Adhikarana ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਦਾਨਮ੍ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥ ਹਿਕ੍ਕਾ-ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਵਿਦਾਹਿਗੁਰੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਰੂਕ੍ਸਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭੋਜਨੈਃ |
ਸ਼ੀਤਪਾਨਾਸ਼ਨਸ੍ਥਾਨਰਜੋਧੂਮਾਤਪਾਨਿਲੈਃ ||੧||
ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮਭਾਰਾਧ੍ਵਵੇਗਾਘਾਤਾਪਤਰ੍ਪਣੈਃ |
ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਨਣਾਂ ਸਮੁਪਜਾਯਤੇ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
अथ हिक्का-श्वासनिदानम् |
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः |
शीतपानाशनस्थानरजोधूमातपानिलैः ||१||
व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः |
हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮਾਨਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ| ਨਨੁ, ਏਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੁਲ੍ਯਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨੈਕਾਧਿਕਾਰੇ ਕਥਮਨਭਿਧਾਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਕਾਸਸ੍ਯ ਦੋਸਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦਃ; ਯਥਾ– ਵਾਤਿਕਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਤੁ ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਵ; ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– “ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵੌ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪ੍ਯਾਹ– “ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ|” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) ਇਤਿ| ਭੇਦਸ੍ਤ੍ਵਨਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਦ੍ਵੇਗਕ੍ਰਿਯਾਦਿਨਾ ਚ, ਨਤੁ ਕਾਸਵਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ; ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਯਾਃ ਸ੍ਵਨਤੋਪਿ ਭੇਦਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਾ ਹਿ ‘ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਚਰਕਮਤੇ ਤੁ ਵ੍ਯਪੇਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਸਾਪਿ ‘ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਦਸਨ੍ਤਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਨਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਸਾ ਚ ਧੂਮਵਨ੍ਨਾਸਾਦਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਰਣਮ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮ ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਵੇਗਾਘਾਤੋ ਮਲਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਨਸ਼ਨਾਦਿ| ਕਾਸਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯੇਕਨਿਦਾਨਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਹਿਤ ਇਤਿ||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਮਾਨਨਿਦਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਸਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਵਾਹ– ਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਾਹੀਨਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੇਕ੍ਸੁਰਸਮਦ੍ਯਮਰਿਚਾਦੀਨਿ ਵਿਦਹਨਸ਼ੀਲਾਨਿ, ਗੁਰੂਣਿ ਗੁਣਤਃ ਪਾਕਤਸ਼੍ਚ, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀਨਿ ਚਣਕਾਦੀਨਿ, ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨ ਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ਼ੀਲਾਨਿ ਫਾਣਿਤਮਾਸਮਤ੍ਸ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਿ| ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਾਨਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਸਾ ਚ ਧੂਮਵਤ੍ ਨਾਸਾਦਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਕਾਰਣਮ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਰ੍ਮ ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਵੇਗਾਘਾਤੋ ਮਲਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਨਸ਼ਨਾਦਿ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਕਥਂ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਦੋਸਜਨ੍ਯਭੇਦਾਦ੍ਭੇਦਃ| ਕਾਸੋ ਵਾਤਿਕਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ਼੍ਚ; ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਤੁ ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਵ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦਢਬਲੇਨ– “ਕਫਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਵੇਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦ੍ਭਵੌ” ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ– “ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ” ਇਤਿ||੧||੨||
Adhikarana ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੩) · Śloka ੩
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਯੁਰੁਦੇਤਿ ਸਸ੍ਵਨੋ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਾਦਿਵਾਕ੍ਸਿਪਨ੍ |
ਸ ਘੋਸਵਾਨਾਸ਼ੁ ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਯਤਸ੍ਤਤਸ੍ਤੁ ਹਿਕ੍ਕੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ||੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लीहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् |
स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਰਤ੍ਰ ਸੋਦਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਉਦੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਸ੍ਵਨ ਇਤਿ ‘ਹਿਕ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਮੇਵ ਵਿਸ਼ਿਨਸ੍ਟਿ– ਯਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਲਿਹੇਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵੇਕਾਰਸ਼੍ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍| ਮੁਖਾਦਿਤਿ ਲ੍ਯਬ੍ਲੋਪੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਪਞ੍ਚਮੀ, ਤੇਨ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਮਾਨੀਯ, ਆਕ੍ਸਿਪਨ੍ ਨਿਃਸਾਰਯਨ੍ਨਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਇਤਿ ਵਾਯੁਃ| ‘ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍’ ਇਤਿ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ ਪਸੋਦਰਾਦਿਨਾ ਰੂਪਸਿਦ੍ਧਿਃ| ‘ਹਿਗਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਕਾਯਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਇਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾ’ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕਾਃ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਰਿਤਿ, ਸੋਦਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ ਸਸ੍ਵਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਨ੍, ਮੁਹੁਰ੍ਵਾਰਂਵਾਰਮ੍, ਉਦੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਮੁਖਾਦਿਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੁਖਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਭਣ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਿਕਤੋਨਿਲਃ| ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ ਤਾਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਥਕ੍ਛਣੁ” ਇਤਿ| ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਰਾਵਰ੍ਤਯਿਤਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਘੋਸਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਰੁਕ੍ਤਿਕਥਨਮਿਤਿ| ਸਸ੍ਵਨ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ ਘੋਸਵਾਨਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ ਇਤਿ ਵਾਯੁਃ, ਹਿਨਸ੍ਤ੍ਯਸੂਨਿਤਿ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਪਸੋਦਰਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਧੁਃ| ਹਿਗਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਕਾਯਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਇਤਿ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕਾਃ||੩||
Adhikarana ਹਿਕ੍ਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ (੪) · Śloka ੪
ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਯਮਲਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਂ ਮਹਤੀਂ ਤਥਾ |
ਵਾਯੁਃ ਕਫੇਨਾਨੁਗਤਃ ਪਞ੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ ||੪||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा |
वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਾਸਾਂ ਭੇਦਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਅਨ੍ਨਜਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਮਲੈਵ ਚਰਕੇ ਵ੍ਯਪੇਤੇਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਠਿਤਾ, ਅਨ੍ਨਪਾਨੇ ਵ੍ਯਪੇਤੇ ਪਰਿਣਤੇ ਜਾਯਤੇ ਇਤ੍ਯਤੋ ਹੇਤੋਃ; ਅਸ੍ਯਾਂ ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਯਮਲਵੇਗਤ੍ਵਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਨਜਾਯਾਃ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਭਿਧਾਨਮ੍||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਾਸਾਂ ਭੇਦਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਅਨ੍ਨਜਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਜੇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਤਾਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ||੪||
Adhikarana ਹਿਕ੍ਕਾਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ |
ਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਟੋਪ ਏਵ ਚ ||੫||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता |
हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ||५||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ ਵਾਤਾਤ੍, ਨਤੁ ਕਫਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਕਣ੍ਠ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦਨਸ੍ਯ ਕਸਾਯਤਾ ਵਾਤਾਤ੍, ਨ ਤੁ ਕਫਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ; ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਕੁਕ੍ਸੇਰੁਦਰਸ੍ਯ, ਆਟੋਪਃ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਿਵ||੫||
Adhikarana ਅਨ੍ਨਜਾਹਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਹਸਾ ਪੀਡਿਤੋਨਿਲਃ |
ਹਿਕ੍ਕਯਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨ੍ਨਜਾਂ ਭਿਸਕ੍ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः |
हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਨ੍ਨਜਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਕ੍ਕਯਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਕਰੋਤਿ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਨ੍ਨਜਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਾਨਾਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤਿਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਉਪਰ੍ਯੁਪਰ੍ਯਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤੈਃ| ਸਹਸਾ ਪੀਡਿਤੋਨਿਲੋ ਹਦਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਕ੍ਕਯਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਕਰੋਤਿ, ਸਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਅਨ੍ਨਜੇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ||੬||
Adhikarana ਯਮਲਾਹਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਚਿਰੇਣ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਯਮਲਾਂ ਤਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते |
कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਯਮਲਾਮਾਹ– ਚਿਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਤੀ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਚਰਕਕ੍ਤਪ੍ਰਲਾਪਮੂਰ੍ਛਾਵਮਿਤਸ੍ਣਾਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਜਮ੍ਭਾਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਤ੍ਵਮੁਖਸ਼ੋਸਾ ਬੋਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਯਮਲਾਮਾਹ– ਚਿਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਯੁਗ੍ਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਕਮ੍ਪਯਤਿ ਚਰਕਲੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਾਂ ਨਾਮਤੋ ਯਮਲਾਮਾਹੁਃ||੭||
Adhikarana ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਹਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਲੈਰ੍ਯਾ ਵੇਗੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਃ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤੇ |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਿਕਾ ਨਾਮ ਸਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ||੮||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
प्रकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते |
क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਮਾਹ– ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਲੈਸ਼੍ਚਿਰੇਣ| ਜਤ੍ਰੁ ਕਣ੍ਠੋਰਸੋਃ ਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਂ, ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਕਣ੍ਠਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੮||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਮਾਹ– ਵਿਕਸ੍ਟਕਾਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਸ੍ਟਕਾਲੈਰਚਰਕਲੈਃ ਮਨ੍ਦਵੇਗੈਃ| ਜਤ੍ਰੁਃ ਕਕ੍ਸੋਰਸੋਃ ਸਨ੍ਧਿਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ, ਜਤ੍ਰੁਮੂਲਗ੍ਰਹਣੇਨ ਹਦਯਕ੍ਲੋਮਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਇਯਂ ਨਾਮਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਿਕਾ||੮||
Adhikarana ਗਮ੍ਭੀਰਾਹਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਘੋਰਾ ਗਮ੍ਭੀਰਨਾਦਿਨੀ |
ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੯||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी |
अनेकोपद्रववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ||९||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਾਹ– ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ਨਾਭਿਤਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤਾ, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਗਮ੍ਭੀਰਤ੍ਵਮ੍| ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ||੯||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਾਹ– ਨਾਭੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯ ਹਿਕ੍ਕਾ ਨਾਭਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤਿ ਨਾਭਿਤਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਸਞ੍ਜਾਤਾ, ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾ ਗਮ੍ਭੀਰਤ੍ਵਮ੍| ਅਨੇਕੋਪਦ੍ਰਵਵਤੀ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ| ਸੇਯਂ ਨਾਮਤੋ ਗਮ੍ਭੀਰਾ||੯||
Adhikarana ਮਹਤੀਹਿਕ੍ਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪੀਡਯਨ੍ਤੀਵ ਸਤਤਂ ਯਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਮਹਾਹਿਕ੍ਕੇਤਿ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਵਿਕਮ੍ਪਿਨੀ ||੧੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੦) |
View original
मर्माण्युत्पीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते |
महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रविकम्पिनी ||१०||
(सु. उ. तं. अ. ५०) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਹਤੀਮਾਹ– ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਬਸ੍ਤਿਹਦਯਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਇਯਂ ਨਾਮਤੋ ਮਹਾਹਿਕ੍ਕਾ||੧੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਹਤੀਮਾਹ– ਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਰ੍ਮਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਬਸ੍ਤਿਹਦਯਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ||੧੦||
Adhikarana ਹਿਕ੍ਕਾਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੧-੧੪) · Śloka ੧੪
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਹਿਕ੍ਕਤੋ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹੋ ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਣੋਨ੍ਨਦ੍ਵਿਟ੍ ਕ੍ਸੌਤਿ ਯਸ਼੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਧਿਕ੍ਕਮਾਨੌ ||੧੧||
ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਚ੍ਛੇਦਕਸ਼ਸ੍ਯ ਚ |
ਵ੍ਯਾਧਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣਦੇਹਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਿਨਃ ||੧੨||
ਆਸਾਂ ਯਾ ਸਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍ |
ਯਮਿਕਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤਿਮੋਹਤਸ੍ਣਾਸਮਨ੍ਵਿਤਾ ||੧੩||
ਅਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦੀਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਿਰਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਯਃ |
ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਯਮਿਕਾ ਹਨ੍ਤ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੧੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
आयम्यते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं नाम्यते यस्य नित्यम् |
क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ द्वौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||११||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च |
व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ||१२||
आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् |
यमिका च प्रलापार्तिमोहतृष्णासमन्विता ||१३||
अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः |
तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा ||१४||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤ ਇਵ| ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਆਕੁਞ੍ਚ੍ਯਤੇ ਦੇਹ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸੌ| ‘ਤਾਮ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਹਿਕ੍ਕੀ| ਕ੍ਸੌਤਿ ਛਿਕ੍ਕਤਿ| ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨੈਕਾਵਸ੍ਥੋ ਹਿਕ੍ਕੀ, ਕ੍ਸੀਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇਨਾਪਰਃ; ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਮਧ੍ਯੇ ਏਵਂਵਿਧੌ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਹਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੌ ਹਿਕ੍ਕਮਾਨਾਵਨ੍ਤ੍ਯੌ ਸ਼ੇਸਪਠਿਤਾਵਸਾਧ੍ਯੌ; ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਃ| ਆਸਾਂ ਯਾ ਸੇਤਿ ਆਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਹਿਕ੍ਕਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਾਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਦੇਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਆਸਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਨਾਮੇਵ| ਤੇਨ ਮਹਤੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਯਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮ੍| ਯਦਾਹ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ– “ ਆਦ੍ਯਾ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਯਮਿਕਾ ਮੋਹਤਸ੍ਣਾਵਤਃ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਤ੍|” ਇਤਿ| ਯਮਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਮਿਕਾ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਅਨ੍ਨਜਾ ਵਾ ਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਯਮਲੈਰ੍ਵੇਗੈਰ੍ਜਾਯਮਾਨਾ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸੈਵਾਕ੍ਸੀਣਾਦੇਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਅਕ੍ਸੀਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਵਾਨ੍| ਅਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਅਨ੍ਨਜਾਂ ਯਮਲਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸੁਸ਼੍ਰੁਤਗ੍ਰਨ੍ਥਪਠਿਤਾਂ ਯਮਲਾਂ ਯਮਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਨ੍ਨ, ਯਮਿਕਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਸ਼੍ਚਰਕੇ ਪਠਿਤਃ, ਅਤ੍ਰ ਯਮਲਾ ਯਮਿਕਾਨਾਮ੍ਨਾ ਨ ਪਠਿਤੈਵ ਹਿਕ੍ਕੇਤਿ| ਯਮਿਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵਾਰ੍ਥਗਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਪੇਤੋਚ੍ਯਤੇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨ, ਤਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਪੇਤਾ ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਮਭਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||੧੧-੧੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤ ਇਵ ਦੇਹਃ| ਦਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਾਮ੍ਯਤੇ ਆਕੁਞ੍ਚਤੇ ਦੇਹ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸੌ| ‘ਤਾਮ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਮੁਹ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਣੋਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸੀ, ਅਤਿਕ੍ਸੌਤਿ ਛਿਕ੍ਕਤਿ ਤਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍, ਦ੍ਵੌ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯੌ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਵਿਤਿ ਗਮ੍ਭੀਰਾ ਮਹਤੀ ਚੇਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਦੇਰ੍ਭਵਤਿ ਸਾ ਨਰਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਮਹਤੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਯਿਕਮਿਤਿ| ਪੁਨਰਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਯਮਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਨਜਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਯੈਵ, ਯਮਲਵੇਗਵਤੋਸਾਧ੍ਯੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਨ ਤੁ ਯਮਲਾ, ਚਰਕੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਕ੍ਸੀਣੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਅਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾਃ, ਸ੍ਥਿਰਾਣਿ ਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਏਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤ ਇਤਿ||੧੧-੧੪||
Adhikarana ਸ਼੍ਵਾਸਭੇਦਾਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤਮਕਕ੍ਸੁਦ੍ਰਭੇਦੈਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ |
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਸ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸ ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
(ਵਾਤਾਧਿਕੋ ਭਵੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ੍ਤਮਕਸ੍ਤੁ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ |
ਕਫਵਾਤਾਧਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਸਸ੍ਟਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ |
ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟੋ ਮਹਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਤਥਾ(ਤੋ) ਮਤਃ) |
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
महोर्ध्वच्छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा |
भिद्यते स महाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
(वाताधिको भवेत् क्षुद्रस्तमकस्तु कफोद्भवः |
कफवाताधिकश्चैव संसृष्टश्छिन्नसञ्ज्ञकः |
श्वासो मारुतसंसृष्टो महानूर्ध्वस्तथा(तो) मतः) |
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਹ– ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵੇਨੈਕ ਏਵ ਸਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਭੇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵਂ ਵੇਗਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯੈਃ– “ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੁ ਭਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਧ੍ਮਾਨਸਮਵਾਤੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤਾ|” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪਞ੍ਚਵਚਨਂ ਤਮਕਭੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍||੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਰੇਕਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿਕ੍ਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮਾਹ– ਮਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵੇਨ ਏਕ ਏਵ ਸਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਭੇਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਭੇਦੈਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਪਿ ਸ਼੍ਵਾਸਤ੍ਵਂ ਵੇਗਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਤ੍ਵਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤੁ ਭਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਧ੍ਮਾਨਸਮਵਾਤੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਤਾ” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਕੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪਞ੍ਚਵਚਨਂ ਤਮਕਭੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯਾਧਿਕ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਦੋਸੋਤ੍ਕਟਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਾਤੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠਸ੍ਤਮਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਛਿਨ੍ਨਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯੌ ਮਾਰੁਤਕੋਪਜੌ” ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana ਸ਼੍ਵਾਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਸ਼੍ਵਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਹਤ੍ਪੀਡਾ ਸ਼ੂਲਮਾਧ੍ਮਾਨਮੇਵ ਚ |
ਆਨਾਹੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ੍ਤੋਦ ਏਵ ਚ ||੧੬||
ਯਦਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ਕਫਪੂਰ੍ਵਕਃ |
ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਸਃ ||੧੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमाध्मानमेव च |
आनाहो वक्त्रवैरस्यं शङ्खनिस्तोद एव च ||१६||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः |
विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान् करोति सः ||१७||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸੀਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵਹਾਨਿ | ਕਫਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤੇਨੈਵ ਕਫੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤਿਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਵਿਸ੍ਵਗਞ੍ਚਤੀਤਿ ਵਿਸ੍ਵਕ੍ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੬-੧੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਲਮੁਦਰੇ, ਆਧ੍ਮਾਨਮਾਟੋਪਃ, ਆਨਾਹਃ ਆਮਂ ਸ਼ਕਦ੍ਵਾ ਵਿਗੁਣਾਨਿਲੇਨ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍ (ਅਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍)| ਸ਼ਙ੍ਖਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਵ੍ਯਥਾ|| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਕਫਪੂਰ੍ਵਕਃ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨੋ ਵਾਯੁਃ, ਤੇਨੈਵ ਕਫੇਨ ਸਂਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ, ਪ੍ਰਾਣੋਦਕਾਨ੍ਨਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਂਰੁਧ੍ਯ, ਵਿਸ੍ਵਗ੍ਵ੍ਰਜਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਰਤਿ, ਤਦਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ||੧੬-੧੭||
Adhikarana ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੮-੨੦) · Śloka ੨੦
ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਵਤੋ ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਦ੍ਦੁਃਖਿਤੋ ਨਰਃ |
ਉਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸਂਰੁਦ੍ਵੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ ||੧੮||
ਪ੍ਰਨਸ੍ਟਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਤਥਾ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਃ |
ਵਿਵਤਾਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨੋ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ||੧੯||
ਦੀਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਸਿਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ |
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋਪਸਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
उद्धूयमानवतो यः शब्दवद्दुःखितो नरः |
उच्चैः श्वसिति संरुद्वो मत्तर्षभ इवानिशम् ||१८||
प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः |
विवृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक् ||१९||
दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम् |
महाश्वासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ||२०||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨਵਾਤ ਇਤਿ ਉਤ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਧੂਯਮਾਨੋ ਨੀਯਮਾਨੋ ਵਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ| ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵੇਤਿ ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਃ ਚਞ੍ਚਲਨੇਤ੍ਰਃ| ਵਿਵਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨੇ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵੇ ਕਾਲਭੇਦਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਕ੍ਸਮਃ, ਮਨ੍ਦਵਚਨੋ ਵਾ| ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਨਾਃ; ਹੀਨਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਯਤੇ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੁਪਪਤ੍ਤੇਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੮-੨੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਉਦ੍ਧੂਯਮਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਧੂਯਮਾਨੋ ਵਾਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ, ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍ ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ, ਏਵਮੁਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ, ਦੁਃਖਿਤੋ ਦੁਃਖਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਨਿਸ਼ਮਨਵਰਤਮ੍, ਕ ਇਵ? ਸਂਰੁਦ੍ਧੋ ਮਤ੍ਤਰ੍ਸਭ ਇਵ ਮਤ੍ਤਮਹੋਕ੍ਸ ਇਵ, ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਰ੍ਥਨਿਸ਼੍ਚਯਃ| ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਲੋਚਨਸ਼੍ਚਞ੍ਚਲਾਕ੍ਸਃ| ਵਿਵਤੇ ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਨਯਨੇ ਆਨਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵੇ ਕਾਲਭੇਦਾਦਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਵਾਕ੍ ਵਕ੍ਤੁਮਕ੍ਸਮੋ ਮਨ੍ਦਵਚਨੋ ਵਾ| ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਨਾਃ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਵਤਃ ਸ਼੍ਵਸਿਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੂਰਾਦੇਵ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੇਨੋਪਸਸ੍ਟੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ||੧੮-੨੦||
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੧-੨੩) · Śloka ੨੩
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੧||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੁ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਕ੍ਸ ਇਤਸ੍ਤਤਃ |
ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਸ੍ਯੋਰਤਿਪੀਡਿਤਃ ||੨੨||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸੇ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇ ਹ੍ਯਧਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ |
ਮੁਹ੍ਯਤਸ੍ਤਾਮ੍ਯਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੩||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
ऊर्ध्वं श्वसिति यो दीर्घं न च प्रत्याहरत्यधः |
श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः ||२१||
ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंस्तु विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः |
प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुक्लास्योऽरतिपीडितः ||२२||
ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते |
मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ||२३||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਤਥਾਵਿਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੀਰ੍ਘਮਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮ੍| ਨਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧ ਇਤਿ ਨ ਸ਼੍ਵਾਸਮਧਃ ਕਰੋਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਆਵਤਾਨਿ ਮੁਖਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ਕੁਪਿਤਵਾਤਪੀਡਿਤਃ; ਸਮਸ੍ਤਪਾਠੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਯੋ ਗਨ੍ਧਵਹਸ੍ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਵਿਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤੁ ਇਤਸ੍ਤਤ ਇਤਿ ਇਤਸ੍ਤਤੋ ਵਿਕਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍| ‘ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਯੋ ਦੀਰ੍ਘਂ ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧਃ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਹਦਯ ਏਵਾਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਃ| ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾਤਃ ਸੋਧੋ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਤਾਮ੍ਯਤੋ ਗ੍ਲਾਯਤੋ ਮੁਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚਾਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ, ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ||੨੧-੨੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸੇ ਪੁਮਾਨ੍ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਿਤਿ, ਨ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤ੍ਯਧ ਇਤਿ ਨ ਸ਼੍ਵਾਸਮਧਃ ਕਰੋਤਿ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਆਵਤਂ ਮੁਖਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਾਨਿ ਮੁਖਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਗਨ੍ਧਵਹਾਰ੍ਦਿਤਃ ਕੁਪਿਤਵਾਤਪੀਡਿਤਃ, ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਮੁਖਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਯੋ ਗਨ੍ਧਵਹਸ੍ਤੇਨਾਰ੍ਦਿਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਦਸ੍ਟਿਃ| ਵਿਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਿਤਸ੍ਤਤੋ ਵਿਕਤਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍, ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਾਕ੍ਸਃ ਪਰਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਨੇਤ੍ਰਃ, ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਨ੍ ਮੋਹਮੁਪਗਚ੍ਛਨ੍, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੁਖਃ, ਅਰਤਿਃ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਵਿਸਯੇ ਨ ਚਿਰਾਵਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਨ ਚਾਧਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਰਤੀਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ– ਊਰ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਹਦਯ ਏਵ ਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾਤਃ ਸੋਧੋ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸੇ| ਤਾਮ੍ਯਤੋ ਗ੍ਲਾਯਤਃ; ਮੁਹ੍ਯਤਸ੍ਤਮਸਿ ਮਜ੍ਜਤ ਇਵ, ਅਥਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਤਃ, ਤਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਅਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥੇਤਿ||੨੧-੨੩||
Adhikarana ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੪-੨੬) · Śloka ੨੬
ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਪੀਡਿਤਃ |
ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੪||
ਆਨਾਹਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਛਾਰ੍ਤੋ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨਾ |
ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਪਰਿਕ੍ਸੀਣਃ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਃ ||੨੫||
ਵਿਚੇਤਾਃ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਲਪਨ੍ਨਰਃ |
ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ ਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਜਹਾਤ੍ਯਸੂਨ੍ ||੨੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯) |
View original
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः |
न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः ||२४||
आनाहस्वेदमूर्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना |
विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः ||२५||
विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः |
छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं विजहात्यसून् ||२६||
(च. चि. अ. २९) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਛਿਨ੍ਨਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸਵਿਚ੍ਛੇਦਮ੍| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਨ ਲਭਤੇ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤ ਇਤਿ ਹਦਯਚ੍ਛੇਦਵੇਦਨਯਾ ਪੀਡਿਤਃ| ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਏਤੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਚਞ੍ਚਲਨੇਤ੍ਰੋਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਾ| ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਦੋਸਾਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਚੇਤਾ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚਿਤ੍ਤਃ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਵਿਮੋਕ੍ਸਿਤਸਨ੍ਧਿਃ, ‘ਪੀਡਿਤ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ‘ਵਿਹਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍||੨੪-੨੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਥ ਛਿਨ੍ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ– ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਵ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਾ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਮਾਨਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਸਾਨ੍ਤਰਾਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣੇਨ ਸਮਸ੍ਤਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਦੁਃਖਾਰ੍ਤਃ ਸਨ੍, ਨ ਵਾ ਸ਼੍ਵਸਿਤਿ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਰੁਗਰ੍ਦਿਤ ਇਤਿ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਹਦਯਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਾਂਸਿ ਤੇਸਾਂ ਛੇਦਨੇਨੇਵ ਪੀਡਿਤਃ| ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਏਤੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਕ੍ਸਃ ਚਲਚ੍ਚਕ੍ਸੁਃ ਅਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਾ| ਰਕ੍ਤੈਕਲੋਚਨਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਦੋਸਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੪-੨੬||
Adhikarana ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੭-੩੪) · Śloka ੩੪
ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ |
ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯ ਚ ||੨੭||
ਕਰੋਤਿ ਪੀਨਸਂ ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਧੋ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਤਥਾ |
ਅਤੀਵ ਤੀਵ੍ਰਵੇਗਂ ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਮ੍ ||੨੮||
ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਸ ਵੇਗੇਨ ਤਸ੍ਯਤੇ ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ |
ਪ੍ਰਮੋਹਂ ਕਾਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਸ ਗਚ੍ਛਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ||੨੯||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਮੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਭਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਿਤਃ |
ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਵਿਮੋਕ੍ਸਾਨ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ ||੩੦||
ਤਥਾਸ੍ਯੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਠਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛਕ੍ਨੋਤਿ ਭਾਸਿਤੁਮ੍ |
ਨ ਚਾਪਿ ਲਭਤੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸ਼ਯਾਨਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪੀਡਿਤਃ ||੩੧||
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਸ੍ਯਾਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ ਸਮੀਰਣਃ |
ਆਸੀਨੋ ਲਭਤੇ ਸੌਖ੍ਯਮੁਸ੍ਣਂ ਚੈਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ||੩੨||
ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸੋ ਲਲਾਟੇਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਭਸ਼ਮਾਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ |
ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚੈਵਾਵਧਮ੍ਯਤੇ ||੩੩||
ਮੇਘਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤਪ੍ਰਾਗ੍ਵਾਤੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ |
ਸ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਮਕਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੩੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते |
ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च ||२७||
करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरकं तथा |
अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम् ||२८||
प्रताम्यति स वेगेन तृष्यते सन्निरुध्यते |
प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः ||२९||
श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः |
तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम् ||३०||
तथाऽस्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम् |
न चापि लभते निद्रां शयानः श्वासपीडितः ||३१||
पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः |
आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति ||३२||
उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमार्तिमान् |
विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते ||३३||
मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्धते |
स याप्यस्तमकः श्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः ||३४||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਬ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਾਦਿਹ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਤੇਨ ਰੁਦ੍ਧਃ ਕਫੇਨਾਵਤਃ| ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਂ ਪ੍ਰਾਣਾਧਿਸ੍ਠਾਨਹਦਯਸ੍ਯ ਪੀਡਕਮ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਤਮਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਵ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ‘ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੋ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਚਕ੍ਰਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ‘ਸ਼੍ਵਾਸਃ’ ਇਤਿ | ਤਸ੍ਯੈਵੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਸੁਖਂ ਸੁਖਮਿਵ| ਉਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਡੂਯਤੇ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਪਦਮ੍, ਅਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪੀਡਯਤਿ| ਉਸ੍ਣਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸ ਉਚ੍ਛੂਨਨੇਤ੍ਰਃ| ਲਲਾਟੇਨੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ| ਅਵਧਮ੍ਯਤੇ ਗਜਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲ੍ਯਤੇ||੨੭– ੩੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਮਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦਾ ਸ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਸਮੁਦੀਰ੍ਯਂ ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰੇਰਣਯਾ ਗ੍ਰੀਵਾਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਪੀਨਸਂ ਕਰੋਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇਨੈਵਾਵਤਃ ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰਘੁਰਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ, ਪ੍ਰਾਣਪ੍ਰਪੀਡਕਂ ਪ੍ਰਾਣਾਧਿਸ੍ਠਾਨਹਦਯਪ੍ਰਪੀਡਕਂ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਵੇਗੇਨ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਤਮਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਵੇਤਿ, ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੋ ਭਵਤੀਤਿ ਚਰਕਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਂਰੁਧ੍ਯਤੇ ‘ਸ਼੍ਵਾਸਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮੁਚ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਫੇਨਾਤੀਵ ਦੁਃਖਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਮੋਕ੍ਸਾਨ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ | ਉਦ੍ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਕਣ੍ਡੂਯਤੇ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪੀਡਯਤਿ ਪਰਂ ਸ਼ਯਾਨਸ੍ਯ, ਆਸੀਨਃ ਸਨ੍ ਸੁਖਂ ਲਭਤੇ| ਉਸ੍ਣਮਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਕ੍ਸਃ ਉਚ੍ਛੂਨਾਕ੍ਸਃ, ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਾ ਲਲਾਟੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਅਵਧਮ੍ਯਤੇ ਗਜਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵਾਖਿਲਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲ੍ਯਤੇ||੨੭-੩੪||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਸ੍ਯੈਵਾਪਰਕਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬
ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ |
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰਜੋਜੀਰ੍ਣਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯਨਿਰੋਧਜਃ ||੩੫||
ਤਮਸਾ ਵਰ੍ਧਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |
ਮਜ੍ਜਤਸ੍ਤਮਸੀਵਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਮਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ ||੩੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
ज्वरमूर्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम् |
उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः ||३५||
तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति |
मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात् सन्तमकं तु तम् ||३६||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਤਮਕਸ੍ਯੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤਮਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਤੋ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਃ; ਜ੍ਵਰੇਣ ਮੂਰ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਏਤਸ੍ਯੈਵਾਪਰਕਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੋ ਰੋਗਃ, ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਾਦਿ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ, ਕਾਯੇ ਵੇਗਾਨਾਂ ਨਿਰੋਧਃ ਕਾਯਨਿਰੋਧਃ; ਅਥਵਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯੋ ਵਦ੍ਧਨਰ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਨਿਰੋਧਃ ਵੇਗਨਿਰੋਧਃ, ਅਥਵਾ ਕੁਯੋਗਿਨਾਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦਿਰੂਪਵਾਤਨਿਰੋਧ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਤਮਸਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰੇਣ, ਮਾਨਸਦੋਸੇਣ ਵਾ; ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਇਤਰਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ; ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧੋਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ਼ੀਤੈਰੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸਨ੍ਤਮਕਃ ਪ੍ਰਤਮਕ ਏਵੇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਤਮਕਸ੍ਯੋਪਸਰ੍ਗਮਾਹੁਰਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ||੩੫-੩੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਮਕਸ੍ਯੈਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਕਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਤਮਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਹ– ਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਤੋ ਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਛਾਪਰੀਤਃ, ਜ੍ਵਰੇਣ ਵਾ ਮੂਰ੍ਛਾ, ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਏਤਸ੍ਯੈਵਾਪਰਲਕ੍ਸਣਂ ਕਾਰਣਂ ਚਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਰਜੋ ਧੂਲਿਃ, ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਾਦਿ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ, ਕਾਯਵੇਗਾਨਾਂ ਨਿਰੋਧਃ, ਏਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ ਜਨਿਤਃ; ਅਨ੍ਯੇ “ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਾਯੋ ਵਦ੍ਧਨਰਃ” ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਨਿਰੋਧੋ ਵੇਗਨਿਰੋਧਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਕੁਯੋਗਿਨਾਂ ਕੁਮ੍ਭਕਾਦਿਵਾਤਨਿਰੋਧਜਃ| ਤਮਸਾ ਅਨ੍ਧਕਾਰੇਣ, ਮਾਨਸਤਮੋਗੁਣਾਦਿਦੋਸੇਣ ਵਾ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਇਤਰਕਾਰਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਸ਼ੀਤੈਰੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਤਮਸ੍ਯਨ੍ਧਕਾਰੇ ਮਜ੍ਜਤ ਇਵਾਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਤਂ ਪ੍ਰਤਮਕਮਾਹੁਃ||੩੫-੩੬||
Adhikarana ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚ (੩੭-੪੦) · Śloka ੪੦
ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਸੋਦ੍ਭਵਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋ ਵਾਤ ਉਦੀਰਯਨ੍ |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਸੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਃਖੇਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਬਾਧਕਃ ||੩੭||
ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਨ ਸ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਚ ਦੁਃਖੋ ਯਥੇਤਰੇ |
ਨ ਚ ਭੋਜਨਪਾਨਾਨਾਂ ਨਿਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯੁਚਿਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ||੩੮||
ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਥਾਂ ਨਾਪਿ ਕਾਞ੍ਚਿਦਾਪਾਦਯੇਦ੍ਰੁਜਮ੍ |
ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ, ਬਲਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੩੯||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਤਮਕਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਮਕੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚ ||੪੦||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੧) |
View original
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन् |
क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः ||३७||
हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे |
न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम् ||३८||
नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम् |
स साध्य उक्तो, बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः ||३९||
(च. चि. अ. २१) |
क्षुद्रः साध्यो मतस्तेषां तमकः कृच्छ्र उच्यते |
त्रयः श्वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ||४०||
(सु. उ. तं. अ. ५१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋਲ੍ਪਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਃ| ਉਦੀਰਯਨ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍| ਇਤਰੇ ਉਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ| ਸ ਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਃ ||੩੭-੪੦||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮਾਹ– ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍, ਆਯਾਸੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ, ਤਜ੍ਜਨਿਤਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰ ਇਤਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ, ਅਲ੍ਪਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ| ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ ਦੁਃਖੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ ਨਾਙ੍ਗਪ੍ਰਬਾਧਕੋ ਭਵਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਨ ਚ ਦੁਃਖਕਾਰੀ ਯਥਾ ਇਤਰੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਥਾਂ ਨਾਪਾਦਯੇਤ੍| ਕਾਞ੍ਚਿਦਪਿ ਰੁਜਂ ਰੋਗਂ ਨਾਪਾਦਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋ ਬਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵੇ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਹ– ਕ੍ਸੁਦ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸਾਧ੍ਯਤਮਃ, ਤਮਕੋ ਯਾਪ੍ਯਃ, ਮਹੋਰ੍ਧ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਤਮਕੋਸਾਧ੍ਯਃ||੩੭-੪੦||
Adhikarana ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਸਮ੍ਯਗੁਪਕ੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਮਾਰਕਤ੍ਵਮ੍ (੪੧) · Śloka ੪੧
ਕਾਮਂ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਰੋਗਾ ਬਹਵੋ ਨ ਤੁ ਤੇ ਤਥਾ |
ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਹਰਤਃ ਪ੍ਰਾਣਮਾਸ਼ੁ ਚ ||੪੧||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा |
यथा श्वासश्च हिक्का च हरतः प्राणमाशु च ||४१||
(च. चि. अ. २१) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਉਪੇਕ੍ਸਣਾਸਮ੍ਯਗੁਪਕ੍ਰਮਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਮਾਰਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਕਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਮਮਨੁਮਤੌ, ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਬੋਧਮਿਤਿ||੪੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਯੋਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਵਸ਼੍ਯਮਾਰਕਤ੍ਵਮਾਹ– ਕਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਮਮਿਤ੍ਯਨੁਮਤੌ, ਪ੍ਰਾਣਹਰਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦਯੋ ਰੋਗਾਃ ਬਹਵਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਤਥਾ ਪ੍ਰਾਣਹਰਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਏਤੌ ਰੋਗਾਵਾਸ਼ੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਰਤਃ||੪੧||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੨
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने हिक्काश्वासनिदानं समाप्तम् ||१२||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਟੀਕਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਭਿਧਾਯਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੨||