28. gulmanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

gulmē'pyānāhō bhavatītyānāhānantaraṁ gulmamāha– duṣṭā ityādi| pañcadhēti vātapittakaphasannipātaraktajāḥ| dvandvajāstu prakr̥tisamasamavētatvānna pr̥thaggaṇyantē, arśōrōgavat| kōṣṭhāntarāmāśayādimadhyē, granthirūpiṇaṁ guḍakākāram| tasyētyādi| ētadēva vivr̥ṇōti– pārśvētyādi| pārśvē dvē gaṇanīyē, anyathā pañcatvānupapattiḥ, ata ēva ‘pārśvē’ iti dvivacanāntamēva kvacit paṭhyatē||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

gulmē'pyādhmānaṁ bhavatītyādhmānānantaraṁ gulmanidānaṁ, tasya samprāptimāha– duṣṭā ityādi| duṣṭāḥ svakāraṇaiḥ mithyāhārādhyaśanādibhiḥ, mithyāvihārō balavadvigrahādiḥ| pañcadhēti, vātapittakaphasannipātaraktajānyēvaṁ pañca, dvandvajāstu prakr̥tisamavētatvātpr̥thaṅ na gaṇyantē, arśōrōgavat| kōṣṭhāntaḥ āmāśayādimadhyē, granthirūpiṇaṁ guṭikākāram| tēṣāṁ sthānānyāha– tasyētyādi| pārśvē dvē gaṇanīyē, anyathā pañcatvānupapattiḥ| anyē pārśvē iti dvivacanāntamēva paṭhanti||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sāmānyagulmarūpamāha– hr̥dityādi| nābhiśabdēna bastirbōdhyaḥ, sāmīpyāt; yathā gaṅgāyāṁ ghōṣa ityāhuḥ; bastērapi gulmāśrayatvēnōktatvāt| ata ēva ‘hr̥dbastyōrantarē’ iti pāṭhāntaram| anyē tvāhuḥ– bastau vidradhirēva syānnatu gulma iti| tanna, gulmalakṣaṇapratītēḥ| ētat pañcasthānakathanaṁ dōṣajābhiprāyēṇa, raktajasya tu garbhāśayaḥ sthānam; athavā pārśvasthitatvāt garbhāśayasya pārśvagrahaṇēnaiva grahaṇam| vr̥ttō vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācidupacīyatē, kadācidapacīyatē; ētacca sāmānyōktamapi vātikē vyavatiṣṭhatē, tallakṣaṇē tadabhidhānāditi jējjaṭaḥ; gadādharastu sāmānyalakṣaṇamāha, sarvagulmānāṁ vātamūlatvāt| ‘cayōpacayavān’ iti pāṭhāntarē dōṣasya cayēnōpacayavāniti| gulma iti latādipihitasaṁsthānaviśēṣādau gulmavyapadēśō lōkē, tatsādr̥śyāt sañcitaparipiṇḍitadōṣē'pi gulmasañjñētyāhuḥ; vāpyacandrastvāha– sampiṇḍitadōṣō guḍakēna mīyata iti niruktiḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sāmānyaṁ gulmarūpamāha– hr̥dityādi| hr̥d hr̥dayaṁ, bastiḥ mūtrāśayaḥ| nābhiśabdēna bastirbōdhyaḥ sāmīpyādēva, yathā gaṅgāyāṁ ghōṣa iti; bastērapi gulmāśrayatvēnōktatvāt| anyē ‘hr̥dbastyōrantarē’ ityēva pāṭhāntaraṁ paṭhanti| anyē tu bastau vidradhirēva syānna tu gulma iti| tanna, bastērapi gulmasthānatvāt, tathā ca carakē– “pañcasthānāni gulmasya pārśvē hr̥nnābhivastayaḥ|” iti| sañcārī calanaśīlaḥ, athavā acalaḥ sthiraḥ, vr̥ttō vartulaḥ| cayāpacayavāniti kadācit cīyatē vr̥ddhiṁ gacchati, kadācidapacīyatē hīnō bhavati| ētallakṣaṇaṁ sāmānyōktamapi vātikē vyavatiṣṭhatē, tallakṣaṇē tadabhidhānāditi jējjaṭaḥ| gadādharastu sāmānyalakṣaṇamēvāha, sarvagulmānāṁ vātārabdhatvāt| “cayōpacayavān” iti pāṭhāntaram| tatra dōṣasya cayaḥ, tēna upacayavān vr̥ddhimānityarthaḥ| sa gulmaḥ latāpihitasthānaviśēṣādau gulmavyapadēśō lōkē, tatsādr̥śyavatsañcitaparipiṇḍitadōṣē'pi gulmasañjñētyāhuḥ| vāpyacandrastvāha– sampiṇḍitō dōṣō guḍakatvēna mīyata iti niruktiḥ||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvōktaṁ pañcavidhatvaṁ vivr̥ṇōti– sa ityādi| vyastairityanēnaikajō dvandvajō'pi grāhyaḥ| pañcadhā gulma ityanēna virōdha iti cēt| na, nahi tatrāvadhāraṇaṁ kr̥taṁ, pañcadhaivēti| ata ēva sūtrasthānē carakēṇa “pañca gulmā” (ca. sū. a. 19) ityabhidhāyāpi “saṁsr̥ṣṭaliṅgānaparāṁśca gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham|” (ca. ci. a. 5) ityuktaṁ, samānacikitsyatvēna tatrāntarbhāvāt| raktēna cāpara iti strīṇāmēva| vakṣyati hi– “sa raudhiraḥ strībhava ēva gulmaḥ|” (ca. ci. a. 5) iti| raktaṁ cātrārtavaṁ na dhāturūpaṁ, dhāturūparaktajastu gulmō yadyapyanyō'sti tathā'pi naitatsamprāptikō bhavatīti pr̥thagupadiśyatē| pr̥thagjñānānabhidhānaṁ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatatvēna tatrāntarbhāvāt, suśrutē raktātīsāravat| viśēṣalakṣaṇaṁ ca yadāha carakaḥ– “tr̥ṣṇājvaraparīdāhaśūlasvēdāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamēvāvasēcayēt||” (ca. ci. a. 5) iti| dhāturūparaktajaḥ strīṇāṁ puṁsāṁ ca bhavatīti bhaṭṭāraharicandraḥ| tathāca kṣārapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajō gulmō na puṁsāmupajāyatē| anyastvasr̥gbhavō gulmaḥ strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyatē||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidōṣajasyaivāpacārādraktē duṣṭē raktajavyapadēśaḥ, yathā carakē– kaphapittamēhānāmatikarṣaṇāduttarakālaṁ vātasaṁsargē sati vātamēhatvamuktam| yaduktam– “yā vātamēhān prati pūrvamuktā vātōlbaṇānāṁ vihitā kriyā sā| vāyurhi mēhēṣvatikarṣitēṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” (ca. ci. a. 6) iti| kṣārapāṇērapyēvamēvābhiprāyaḥ| yadi tu pr̥thak syāttadā tamapi navamaṁ liṅgasthānādibhirabhidhāsyat, na cōktam| jējjaṭagayadāsābhyāṁ tu haricandramatamēvānumatamiti| sarvagulmēṣu vātakāraṇatvaṁ jñēyam| yaduktaṁ carakē– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśō vidhivadācaritavyā| mārutē hyavajitē'nyamudīrṇaṁ dōṣamalpamapi karma nihanyāt||” (ca. ci. a. 5) iti; suśrutē'pyuktam– “kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya ca| tulyatvādvā viśālatvādgulma ityabhidhīyatē||” (su. u. taṁ. a. 42) iti| na caitāvatā nānātmajatvaprasaṅgaḥ, vātasyānubandharūpatvāt jvarē pittavat| nanu vātāvyabhicārāt dvidōṣajastridōṣajō vā gulmaḥ syānna kēvalaṁ kaphajaḥ pittajō vēti, tataśca pañcadhēti virōdhaḥ| naitat, anubandharūpēṇa vātajavyapadēśō, na tvanubandhyarūpēṇēti||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya saṅkhyāmāha– sa ityādi| sa gulmō vyastairvātapittaślēṣmabhiḥ, ucchritaiḥ prakupitaistribhirapi jāyatē puruṣāṇāṁ, vyastairityanēna ēkajō dvandvajaśca grāhyaḥ| ēvaṁ pañcadhā gulma ityanēna vacanēna virōdha iti cēt| na, nahi tatrāvadhāraṇaṁ kr̥taṁ pañcadhaivēti; ata ēva sūtrasthānē carakēṇa pañca gulmā ityabhidhāyāpi “saṁsr̥ṣṭaliṅgānaparāṁstu gulmāṁstrīnādiśēdauṣadhakalpanārtham|” ityabhihitam| jñēyō raktēna cāparaḥ iti strīṇāmēva| yaduktamihaiva– “sa raudhiraḥ strībhavagulma ēva|” iti| raktaṁ cātrārtavaṁ, pr̥thagjñānānabhidhānaṁ tu pittagulmasamānanidānacikitsyatvēna tatrāntarbhāvāt| carakasuśrutayō raktātisāravat| viśēṣalakṣaṇaṁ yadāha carakaḥ– “tr̥ṣṇājvaraparīdāhaśūlasvēdāgnimārdavaiḥ| gulmināmarucau cāpi raktamēvāvasēcayēt||” iti| dhāturūparaktajaśca strīṇāṁ puṁsāṁ ca bhavatīti bhaṭṭārakahariścandraḥ| tathā ca kṣīrapāṇiḥ– “strīṇāmārtavajō gulmō na puṁsāmupajāyatē| anyastvasr̥gbhavō gulmaḥ strīṇāṁ puṁsāṁ ca jāyatē||” iti| vāpyacandrastvāha– vātādidōṣajasyaivāpacārādraktē duṣṭē raktajavyapadēśaḥ; yathā carakē– kaphapittapramēhāṇāmatikarṣaṇāduttarakālaṁ vātasaṁsargē sati vātamēhatvamuktam| yaduktam– “yā vātamēhān prati pūrvamuktā vātōlbaṇānāṁ vihitā kriyā sā| vāyurhi mēhēṣvatikarṣitēṣu kupyatyasādhyān prati nāsti cintā||” iti| kṣīrapāṇērapyayamēvābhiprāyaḥ| yadi tu pr̥thak syāt, tadā tasyāpi liṅgasthānādibhirabhidhānaṁ syāt, tacca nōktaṁ; jējjaṭagayadāsābhyāṁ tu hariścandramatamēvānumatamiti| sarvagulmēṣu vātakāraṇatvaṁ jñēyam| yaduktaṁ carakē– “gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśō vidhivadācaraṇīyā| mārutē hyavajitē'nyamudīrṇaṁ dōṣamalpamapi karma nihanyāt||” iti| suśrutē'pyuktam– “kupitānilamūlatvātatsañcitvānmalasya ca| tulyavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyatē||” iti||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– udgārētyādi| purīṣabandhō viḍbandhaḥ| tr̥ptiranannābhilāṣaḥ| suśrutē'pi hi ‘dvēṣō'nnē’ (su. u. taṁ. a. 42) iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| āṭōpō'tra rujāpūrvakaḥ kṣōbhaḥ, talatalaṁ vā; natu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanēnaiva gr̥hītatvāt; nāpyādhmānaṁ, tasyōpāttatvāt| apaktiśaktiḥ mandāgnitā; ‘apaktr̥śaktiḥ’ iti pāṭhē sa ēvārthaḥ||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tasya pūrvarūpamāha– udgārētyādi| udgārabahulatā, purīṣabandhō viḍvibandhaḥ, tr̥ptiranannābhilāṣaḥ, suśrutē hi– ‘dvēṣō'nnē’ iti paṭhitam| akṣamatvamasāmarthyam| tr̥ptyakṣamatvaṁ sauhityāsahiṣṇutēti kēcit| antravikūjanamantrāṇāmavyaktaśabdānukaraṇam| āṭōpō rujāpūrvakaḥ kṣōbhaḥ, na tu guḍaguḍāśabdaḥ, tasyāntrakūjanēnōktatvāt| ādhmānamupāntayōrādhmānamiva, apaktiśaktiḥ mandāgnitvādāhārasyāpākaḥ||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

