Adhikarana ਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਧੂਮੋਪਘਾਤਾਦ੍ਰਸਤਸ੍ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਯਾਮਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਨਿਸੇਵਣਾਚ੍ਚ |
ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਹਿ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਸਵਥੋਸ੍ਤਥੈਵ ||੧||
ਪ੍ਰਾਣੋ ਹ੍ਯੁਦਾਨਾਨੁਗਤਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਃ ਸ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਸ੍ਵਨਤੁਲ੍ਯਘੋਸਃ |
ਨਿਰੇਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸਹਸਾ ਸਦੋਸੋ ਮਨੀਸਿਭਿਃ ਕਾਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੨||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
अथ कासनिदानम् |
धूमोपघाताद्रसतस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च |
विमार्गगत्वाच्च हि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||१||
प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः स भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः |
निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषो मनीषिभिः कास इति प्रदिष्टः ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਰੂਪੇ ਕਾਸਪਾਠਾਤ੍ ਕਾਸੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਧੂਮੋਪਘਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਮੇਨ ਮੁਖਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨੋਪਘਾਤੋ ਧੂਮੋਪਘਾਤਃ| ਰਸਤ ਇਤਿ ਵਾਤੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨੀਤਾਦਾਮਰਸਾਤ੍, ‘ਰਜਸ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਮੁਖਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਧੂਲੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਂ ਚ ਹਿ ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਤਿਦ੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਨਾ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਹਿ ਪਾਦਪੂਰਣੇ| ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਦਿਤਿ ਪੁਰੀਸਾਦੇਃ, ਤੇਨ ਹਿ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸਵਥੋਸ੍ਤਥੈਵੇਤਿ ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰੁਦਾਨੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨਾਨੁਗਤੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰੇਤਿ| ਸ ਵਾਯੁਃ, ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਵਤ੍ ਹਤਸ੍ਵਨਃ ਕਾਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ| ਸਦੋਸਃ ਸਕਫਪਿਤ੍ਤਃ, ਵਾਤਿਕਪੈਤ੍ਤਿਕਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨ ਇਤਿ ਵਾ| ਏਤੇਨੈਵ ਸਮਾਨਸ੍ਥਾਨਨਿਦਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਭ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਭੇਦਃ, ਨ ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਿਕਪੈਤ੍ਤਿਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਕਸਤਿ ਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਕਾਸਃ, ‘ਕਸ’ ਗਤੌ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍; ‘ਕਸਨਾਤ੍ ਕਾਸਃ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੮) ਇਤਿ ਚਰਕੇ ਪਾਠਃ; ਕਾਸਨਂ ਕਾਸ ਇਤਿ ਵਾ, “ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਕਾਸਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਵ” (ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੧-੨||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਰੂਪੇ ਕਾਸਪਾਠਾਤ੍ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਧੂਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਮੇਨ ਮੁਖਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨ ਉਪਘਾਤੋ ਧੂਮੋਪਘਾਤਃ, ਰਜਸੇਤਿ ਰਜਸਾ ਮੁਖਨਾਸਾਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇਨ ਤਥੈਵ, ‘ਰਸਤਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਰਸੋ ਜਲਂ, ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਆਯਾਸਃ, ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਂ ਚਣਕਾਦਿ, ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਾਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਨਾ, ਵੇਗਾਵਰੋਧਾਦਿਤਿ ਪੁਰੀਸਾਦੇਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦੁਸ੍ਟਃ ਉਦਾਨੇਨ ਦੁਸ੍ਟੇਨਾਨੁਯਾਤਃ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰੇਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਸ ਦੋਸੋ ਰੋਗਃ ਕਾਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ| ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਦੋਸੇ ਰੋਗਃ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਸ ਦੋਸਃ? ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਵਨਃ ਭਗ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਵਨਃ, ਸ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਭੇਦੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨ ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਕਾਸ ਇਤਿ ‘ ਕਾਸ’ ਦੀਪ੍ਤੌ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਃ, ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਃ; ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਸਤਿ ਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਕਾਸਃ ‘ਕਸ’ ਗਤਾਵਿਤਿ ਧਾਤੁਃ| ਅਥਵਾ ਕਾਸਨਂ ਕਾਸ ਇਤਿ ਘਞਃ “ਕਸਨਾਤ੍” ਕਾਸ ਇਤਿ ਚਰਕਪਾਠਾਤ੍ | “ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਕਾਸਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਵ” ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਮ੍||੧-੨||
Adhikarana ਕਾਸਸਙ੍ਖ੍ਯਾ (੩) · Śloka ੩
ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ |
ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੩||
(ਅ. ਹ. ਨਿ. ਅ. ੩) |
View original
पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः |
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ||३||
(अ. हृ. नि. अ. ३) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਹਣਂ ਜਰਾਕਾਸਸ੍ਯ ਦੋਸਜੇਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਕਤ੍ਵਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਵਾ ਕ੍ਸਯਕਾਰਣਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਕ੍ਸਯਾਯ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਯ||੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਗ੍ਰਹਣਂ ਜਰਾਕਾਸਸ੍ਯ ਦੋਸਜੇਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਧਿਕਤ੍ਵਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਾਸ੍ਤੇ ਅਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ ਕ੍ਸਯਾਯ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮਿਤਿ ਵਾਤਾਤ੍ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸਤਜੋ ਬਲੀ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਜਃ||੩||
Adhikarana ਕਾਸਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵੇਤ੍ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਗਲਾਸ੍ਯਤਾ |
ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚ ਭੋਜ੍ਯਾਨਾਮਵਰੋਧਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੪||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੨) |
View original
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता |
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानामवरोधश्च जायते ||४||
(च. चि. अ. २२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੋਜ੍ਯਾਨਾਮਵਰੋਧ ਇਤਿ ਅਰੁਚਿਰਭ੍ਯਵਹਾਰਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਾ||੪||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਕੋ ਧਾਨ੍ਯਾਗ੍ਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰਃ| ਭੋਜ੍ਯਾਨਾਮਵਰੋਧ ਇਤਿ ਅਭ੍ਯਵਹਰਣਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍ ||੪||
Adhikarana ਵਾਤਿਕਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਹਚ੍ਛਙ੍ਖਮੂਰ੍ਧੋਦਰਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਕ੍ਸਾਮਾਨਨਃ ਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਵਰੌਜਾਃ |
ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵੇਗਸ੍ਤੁ ਸਮੀਰਣੇਨ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਕਾਸਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਵ ||੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः |
प्रसक्तवेगस्तु समीरणेन भिन्नस्वरः कासति शुष्कमेव ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਕਾਸਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਲਲਾਟੈਕਦੇਸ਼ਃ| ਕ੍ਸਾਮਾਨਨਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੁਖਃ, ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵੇਗਃ ਸਤਤਕਾਸਵੇਗਃ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਨਿਸ੍ਠੀਵਨਰਹਿਤਮ੍||੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਵਾਤਿਕਕਾਸਰੂਪਮਾਹ– ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਖੋ ਲਲਾਟੈਕਦੇਸ਼ਃ| ਕ੍ਸਾਮਾਨਨਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੁਖਃ, ਵਾਤਸ਼ੋਸਣਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਵਰੌਜਾ ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਣਂ ਬਲਂ ਸ੍ਵਰ ਓਜਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵੇਗਃ ਸਤਤਕਾਸਵੇਗਃ| ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਃ ਦ੍ਵਿਧਾਕਤ ਇਵ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਿਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਸ੍ਠੀਵਨਰਹਿਤਮ੍||੫||
Adhikarana ਪੈਤ੍ਤਿਕਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਉਰੋਵਿਦਾਹਜ੍ਵਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸੈਰਭ੍ਯਰ੍ਦਿਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਮੁਖਸ੍ਤਸਾਰ੍ਤਃ |
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਾਨਿ ਵਮੇਤ੍ ਕਟੂਨਿ ਕਾਸੇਤ੍ ਸਪਾਣ੍ਡੁਃ ਪਰਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ||੬||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः |
पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् सपाण्डुः परिदह्यमानः ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਕਾਸਮਾਹ– ਉਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪੀਡਿਤਃ||੬||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਉਰੋਵਿਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰੁਪਦ੍ਰਵੈਃ ਅਭ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪੀਡਿਤਃ| ਪੀਤਾਨਿ ਵਮੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਤਿ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ” ਇਤਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਨਾ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਪਾਣ੍ਡੁਃ, ਏਤੇਨ ਨਯਨਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਦਾਹਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ||੬||
Adhikarana ਕਫਜਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯਮਾਨੇਨ ਮੁਖੇਨ ਸੀਦਨ੍ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾਰ੍ਤਃ ਕਫਪੂਰ੍ਣਦੇਹਃ |
ਅਭਕ੍ਤਰੁਗ੍ਗੌਰਵਕਣ੍ਡੁਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਸੇਦ੍ਭਸ਼ਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਕਫਃ ਕਫੇਨ ||੭||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः |
अभक्तरुग्गौरवकण्डुयुक्तः कासेद्भृशं सान्द्रकफः कफेन ||७||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕਫਜਕਾਸਮਾਹ– ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਪ੍ਤੇਨ ਮੁਖੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਸੀਦਨ੍ ਅਙ੍ਗਾਵਸਾਦਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਭਕ੍ਤਰੁਕ੍ ਅਰੁਚਿਃ||੭||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕਫਜਮਾਹ– ਪ੍ਰਲਿਪ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਫੋਪਲਿਪ੍ਤੇਨ ਮੁਖੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਸੀਦਨ੍ ਸਾਦਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਭਕ੍ਤਰੁਕ੍ ਅਰੁਚਿਃ, ਕਫਪੂਰ੍ਣਦੇਹਤ੍ਵਾਦ੍ਗੌਰਵਂ, ਕਣ੍ਡੂਃ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯੈਵ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਕਫਃ ਘਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ||੭||
Adhikarana ਕ੍ਸਤਜਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮-੧੧) · Śloka ੧੧
ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਭਾਰਾਧ੍ਵਯੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਜਵਿਗ੍ਰਹੈਃ |
ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯੋਰਃਕ੍ਸਤਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਕਾਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੮||
ਸ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਾਸਤੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਤਤਃ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ |
ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਰੁਗ੍ਣੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ ||੯||
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ |
ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ ਭੇਦਪੀਡਾਭਿਤਾਪਿਨਾ ||੧੦||
ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਪੀਡਿਤਃ |
ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਕਾਸਵੇਗਾਤ੍ ਕ੍ਸਤੋਦ੍ਭਵਾਤ੍ ||੧੧||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
अतिव्यवायभाराध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः |
रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमाचरेत् ||८||
स पूर्वं कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् |
कण्ठेन रुजताऽत्यर्थं विरुग्णेनेव चोरसा ||९||
सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना |
दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ||१०||
पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यपीडितः |
पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ||११||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਕਾਸਮਾਹ– ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਧਾਰਣਂ ਯੁਦ੍ਧਸ੍ਯੋਪਾਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ‘ਨਿਗ੍ਰਹ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਤਤਃ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤਿ ਕਾਸਾਭਿਘਾਤੇਨ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵਿਦਾਰਣਾਤ੍| ਕਣ੍ਠੇਨੇਤਿ ਉਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ, ਏਵਮੁਰਸੇਤਿ| ਵਿਰੁਗ੍ਣੇਨੇਵ ਭਗ੍ਨੇਨੇਵ, ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ, ਸ਼ੂਲਿਨਾ ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਚੋਰਸੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੂਲੇਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਤਚ੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦੌ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਗ੍ਭਟੇਨਾਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ– ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ’ (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ| ਭੇਦਪੀਡਾਭਿਤਾਪਿਨੇਤਿ ਸ਼ੂਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵ ਕੂਜਨ੍, ਭਵਤੀਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੮-੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਤਕਾਸਮਾਹ– ਅਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਵਿਧਾਰਣਂ, ਯੁਦ੍ਧਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੈਃ ਕਾਰਣੈ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਉਰਃਕ੍ਸਤਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਵਾਯੁਃ ਕਾਸਮਾਵਹੇਤ੍ ਕਰੋਤਿ| ਯੁਦ੍ਧਂ ਮਲ੍ਲਯੁਦ੍ਧਾਦਿਕਮ੍| ਤਤਃ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤਿ ਕਾਸਾਭਿਘਾਤੇਨ ਹਦਯਸ੍ਯ ਵਿਦਾਰਣਾਤ੍| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਰੁਜਤਾ ਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤੇਨ, ਕਣ੍ਠੇਨੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣੇ ਤਤੀਯਾ, ਏਵਮੁਰਸੇਤਿ| ਵਿਰੁਗ੍ਣੇਨੇਵ ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਣੇਨ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਃ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ, ਸ਼ੂਲਿਨਾ ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤੇਨ , ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਚੋਰਸੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਦੁਃਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੂਲੇਨ ਚੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਤਚ੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦੌ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ “ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ” ਇਤਿ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਪਠ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਭੇਦਪੀਡਾਭਿਤਾਪਿਨਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੂਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੮-੧੧||
Adhikarana ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਵਿਸਮਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜ੍ਯਾਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ |
ਘਣਿਨਾਂ ਸ਼ੋਚਤਾਂ ਨਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਗ੍ਨੌ ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ |
ਕੁਪਿਤਾਃ ਕ੍ਸਯਜਂ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਦੇਹਕ੍ਸਯਪ੍ਰਦਮ੍ ||੧੨||
ਸ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲਜ੍ਵਰਦਾਹਮੋਹਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਂ ਚੋਪਲਭੇਤ ਕਾਸੀ |
ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ ਵਿਨਿਸ੍ਠੀਵਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸੋ ਰੁਧਿਰਂ ਸਪੂਯਮ੍ |
ਤਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਜ੍ਞਾਃ ਕ੍ਸਯਜਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੩||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
विषमासात्म्यभोज्यातिव्यवायाद्वेगनिग्रहात् |
घृणिनां शोचतां नॄणां व्यापन्नेऽग्नौ त्रयो मलाः |
कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देहक्षयप्रदम् ||१२||
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी |
शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् |
तं सर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति ||१३||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਮਾਹ– ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਣਿਨਾਂ ਸ਼ੋਚਤਾਂ ਚਾਹਾਰਾਭਾਵਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾਗ੍ਨੇਰੁਪ੍ਲਵਾਦ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਯਜਮਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜਂ, ਨਤੁ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਜਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ ਕਾਸਃ ਕਫੇਨੈਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਕਾਸਃ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਚੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਕੋਪਤਃ|” ਇਤਿ; ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜ ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਕਾਸਾਦੇਵ ਕ੍ਸਯੋ ਜਾਯਤੇ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸ ਇਤਿ? ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ– “ਕਾਸਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਕ੍ਸਯਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਦਸ੍ਟੋ ਹਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੋ ਬਹੁਸ਼ਃ, ਯਥਾਤੀਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਾਵਿਤਿ| ਨਨੁ ਸ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਮਧ੍ਯੇ ਪਾਠੋਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸਤਜਕਾਸੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯੇ ਮੇਲਯਿਤ੍ਵਾ ਮਾਧਵਕਰੇਣ ਲਿਖਿਤਃ; ਉਚ੍ਯਤੇ– ਸ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਪਠਿਤਃ; ਤੇਨ ‘ਸਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਪਰੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮਿਤਿ ਮਾਧਵਕਰਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯ; ਏਤਚ੍ਚਾਨ੍ਯੇ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤਃ ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਪਰਮੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ, ਗਯਦਾਸੇਨਾਪਿ ਕ੍ਸਤਜਕਾਸਰੂਪਤ੍ਵੇਨੇਤਿ||੧੨-੧੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਕ੍ਸਯਜਮਾਹ– ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਣਿਨਾਂ ਘਣਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਂ, ਸ਼ੋਚਤਾਂ ਸ਼ੋਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਂ, ਪੁਂਸਾਮਗ੍ਨੌ ਵ੍ਯ੍ਪਨ੍ਨੇ ਸਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਦੇਹਕ੍ਸਯਪ੍ਰਦਂ ਕ੍ਸਯਜਂ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਕ੍ਸਯਜਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸਯਜਮ੍| ਅਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ-ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਕਾਸੀ ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਕ੍ਸਯਂ ਚੋਪਲਭੇਤ| ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਨਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਃ, ਦੁਰ੍ਬਲਃ ਉਪਚਯਰਹਿਤਃ, ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਸ੍ਤ੍ਵਗਸ੍ਥਿਭੂਤਃ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਮ੍||੧੨-੧੩||
Adhikarana ਕਾਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੫
ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ |
ਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤਾਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਕ੍ਸਤੋਤ੍ਥਿਤਃ ||੧੪||
ਨਵੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਪਾਦਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤੌ |
ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਂ ਜਰਾਕਾਸਃ ਸਰ੍ਵੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |
ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਪਥ੍ਯੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਯਾਪਯੇਤ੍ ||੧੫||
(ਸੁ. ਉ. ਤਂ. ਅ. ੫੨) |
View original
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः |
साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेवं क्षतोत्थितः ||१४||
नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ |
स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः |
त्रीन् पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पथ्यैर्याप्यांस्तु यापयेत् ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ५२) |
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਦਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾਵਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ| ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ; ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਜਰਾਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਂ ਜਰਾਨਿਮਿਤ੍ਤਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜ ਏਵ ਕਾਸੋ ਯਾਪ੍ਯਃ, ਅਪਚਾਰਜਨਿਤਦੋਸਜਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍||੧੪-੧੫||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਸਾਧ੍ਯਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤਾਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਏਵਂ ਕ੍ਸਤਜਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ| ਪੁਨਃ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਨਵਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚਿਰੋਤ੍ਥੌ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਜੌ ਦ੍ਵੌ ਪਾਦਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤੌ ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਂ ਸਾਧ੍ਯੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਸ੍ਥਵਿਰਾਣਾਮਿਤਿ| ਵਦ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਏਤਸ੍ਯ ਦੋਸਜੇਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਤ੍ਰੀਨਿਤਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਨ੍ ਪਥ੍ਯੈਃ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਏਤੇਨ ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਸਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਅਪਰਾਨ੍ ਪਥ੍ਯੈਰ੍ਯਾਪਯੇਤ੍ ਯਾਪ੍ਯਤਾਂ ਨਯੇਤ੍| ਜਰਾਕਾਸਾ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਜ੍ਜਰਾਕਾਸ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| “ਪੂਯਾਭਮਰੁਣਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਹਰਿਤਂ ਪੀਤਨੀਲਕਮ੍| ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕਾਸਾਰ੍ਤੋ ਨ ਜੀਵਤਿ ਹਤਸ੍ਵਰਃ|| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਯਾਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||” ਇਤਿ||੧੪-੧੫||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੧
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੧੧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कासनिदानं समाप्तम् ||११||
Show commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੧੧||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵਿਰਚਿਤੇ ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣੇ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍||੧੧||