Adhikarana hr̥drōganidānam (1) · Śloka 1
atha hr̥drōganidānam |
atyuṣṇagurvannakaṣāyatiktaśramābhighātādhyaśanaprasaṅgaiḥ |
sañcintanairvēgavidhāraṇaiśca hr̥dāmayaḥ pañcavidhaḥ pradiṣṭaḥ ||1||
View original
अथ हृद्रोगनिदानम् |
अत्युष्णगुर्वन्नकषायतिक्तश्रमाभिघाताध्यशनप्रसङ्गैः |
सञ्चिन्तनैर्वेगविधारणैश्च हृदामयः पञ्चविधः प्रदिष्टः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
gulmasya hr̥dayaṁ sthānamuktam, atō hr̥dayasaṅkīrtanāt hr̥drōgārambhaḥ| prasaṅgaḥ sātatyēna sēvā, atyuṣṇādayō yathāyōgyaṁ vātādīnāṁ krimēśca nidānamiti bōdhyam||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
gulmasya hr̥dayaṁ sthānamuktamatō gulmānantaraṁ hr̥drōgārambhaḥ| tasya hētumāha– atītyādi| uṣṇādibhiratiśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| uṣṇādayō'tisēvitā vātādīnāṁ hr̥dāmayānāṁ krimijasya ca hētavō bhavanti, śramō dhanuḥkarṣaṇādiḥ, abhighātō hr̥dyēva, sañcintanaṁ nr̥patibhayādikaṁ; sa ca pañcaprakāraḥ– vātādibhistrayaḥ, sannipātēna, krimibhiśca||1||
Adhikarana hr̥drōgasya samprāptipūrvakaṁ lakṣaṇam (2) · Śloka 2
dūṣayitvā rasaṁ dōṣā viguṇā hr̥dayaṁ gatāḥ |
hr̥di bādhāṁ prakurvanti hr̥drōgaṁ taṁ pracakṣatē ||2||
(su. u. taṁ. a. 43) |
View original
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः |
हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasya samprāptiṁ sāmānyalakṣaṇaṁ cāha– dūṣayitvētyādi| dūṣayitvā rasamiti rasasya hr̥dayāśrayatvāt| viguṇāḥ kupitāḥ| hr̥drōgamiti vācyē yadbādhāgrahaṇaṁ, taddōṣabhēdēna bādhāvaicitryajñāpanārthaṁ, bādhāśabdēna cātra nānāvidhā pīḍēti jējjaṭaḥ, bhaṅgavat pīḍēti gayadāsaḥ| hr̥drōgamiti ‘vā śōkaṣyañrōgēṣu’ iti rōgē parē hr̥dayasya hr̥dbhāvaḥ, athavā hr̥dō rōgō hr̥drōgaḥ||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasya samprāptimāha– dūṣayitvētyādi| viguṇāḥ kupitā dōṣā rasaṁ dūṣayitvā hr̥dayaṁ gatāḥ, hr̥drōgamiti vācyē yadbādhāgrahaṇaṁ taddōṣabhēdēna bādhāvaicitryajñāpanārthaṁ, bādhāśabdēnātra nānāvidhā pīḍēti jējjaṭaḥ, bhaṅgavatpīḍēti gayadāsaḥ| hr̥di rōgō hr̥drōga iti niruktiḥ||2||
Adhikarana vātikahr̥drōgalakṣaṇam (3) · Śloka 3
āyamyatē mārutajē hr̥dayaṁ tudyatē tathā |
nirmathyatē dīryatē ca sphōṭyatē pāṭyatē'pi ca ||3||
(su. u. taṁ. a. 43) |
View original
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा |
निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||३||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
vātikahr̥drōgalakṣaṇamāha– āyamyata ityādi| āyamyatē ākr̥ṣyata iva| tudyatē sūcyēva| nirmathyatē daṇḍēnēva| dīryatē dvidhēva kriyatē| sphōṭyatē ārayēva| pāṭyatē kuṭhārēṇēva||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
vātikamāha– āyamyata ityādi| mārutajē hr̥drōgē hr̥dayamāyamyatē ākr̥ṣyata iva, tudyatē sūcyēva, nirmathyatē daṇḍēnēva, sphōṭyatē ārayēva, pāṭyatē kuṭhārēṇēva||3||
Adhikarana paittikahr̥drōgalakṣaṇam (4) · Śloka 4
tr̥ṣṇōṣmādāhacōṣāḥ syuḥ paittikē hr̥dayaklamaḥ |
dhūmāyanaṁ ca mūrchā ca svēdaḥ śōṣō mukhasya ca ||4||
(su. u. taṁ. a. 43) |
View original
तृष्णोष्मादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः |
धूमायनं च मूर्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||४||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
paittikalakṣaṇamāha– tr̥ṣṇētyādi| ūṣmā kiñciddāhaḥ| hr̥dayaklamaḥ hr̥dayākulatvaṁ, glāniriti yāvat||4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
paittikamāha– tr̥ṣṇētyādi| ūṣmā prādēśikō dāhaḥ, hr̥di kiñciddāha ityarthaḥ| dāhaḥ sārvāṅgikaḥ; cōṣaḥ cūṣyatē iva, hr̥dayē klamō hr̥dayākulatvaṁ glānirityarthaḥ| dhūmāyanaṁ dhūmōdgiraṇamiva, klēdaḥ kiñcit durgandhaḥ saṭita iva, mukhasyaiva śōṣaśca||4||
Adhikarana ślaiṣmikahr̥drōgalakṣaṇam (5) · Śloka 5
gauravaṁ kaphasaṁsrāvō'ruciḥ stambhō'gnimārdavam |
mādhuryamapi cāsyasya balāsāvatatē hr̥di ||5||
(su. u. taṁ. a. 43) |
View original
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् |
माधुर्यमपि चास्यस्य बलासावतते हृदि ||५||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatatē kupitakaphavyāptē, “dōṣā duṣṭā dūṣayitārō bhavanti” ityāgamāt||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ślaiṣmikamāha– gauravamityādi| balāsāvatatē hr̥di kupitakaphavyāptē, duṣṭā dōṣā dūṣayitārō bhavantītyuktatvāt| gauravaṁ hr̥dayasya; stambhō jaḍatā, mārdavaṁ jalaplutamiva, mādhuryaṁ mukhē||5||
Adhikarana sānnipātikahr̥drōgalakṣaṇaṁ, krimijahr̥drōgalakṣaṇaṁ ca (6) · Śloka 6
vidyāttridōṣaṁ tvapi sarvaliṅgaṁ tīvrārtitōdaṁ krimijaṁ sakaṇḍūm |
(ca. ci. a. 26) |
utklēdaḥ ṣṭhīvanaṁ tōdaḥ śūlaṁ hr̥llāsakastamaḥ |
aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōthaśca krimijē bhavēt ||6||
(su. u. taṁ. a. 43) |
View original
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं क्रिमिजं सकण्डूम् |
(च. चि. अ. २६) |
उत्क्लेदः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः |
अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोथश्च क्रिमिजे भवेत् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ४३) |
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sānnipātikamāha– vidyādityādi| sarvaliṅgamityanēna prakr̥tisamasamavāyārabdhatvamuktaṁ, tēna cikitsā'pyasya pratyēkaṁ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāccēha granthirutpadyatē tataḥ krimisambhavaḥ| uktaṁ hi carakēṇa– “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē|| marmaikadēśē saṅklēdaṁ rasaścāsyōpagacchati| saṅklēdāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ||” (ca. sū. a. 17) iti| tasyaivēdaṁ lakṣaṇamāha– tīvrārtitōdaṁ krimijaṁ sakaṇḍūmiti| utklēda ityādinā tamō'ntaṁ tridōṣajahr̥drōgalakṣaṇaṁ; tatra tōdaśūlē vātāt, utklēdahr̥llāsau kaphāt, tamaḥ pittāt, ṣṭhīvanaṁ kaphapittāt| arucirityādinā krimijasyēti jējjaṭaḥ; gayadāsastvāha– śyāvanētratvaparyantēna tridōṣajalakṣaṇamiti| syādētat, tridōṣajapadaṁ na tāvadatra suśrutēna paṭhitam; ataḥ sarvamēva utklēdādi śōthāntaṁ krimijalakṣaṇaṁ bhaviṣyati| naivaṁ, “vidyāttridōṣaṁ tvapi sarvaliṅgaṁ tīvrārtitōdaṁ krimijaṁ sakaṇḍūm|” (ca. ci. a. 26) iti dr̥ḍhabalasya vākyāt| utklēda ityādistu ēka ēva ślōkaḥ suśrutēna paṭhitaḥ, natu pr̥thak sannipātalakṣaṇaṁ, tatastridōṣajasyānabhidhānē suśrutē nyūnatvaṁ syāt| tridōṣāśmarīvattasyāsambhava ēvēti cēt? naivaṁ, tantrāntarēṣu paṭhitatvāt| tathāca hārītaḥ– “sarvāṇi rūpāṇi ca sannipātāccirōtthitaṁ cāpi vadantyasādhyam|” iti| carakē'pyuktam– “hētulakṣaṇasaṁsargāducyatē sānnipātikaḥ|” (ca. sū. a. 17) iti; tathā ‘tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē|’ (ca. sū. a. 17) ityādi| kaṇṭharavēṇa tu tridōṣajapadaṁ yanna paṭhitaṁ suśrutēna, tat krimijasyāpi tridōṣajatvakhyāpanārthamityācakṣatē| nanu, dōṣajāvāntarāvasthāviśēṣatvāt krimijō'pi dōṣaja ēva, tat kathaṁ hr̥dāmayaḥ pañcavidha iti? naivaṁ, rōgajasyāpi rōgasya pr̥thaktvadarśanāt| yaduktam– ‘nidānārthakara’ (ca. ci. a. 8) ityādi| dvidōṣajastvanuktō'pi prakr̥tisamasamavāyatvādbōdhyaḥ||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tridōṣajakr̥mijayōrmilitamēva lakṣaṇamāha– vidyādityādi| vidyāttridōṣamityādi dr̥ḍhabalōktalakṣaṇam, utklēda ityādikamēkapadyaṁ suśrutōktaṁ; tīvrārtitōdamiti bhinnatantrīyatvātpaunaruktyaṁ na vācyam| tridōṣajē sarvadōṣāṇāṁ liṅgāni bhavanti| sarvaliṅgamityanēna prakr̥tisamavāyārabdhatvamuktaṁ, tēna cikitsā'pyasya pratyēkaṁ vātādijasya yā sā militaiva kāryā| apacārāt kr̥mijē granthirbhavati, tataśca kr̥misambhavaḥ, kr̥mayō jāyantē'sminniti krimija iti niruktiḥ| uktaṁ hi carakē– “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē||” iti| utklēda ityādikamēva tridōṣahr̥drōgalakṣaṇam| tatra tōdaśūlē vātāt, tōdō vyathāviśēṣaḥ; utklēdahr̥llāsau kaphāt, utklēdaḥ apakvadōṣāṇāṁ svāṁśōdayāccyutiḥ, hr̥llāsaḥ hr̥dayādīpadambunirgamaḥ; tamaḥ pittāt tamō'ndhakārapraviṣṭasyēva; ṣṭhīvanaṁ kaphapittāt; ētattridōṣalakṣaṇam| arucītyādinā kr̥mijasyēti | ētatsugamam||6||
Adhikarana hr̥drōgōpadravāḥ (7-8) · Śloka 8
marmaikadēśaṁ saṅklēdaṁ rasaścāpyupagacchati |
saṅklēdātkr̥mayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ ||7||
klamaḥ sādō bhramaḥ śōṣō jñēyāstēṣāmupadravāḥ |
krimijē krimijātīnāṁ ślaiṣmikāṇāṁ ca yē matāḥ ||8||
View original
मर्मैकदेशं सङ्क्लेदं रसश्चाप्युपगच्छति |
सङ्क्लेदात्कृमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः ||७||
क्लमः सादो भ्रमः शोषो ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |
क्रिमिजे क्रिमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||८||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sarvēṣāmupadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mīṇāṁ yē upadravāstē krimijahr̥drōgē'pi syuḥ| tē ca hr̥llāsāsyasravaṇāvipākādayaḥ||7-8||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sarvēṣāmēvōpadravānāha– klama ityādi| ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mīṇāṁ yē upadravāḥ tē kr̥mijē hr̥drōgē'pi matāḥ| tē ca hr̥llāsāsyasravaṇāvipākādaya iti||7-8||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 29
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē hr̥drōganidānaṁ samāptam ||29||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हृद्रोगनिदानं समाप्तम् ||२९||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ hr̥drōganidānaṁ samāptam||29||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ hr̥drōganidānam||29||