gulmasādhāraṇarūpamāha– arucirityādi||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvagulmānāṁ sādhāraṇalakṣaṇamāha– arucirityādi| kr̥cchraviṇmūtravātatā kaṣṭēna viṇmūtravātapravartanam| antravikūjanaṁ guḍaguḍāśabdaḥ, ānāha ūrdhvādhōvātanirōdhaḥ, ūrdhvavātatvamudgārabāhulyam||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikamāha– rūkṣētyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśēṣaṇam| vicēṣṭanaṁ viruddhacēṣṭāḥ balavadvigrahādi| atimalakṣayō virēkādinā| nirannatā nirāhāratā| vikalpaśabdaḥ sthānādibhiḥ pratyēkaṁ yōjyaḥ| sthānavikalpō yathā– kadācinnābhau, kadācitpārśvayōḥ, kadācidbastāvityādisthānāntaragamanam| saṁsthānavikalpō yathā– kadācidalpaḥ, kadācinmahān, vr̥ttō, dīrghō vēti| rujāvikalpō yathā– kadācidalpā, kadācinmahatī, tōdarūpā, bhēdarūpā, anēkarūpā vēti| na ca tatrōpaśētē na sukhayati||6-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātagulmasya hētupūrvakaṁ lakṣaṇamāha– rūkṣētyādi| viṣamātimātramiti annapānaviśēṣaṇam| viṣamaṁ bahu stōkamakālabhōjanam, ēvaṁ jalapānamapi, atimātraṁ mātrādhikam, ēvaṁ jalasyāpi| vicēṣṭanaṁ viruddhacēṣṭā balavadvigrahādiḥ, abhighātō laguḍādinā, atimalakṣayō virēkādinā, nirannatā nirāhāratā| ya ityādi| sthānavikalpō yathā– kadācinnābhau, kadācidbastau, kadācitpārśvayōrityādisthānāntaragamanam| saṁsthānavikalpō yathā– kadācidvartulaḥ, kadāciddīrgha ityarthaḥ| rujāvikalpō yathā– kadācidalpā ruk, kadācinmahatī, tōdarūpā, bhēdarūpā, anēkarūpā vēti| viḍvātasaṅgaṁ viḍvātāpravr̥ttiḥ, kaṇṭhavaktrayōḥ śōṣaḥ, śyāvāruṇatvaṁ śarīrasya, śītajvaraḥ, hr̥tkukṣyādīnāṁ pīḍā, aṁsaḥ bhujayōruparibhāgaḥ| jīrṇē āhārē prakupyati, bhuktē ca śāntiṁ gacchati, sa vātikō gulmaḥ| rūkṣa āhāraḥ kaṣāyatiktakaṭukā rasāḥ, tatra tasmin vātagulmē nōpaśētē na sukhayati, vātakāraṇatvāt||6-8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– kaṭvityādi| āmābhighāta iti vidagdhājīrṇajanitaduṣṭarasēnābhibhavaḥ; anyē tu ‘āmābhighātau’ iti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighātō laguḍādēḥ raktadūṣakō jñēyaḥ| jīryatīti saptamyantam| vraṇavat sparśāsaha iti yōjyam||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikagulmamāha– kaṭvityādi| vidāhi vaṁśakarīrādi, atiśabdō madyādiṣu yōjyaḥ| āmābhighāta iti vidagdhā'jīrṇajanitaduṣṭarasēnābhibhavaḥ, anyē āmābhighātāviti paṭhanti, tatrāma uktarūpaḥ, abhighātō laguḍādinā raktadūṣakō jñēyaḥ| ētē paittikagulmasya hētavaḥ| tasya lakṣaṇamāha– jvara ityādi| jvaraḥ prasiddhaḥ, pipāsā pātumicchā, vadanāṅgarāgaḥ mukhē śarīrē cāruṇatā, āhārē jīryati pacyamānē mahacchūlaṁ bhavati, vraṇavat sparśāsaha iti yōjyam| ētat pittagulmarūpam||9-10||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– śītamityādi| sampūraṇaṁ tr̥ptibhōjanam| sarva iti vātajādyuktaḥ| nicayātmakasya sannipātajasya| kaṭhinōnnatatvaṁ gulmasya||11-12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– śītamityādi| śītādibhirdravyaiḥ, acēṣṭanamavyāyāmaḥ| sampūraṇamiti āhārādinā kōṣṭhasya tr̥ptiriva, ētat sarvaṁ kaphagulmasya hētuḥ| ētasyaiva ślōkapādēna sānnipātikasya hētumāha– sarva iti| nicayātmakasya sānnipātikasya gulmasya vātajādyuktahētuḥ kāraṇaṁ, tathā sarvadōṣōktalakṣaṇāni ca bhavanti| punaḥ ślaiṣmikasyaiva lakṣaṇamāha– staimityēti| staimityaṁ niścalatvaṁ, śītajvarādayaḥ subōdhyāḥ, śaityaṁ śītagātratā, kaṭhinōnnatatvaṁ gulmasyaiva||11-12||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

dvyātmakēṣu triṣvēkajahētulakṣaṇātidēśārthamāha– nimittētyādi| nimittāni ca rūpāṇi cēti dvandvaḥ| dōṣabalābalaṁ cētyanēna samadvidōṣadvandvajatrayēṇa ēkōlbaṇādidvidōṣajō'pi grāhya iti darśayati, anyathā bahutvāpattēḥ| auṣadhakalpanārthamiti ēkadōṣajābhihitacikitsāmēlakēna tān cikitsēdityarthaḥ||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

dvandvādikēṣu triṣvēkajahētulakṣaṇātidēśārthamāha– nimittētyādi| liṅgāni lakṣaṇāni, dvidōṣajē gulmē dōṣāṇāṁ balābalaṁ ca jñātvā vyāmiśraliṅgān militaliṅgān parān strīn gulmānauṣadhakalpanārthamādiśēt, ēkadōṣajābhihitacikitsāmēlakēna ca cikitsēdityarthaḥ||13||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikamāha– mahārujamityādi| aśmavat ghanōnnataṁ pāṣāṇavat kaṭhinamunnataṁ ca| mana ityādi manō'pahāriṇaṁ manōvaikalyakāriṇaṁ, śarīrāpahāriṇaṁ kr̥śatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnivaiṣamyakaraṁ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| nanu, asādhyamiti viruddhaṁ, “sannipātōtthitē gulmē tridōṣaghnō vidhirhitaḥ|” (su. u. taṁ. a. 42) iti suśrutavacanāt| naivam, ayaṁ ca vikr̥tiviṣamasamavētō'sādhyaḥ, prakr̥tisamasamavētastu sādhya ityāhuḥ| nanu, sō'pyasādhyaḥ, yadāha suśrutaḥ– “sarvātmakē sarvarujōpapattistaṁ cāpyasādhyaṁ pravadanti tajjñāḥ|” (su. u. taṁ. a. 42) iti| ucyatē– taṁ cāpīti apiśabdādacirōtthitaḥ sādhyō viśvāmitrasaṁvādāditi gayadāsaḥ||14||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

tridōṣajasyāsādhyatvamāha– mahārujamityādi| mahārujaṁ tīvrapīḍākaraṁ, dāhaparītadēhaṁ santāpēna vyāptākhiladēhaṁ, śīghrēṇa vidāhakaraṁ, dāruṇaṁ māraṇātmakam, aśmavad ghanōnnataṁ pāṣāṇavat kaṭhinōnnatam| mana ityādi manōpahāriṇaṁ manōvaikalyakaraṁ, śarīrāpahāriṇaṁ kr̥śatvavaivarṇyakaram, agnyapahāriṇamagnērvaiṣamyādikaraṁ, balāpahāriṇamasāmarthyakaram| ētallakṣaṇaṁ vikr̥tiviṣamasamavētasya, prakr̥tisamasamavētastu sādhyaḥ||14||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

raktagulmamāha– navētyādi| āmagarbhaṁ visr̥jēditi navamamāsādarvāk prasūtē| r̥tau ārtavapravr̥ttikālē, ahitabhōjanēti sambandhaḥ| ētaccōpalakṣaṇārthaṁ, tēnāhārācārādikaṁ jñēyam| yadāha carakaḥ– “r̥tāvanāhāratayā bhayēna virūkṣaṇairvēgavidhāraṇaiśca| saṁstambhanōllēkhanayōnidōṣairgulmaḥ striyaṁ raktabhavō'bhyupaiti||” (ca. ci. a. 5) iti| paittasya paittikagulmasya| viśēṣaṇaṁ paittikagulmādviśēṣalakṣaṇam| piṇḍitaḥ samuditaḥ| ēvakārō'tra avadhāraṇē| ētadēva sphuṭayati– nāṅgairnāvayavaiścirāt spandata iti sambandhaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhasravaṇastanamukhakr̥ṣṇatvadōhadādigarbhalakṣaṇayuktaḥ, ētacca vyādhiprabhāvāt; yathā– kṣayārśasōḥ strīriraṁsākr̥ṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anyē tu samagarbhaliṅgō'vikr̥tagarbhaliṅga ityāhuḥ| uktaviśēṣaṇairēva strībhavatvē labdhē strīgrahaṇēna kumārīmativr̥ddhāṁ ca niṣēdhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayōḥ| vyatītē'tikrāntē| garbhasamānaliṅgatvēna saṁśayaḥ– garbhō vā, raktagulmō vā, iti; tacchaṅkānirāsārthaṁ daśamē māsē vyatītē ityuktaṁ; navamadaśamayōḥ prasavakālatvādityēkē| tanna, ‘yaḥ spandatē piṇḍita ēva nāṅgaiḥ’ ityādinaiva viśēṣadarśanēna saṁśayasya nivartitatvāt| garbhō hi nirantaraṁ pratyaṅgairniḥśūlaṁ spandatē, gulmastu ētadviparītēna| kiñca navamē daśamē prasūta ityutsargaḥ, natu niyamaḥ, tadadhikakālē'pi prasavadarśanāt, āgamācca| uktaṁ hi carakē– “taṁ strī prasūtē sucirēṇa garbhaṁ puṣṭō yadā varṣagaṇairapi syāt|” (ca. śā. a. 2) iti| tasmānnēdaṁ daśamamāsavyatikramē cikitsāvidhānasya prayōjanaṁ, kintu vyādhimahimnā tāvataiva kālēna tasya cikitsayā sukhōcchēdanamiti| yathā jvarē purāṇē ēva kṣīrapānavirēcanē| uktaṁ hi tantrāntarē– “raktagulmē purāṇatvaṁ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamamāsavyatikramēṇaiva bhavati| jējjaṭēnāpyuktam– yadyarvāk raktabhēdanaṁ kriyatē tadā garbhaśayyāṁ kṣiṇāti, tallīnatvādraktasya; ēkādaśamāsē tu paripiṇḍitagulmē snēhādinōpaskr̥tadēhāyā na garbhaśayyāyā vikr̥timādadhāti raktabhēdanamiti||15-16||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

