತಮುಪನಾಹಯೇತ್||” ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ– ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ ನಿರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್, ಯದಿ ತು ಕಾರಣವಶಾದಾಶ್ರಯಂ ಮಾಂಸಾದಿಕಮಾಸಾದಯತಿ, ವಾತೋಪಶಮನಾರ್ಥಂ ಕೃತಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ವಾ ರಕ್ತದುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ, ತದಾ ಪಚ್ಯಮಾನೋ ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಕಂ ವಿದ್ರಧಿತ್ವಮೇವಾಪ್ನೋತೀತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ– “ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” ಇತಿ| ಯದ್ಯೇವಂ, ತದಾ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಕಾರಾನ್ತರಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತತ್ಸ ಏವ ಭವತಿ| ಮಾಭೂದೇವಂ ತದಾ ಪ್ಲೀಹೈವ ಉದರಂ ಜಠರ ಏವ ಶೋಫಃ, ಏವಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಗುಲ್ಮೋ ನ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ| ಯೇ ತು ಅನ್ತರ್ವಿದ್ರಧಿಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಗುಲ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿದ್ರಧೌ ಚ ಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾದೇಃ ಅಪಕ್ವೇ ಚ ವಿರೇಕಲೇಪನವಿಮ್ಲಾಯನಾದೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಶೇಷಾಭಾವಾದಲಂ ಪೃಥಗ್ವಿಕಾರಸ್ವೀಕಾರೇಣೇತಿ||೧೭-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್||೨೮||