strīṇāṁ raktajagulmasya samprāptimāha– navētyādi| yā strī navaprasūtā satī ahitabhōjanā bhavati, yā cāmagarbhaṁ visr̥jēditi navamāsādarvāk prasūtē, r̥tāvārtavapravr̥ttikālē ahitabhōjanēti sambandhaḥ| anyathā r̥tau tadasambhavāt| ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēnānāhārādikamapi jñēyam| yadāha carakaḥ– “r̥tāvanāhāratayā bhayēna virūkṣaṇairvēgavidhāraṇaiśca| saṁstambhanōllēkhanayōnidōṣairgulmaḥ striyaṁ raktabhavō'bhyupaiti||” iti| tasya lakṣaṇamāha– paittasyētyādi| paittikagulmasyāsyaivāparaṁ viśēṣaṇaṁ, tadēva sphuṭayati– cirāt piṇḍībhūta iva spandatē hastapādādibhirityarthaḥ| saśūlaḥ pīḍāyuktaḥ| samagarbhaliṅga iti ārtavādarśanamukhapāṇḍustanakr̥ṣṇatvadōhadādilakṣaṇayuktaḥ, ētacca vyādhiprabhāvāt, yathā– kṣayārśasōḥ strīriraṁsākr̥ṣṇatvaṅnakhādayaḥ| anyē tu samagarbhaliṅga iti avikr̥tagarbhaliṅga ityāhuḥ| sa strībhava ēva raktajō gulmō daśamē māsē vyatītē sati cikitsyaḥ syāt| raudhira ityanēna viśēṣaṇēnārtavāyuktāṁ kumārīmativr̥ddhāṁ ca niṣēdhayati, anudbhūtakṣīṇarajaskatvāttayōḥ| vyatītē'tikrāntē| garbhasamānaliṅgatvēna saṁśayaḥ– garbhō vā raktagulmō vēti, tacchaṅkānirāsārthaṁ māsē vyatītē daśamē ityuktaṁ, navamadaśamayōḥ prasavakālatvādityēkē; tanna, “yaḥ spandatē piṇḍita ēva nāṅgaiḥ” ityādinaiva saṁśayasya nivartitatvāt| garbhō hyaṅgēna nirantaraṁ niḥśūlaṁ spandatē, gulmastu ētadviparītēnēti| kiñca navamē daśamē prasūyata iti sāmānyaṁ na tu niyamaḥ, tadadhikakālē'pi prasavadarśanāt, āgamācca| yaduktaṁ carakē– “taṁ strī prasūtē sucirēṇa garbhaṁ puṣṭō yadā varṣagaṇairapi syāt|” iti| tasmānnēdaṁ daśamāsavyatikramē cikitsābhidhānasya prayōjanaṁ, kintu vyādhimahimnā tāvatā kālēna tasya cikitsayā sukhōcchēdyatvāt| yathā jvarē purāṇa ēva kṣīrapānavirēcanē; uktaṁ hi tantrāntarē– “raktagulmē purāṇatvaṁ sukhasādhyasya lakṣaṇam|” iti| purāṇatā cāsya daśamāsātikramēṇaiva bhavati| yaduktaṁ jējjaṭēna– yadyarvāk raktabhēdanaṁ kriyatē, tadā garbhāśayaṁ kṣiṇōtīti, tallīnatvādraktasya, daśamāsādūrdhvaṁ piṇḍitē gulmē snēhādinōpaskr̥tadēhāyā na garbhāśayē kṣatimādadhāti raktabhēdanamiti||15-16||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| mahāvāstuparigrahaḥ sakalōdaravyāpī| kr̥tamūlō dhātvantarāvagāhī| sirānaddhaḥ sirājālavān| gr̥hītvētyādi| hr̥dayādau gr̥hītvā śōthō gulminaṁ karṣati, ‘maraṇāya’ iti śēṣaḥ| śvāsētyādi| granthimūḍhatā granthirūpasya gulmasyākasmādvilayanamiti| nanu ca, antarvidradhigulmayōḥ kō bhēdaḥ? samānasthānasambhavatvāt| ucyatē– vidradhiḥ pacyatē, gulmō na pacyatē nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandhō'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati dōṣēṣu vidradhirmāṁsaśōṇitē|| vidradhiḥ pacyatē tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyatē|” (su. ni. a. 9) iti| nanu, gulmō'pi pacyata ēva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣōbhasvapnanāśāratijvaraiḥ| vidahyamānaṁ jānīyādgulmaṁ tamupanāhayēt||” (ca. ci. a. 5) iti| ucyatē– gulmō na pacyatē nirāśrayatvāt; yadā tu kāraṇavaśādāśrayaṁ māṁsādikamāsādayati, vātōpaśamanārthaṁ kr̥tasvēdādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamānō vidāhanimittakaṁ vidradhitvamāpnōti| uktaṁ hi– “ sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyatē|” (ca. sū. a. 17) iti| na hi yasmāt vikārāt yadutpadyatē vikārāntaraṁ tat sa ēva bhavatīti; mābhūt plīhaiva udaram, aśmaryēva śarkarā, ityādiśāstrōktavirōdhavistaraḥ| tasmādvidradhiḥ pacyatē, gulmō na pacyatē iti siddhāntō nirapavādaḥ| yē tu antarvidradhiṁ na paṭhanti tēṣāmayamabhiprāyaḥ– gulmē pakvē vidradhau ca pāṭanaśōdhanarōpaṇādēḥ, apakvē ca virēkalēpavimlāpanādēścikitsitasya prāyō viśēṣābhāvādalaṁ pr̥thagvikārasvīkārēṇēti||17-20||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

cirajasyāvasthāyāmasādhyatvamāha– sañcita ityādi| anupakrāntatvāt cirakālānubandhitvāt, kramaśaḥ kramēṇa, sañcitō vr̥ddhiṁ gatō, gulmō mahāvāstuparigrahaḥ sakalōdaravyāpī, kr̥tamūlō dhātvantarāvagāhī| sirānaddhaḥ sirājālavān, yadā kūrmavadunnataḥ syāt, daurbalyādibhirupadravairyuktō bhavati, tadā na siddhyatītyarthaḥ| punarasādhyalakṣaṇamāha– gr̥hītvētyādi| hr̥llāsādiṣu gr̥hītvā śōphō gulminaṁ gulmayuktaṁ rōgiṇaṁ, karṣati mārayatītyarthaḥ| sajvaraśvāsaṁ jvaraśvāsābhyāmupadrutam| punaścāsādhyalakṣaṇamāha– śvāsētyādi| śvāsādaya upadravāḥ gulminō maraṇāya bhavanti, granthimūḍhatā granthirūpasyaiva gulmasyākasmādvilayanamadarśanamiti| nanu, vātavidradhigulmayōḥ kō bhēdaḥ, samānasthānasaṁsthānatvāt? ucyatē, vidradhiḥ pacyatē, gulmō na pacyatē, nirāśrayatvāt| yadāha suśrutaḥ– “na nibandhō'sti gulmasya vidradhiḥ sanibandhanaḥ| gulmastiṣṭhati dōṣē svē vidradhirmāṁsaśōṇitē|| vidradhiḥ pacyatē tasmādgulmaḥ kvāpi na pacyatē|” ityādi| nanu, gulmō'pi pacyata ēva| yadāha carakaḥ– “vidāhaśūlasaṅkṣōbhasvapnanāśārucijvaraiḥ| vidahyamānaṁ jānīyādgulmaṁ tamupanāhayēt||” iti| ucyatē– gulmō na pacyatē nirāśrayatvāt, yadi tu kāraṇavaśādāśrayaṁ māṁsādikamāsādayati, vātōpaśamanārthaṁ kr̥tasvēdādibhirvā raktaduṣṭirbhavati, tadā pacyamānō vidāhanimittakaṁ vidradhitvamēvāpnōtīti| uktaṁ hi– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyatē|” iti| yadyēvaṁ, tadā yasmādvikārāntaramutpadyatē tatsa ēva bhavati| mābhūdēvaṁ tadā plīhaiva udaraṁ jaṭhara ēva śōphaḥ, ēvaṁ śāstravirōdhaḥ, tasmādvidradhiḥ pacyatē, gulmō na pacyata iti siddhāntaḥ| yē tu antarvidradhiṁ na paṭhanti, tēṣāmayamabhiprāyaḥ– gulmāpēkṣayā vidradhau ca pāṭanaśōdhanarōpaṇādēḥ apakvē ca virēkalēpanavimlāyanādēścikitsitasya prāyō viśēṣābhāvādalaṁ pr̥thagvikārasvīkārēṇēti||17-20||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ gulmanidānaṁ samāptam||28||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ gulmanidānam||28||