೧೨. ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮಾನನಿದಾನತ್ವಾತ್ ಕಾಸಾನನ್ತರಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ| ನನು, ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಯಸ್ತುಲ್ಯನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವೇನೈಕಾಧಿಕಾರೇ ಕಥಮನಭಿಧಾನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ– ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಸಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ನಿದಾನಂ ಸಮಾನಂ, ತಥಾಪಿ ಕಾಸಸ್ಯ ದೋಷಭೇದಾದ್ಭೇದಃ; ಯಥಾ– ವಾತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ; ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ತು ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇವ; ಯದಾಹ ದೃಢಬಲಃ– “ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇತೌ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವೌ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ– “ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಹಿ|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೧) ಇತಿ| ಭೇದಸ್ತ್ವನಯೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾದ್ವೇಗಕ್ರಿಯಾದಿನಾ ಚ, ನತು ಕಾಸವದ್ದೋಷಭೇದೇನ; ಶ್ವಾಸಕಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಯಾಃ ಸ್ವನತೋಽಪಿ ಭೇದಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಸುಶ್ರುತಮತೇ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸಾ ಹಿ ‘ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ ಪ್ರಧಾವಿತಾ’ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ಚರಕಮತೇ ತು ವ್ಯಪೇತಾಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಸಾಽಪಿ ‘ಜತ್ರುಮೂಲಾದಸನ್ತತಾ’ ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಶೀತಶಬ್ದಃ ಪಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಸಾ ಚ ಧೂಮವನ್ನಾಸಾದಿಪ್ರವೇಶಾತ್ ಕಾರಣಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿವ್ಯಾಪಾರಃ, ವೇಗಾಘಾತೋ ಮಲಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಮನಶನಾದಿ| ಕಾಸಶ್ಚೋಕ್ತೋಽಪ್ಯೇಕನಿದಾನತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಹಿತ ಇತಿ||೧-೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮಾನನಿದಾನತ್ವಾತ್ಕಾಸನಿದಾನಾನನ್ತರಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾವಾಹ– ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹೀನಿ ಯಾನ್ತ್ರಿಕೇಕ್ಷುರಸಮದ್ಯಮರಿಚಾದೀನಿ ವಿದಹನಶೀಲಾನಿ, ಗುರೂಣಿ ಗುಣತಃ ಪಾಕತಶ್ಚ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀನಿ ಚಣಕಾದೀನಿ, ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ಸ್ಯನ್ದಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದನಶೀಲಾನಿ ಫಾಣಿತಮಾಷಮತ್ಸ್ಯಕ್ಷೀರಾದೀನಿ| ಶೀತಶಬ್ದಃ ಪಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಸಾ ಚ ಧೂಮವತ್ ನಾಸಾದಿಪ್ರವೇಶಾತ್ ಕಾರಣಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿವ್ಯಾಪಾರಃ, ವೇಗಾಘಾತೋ ಮಲಾದಿವೇಗಧಾರಣಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಮನಶನಾದಿ| ತ್ರಯಾಣಾಮೇಕಕಾರಣತ್ವೇನ ಕಥಂ ಭೇದಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ದೋಷಜನ್ಯಭೇದಾದ್ಭೇದಃ| ಕಾಸೋ ವಾತಿಕಃ, ಪೈತ್ತಿಕಃ, ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಶ್ಚ; ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ತು ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ದೃಢಬಲೇನ– “ಕಫವಾತಾತ್ಮಕಾವೇತೌ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮುದ್ಭವೌ” ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ– “ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಹಿ” ಇತಿ||೧||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರತ್ರ ಸೋದಾನಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಉದೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಸ್ವನ ಇತಿ ‘ಹಿಕ್’ ಇತಿ ಶಬ್ದವಾನ್| ಊರ್ಧ್ವಗಮನಮೇವ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ– ಯಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪ್ಲಿಹೇತಿ ಹ್ರಸ್ವೇಕಾರಶ್ಛನ್ದೋನುರೋಧಾತ್| ಮುಖಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಕರ್ಮಣಿ ಪಞ್ಚಮೀ, ತೇನ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಮಾನೀಯ, ಆಕ್ಷಿಪನ್ ನಿಃಸಾರಯನ್ನಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ಇತಿ ವಾಯುಃ| ‘ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನ್’ ಇತಿ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಪೃಷೋದರಾದಿನಾ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ| ‘ಹಿಗಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಕಾಯತಿ ಶಬ್ದಾಯತೇ ಇತಿ ಹಿಕ್ಕಾ’ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರಿತಿ, ಸೋದಾನಃ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಸಸ್ವನಃ ಶಬ್ದವಾನ್, ಮುಹುರ್ವಾರಂವಾರಮ್, ಉದೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಊರ್ಧ್ವಗತತ್ವಾತ್| ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಾದಿವೇತ್ಯತ್ರ ಮುಖಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಭಣ್ಯನ್ತೇ; ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿಕೃತೋಽನಿಲಃ| ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಸಂರುಧ್ಯ ತಾಸಾಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪೃಥಕ್ಛೃಣು” ಇತಿ| ಹಿಕ್ಕಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ದ್ವಿರಾವರ್ತಯಿತವ್ಯಃ; ತೇನ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ಹಿಕ್ಕಾಸ್ವರೂಪಕಥನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ಘೋಷವಾನಿತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿಕ್ಕಾನಿರುಕ್ತಿಕಥನಮಿತಿ| ಸಸ್ವನ ಇತ್ಯನೇನ ಗತತ್ವಾತ್ ಸ ಘೋಷವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ ನಿರುಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಸ ಇತಿ ವಾಯುಃ, ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನಿತಿ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾತ್ಸಾಧುಃ| ಹಿಗಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಕಾಯತಿ ಶಬ್ದಾಯತೇ ಇತಿ ಹಿಕ್ಕೇತಿ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಭೇದಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಅನ್ನಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಮಲೈವ ಚರಕೇ ವ್ಯಪೇತೇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠಿತಾ, ಅನ್ನಪಾನೇ ವ್ಯಪೇತೇ ಪರಿಣತೇ ಜಾಯತೇ ಇತ್ಯತೋ ಹೇತೋಃ; ಅಸ್ಯಾಂ ಚಾನುಕ್ತಮಪಿ ಯಮಲವೇಗತ್ವಂ ಸುಶ್ರುತದರ್ಶನಾದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ನಜಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮಭಿಧಾನಮ್||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಾಸಾಂ ಭೇದಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ– ಅನ್ನಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಜೇತ್ಯಾದೀನಿ ತಾಸಾಂ ನಾಮಾನಿ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕಣ್ಠೋರಸೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವದನಸ್ಯ ಕಷಾಯತಾ ವಾತಾತ್, ನತು ಕಫಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಕಣ್ಠ ಇತ್ಯಾದಿ| ವದನಸ್ಯ ಕಷಾಯತಾ ವಾತಾತ್, ನ ತು ಕಫಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ; ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಕುಕ್ಷೇರುದರಸ್ಯ, ಆಟೋಪಃ ಪೂರ್ಣತ್ವಮಿವ||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅನ್ನಜಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾನಾನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿಕ್ಕಯತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಕರೋತಿ||೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅನ್ನಜಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಾನಾನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅತಿಸಂಯುಕ್ತೈರಿತಿ ಉಪರ್ಯುಪರ್ಯತ್ಯುಪಯುಕ್ತೈಃ| ಸಹಸಾ ಪೀಡಿತೋಽನಿಲೋ ಹೃದಿಸ್ಥಃ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಗತತ್ವಾದ್ಧಿಕ್ಕಯತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಅನ್ನಜೇತಿ ಕಥ್ಯತೇ||೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಯಮಲಾಮಾಹ– ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಚರಕಕ್ತಪ್ರಲಾಪಮೂರ್ಛಾವಮಿತೃಷ್ಣಾವೈಚಿತ್ತ್ಯಜೃಮ್ಭಾವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷತ್ವಮುಖಶೋಷಾ ಬೋಧ್ಯಾ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ||೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯಮಲಾಮಾಹ– ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಯುಗ್ಮೈರುಪಕ್ರಮೈಃ ಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಕಮ್ಪಯತಿ ಚರಕಲೇನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತಾಂ ನಾಮತೋ ಯಮಲಾಮಾಹುಃ||೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷುದ್ರಾಮಾಹ– ಪ್ರಕೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾಲೈಶ್ಚಿರೇಣ| ಜತ್ರು ಕಣ್ಠೋರಸೋಃ ಸನ್ಧಿರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಜತ್ರು ಗ್ರೀವಾಮೂಲಂ, ತದ್ಗ್ರಹಣೇನೈವ ಹೃದಯಕ್ಲೋಮಕಣ್ಠಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ||೮||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷುದ್ರಾಮಾಹ– ವಿಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರಚರಕಲೈಃ ಮನ್ದವೇಗೈಃ| ಜತ್ರುಃ ಕಕ್ಷೋರಸೋಃ ಸನ್ಧಿರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ, ಜತ್ರುಮೂಲಗ್ರಹಣೇನ ಹೃದಯಕ್ಲೋಮಕಣ್ಠಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಇಯಂ ನಾಮತಃ ಕ್ಷುದ್ರಿಕಾ||೮||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಗಮ್ಭೀರಾಮಾಹ– ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಸಞ್ಜಾತಾ, ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾ ಗಮ್ಭೀರತ್ವಮ್| ಅನೇಕೋಪದ್ರವವತೀ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಾ||೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಗಮ್ಭೀರಾಮಾಹ– ನಾಭೀತ್ಯಾದಿ| ಯ ಹಿಕ್ಕಾ ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತೇತಿ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಸಞ್ಜಾತಾ, ಅತ ಏವಾಸ್ಯಾ ಗಮ್ಭೀರತ್ವಮ್| ಅನೇಕೋಪದ್ರವವತೀ ತೃಷ್ಣಾಜ್ವರಾದಿಯುಕ್ತಾ| ಸೇಯಂ ನಾಮತೋ ಗಮ್ಭೀರಾ||೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಹತೀಮಾಹ– ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣೀತಿ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಬಸ್ತಿಹೃದಯಶಿರಾಂಸಿ, ಇಯಂ ನಾಮತೋ ಮಹಾಹಿಕ್ಕಾ||೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಹತೀಮಾಹ– ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣೀತಿ ಪ್ರಧಾನಾನಿ ಬಸ್ತಿಹೃದಯಶಿರಾಂಸಿ, ||೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತ ಇವ| ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಾಮ್ಯತೇ ಆಕುಞ್ಚ್ಯತೇ ದೇಹ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ| ‘ತಾಮ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಮುಹ್ಯತಿ ಹಿಕ್ಕೀ| ಕ್ಷೌತಿ ಛಿಕ್ಕತಿ| ತೌ ದ್ವಾವಿತಿ ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯನ್ತೇನೈಕಾವಸ್ಥೋ ಹಿಕ್ಕೀ, ಕ್ಷೀಣೇತ್ಯಾದಿನಾಽತಿಮಾತ್ರಾನ್ತೇನಾಪರಃ; ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಮಧ್ಯೇ ಏವಂವಿಧೌ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಮ್ಭೀರಾಮಹತ್ಯೋಃ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಿತಿ ತದ್ಯುಕ್ತೌ ಹಿಕ್ಕಮಾನಾವನ್ತ್ಯೌ ಶೇಷಪಠಿತಾವಸಾಧ್ಯೌ; ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾಃ| ಆಸಾಂ ಯಾ ಸೇತಿ ಆಸಾಂ ಸಾಧ್ಯಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಾಽತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾದೇರ್ಭವತಿ ಸಾ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್; ಅಥವಾ ಆಸಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾನಾಮೇವ| ತೇನ ಮಹತೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಯದಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಮ್| ಯದಾಹ ಜತೂಕರ್ಣಃ– “ ಆದ್ಯಾ ದುಃಸಾಧ್ಯಾ ಯಮಿಕಾ ಮೋಹತೃಷ್ಣಾವತಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹೃತ್|” ಇತಿ| ಯಮಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಯಮಿಕಾ ಚೇತ್ಯನೇನ ಚಕಾರಾತ್ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಅನ್ನಜಾ ವಾ ಯಾ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾ ಸಾ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಜಾಯಮಾನಾ ಹನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸೈವಾಕ್ಷೀಣಾದೇಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಅಕ್ಷೀಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷೀಣೋ ಬಲವಾನ್| ಅದೀನಃ ಪ್ರಸನ್ನಮನಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಅನ್ನಜಾಂ ಯಮಲಾಮಿತ್ಯಾದಿಸುಶ್ರುತಗ್ರನ್ಥಪಠಿತಾಂ ಯಮಲಾಂ ಯಮಿಕಾಶಬ್ದೇನ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತನ್ನ, ಯಮಿಕಾ ಚ ಪ್ರಲಾಪಾರ್ತೀತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಶ್ಚರಕೇ ಪಠಿತಃ, ಅತ್ರ ಯಮಲಾ ಯಮಿಕಾನಾಮ್ನಾ ನ ಪಠಿತೈವ ಹಿಕ್ಕೇತಿ| ಯಮಿಕಾಶಬ್ದೇನೈವಾರ್ಥಗತ್ಯಾ ವ್ಯಪೇತೋಚ್ಯತೇತಿ ಚೇತ್, ನ, ತರ್ಹಿ ವ್ಯಪೇತಾ ಚ ಪ್ರಲಾಪಾರ್ತೀತ್ಯೇವಮಭಿದಧ್ಯಾತ್||೧೧-೧೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಯಮ್ಯತೇ ವಿಸ್ತಾರ್ಯತ ಇವ ದೇಹಃ| ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಾಮ್ಯತೇ ಆಕುಞ್ಚತೇ ದೇಹ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ| ‘ತಾಮ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ಮುಹ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಶ್ಚ ಕ್ಷೀಣೋಽನ್ನದ್ವೇಷೀ, ಅತಿಕ್ಷೌತಿ ಛಿಕ್ಕತಿ ತಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ವರ್ಜಯೇತ್, ದ್ವೌ ಚಾನ್ತ್ಯೌ ವರ್ಜಯೇತ್| ಅನ್ತ್ಯಾವಿತಿ ಗಮ್ಭೀರಾ ಮಹತೀ ಚೇತಿ| ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪ್ಯವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸಾಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಅತಿಸಞ್ಚಿತದೋಷಾದೇರ್ಭವತಿ ಸಾ ನರಂ ಹನ್ತೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಮಹತೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತು ಸ್ವರೂಪೇಣೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ ತತ್ಪ್ರಾಯಿಕಮಿತಿ| ಪುನರವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಯಮಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾನ್ನಜಾ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಚ ಸಾಧ್ಯೈವ, ಯಮಲವೇಗವತೋಽಸಾಧ್ಯೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ನ ತು ಯಮಲಾ, ಚರಕೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅಕ್ಷೀಣೋ ಬಲವಾನ್, ಅದೀನಃ ಪ್ರಸನ್ನಮನಾಃ, ಸ್ಥಿರಾಣಿ ಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅನ್ಯಥಾ ಏತದ್ವಿಪರೀತ ಇತಿ||೧೧-೧೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ವಾಸಾನಾಹ– ಮಹೋರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೋ ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಶ್ವಾಸತ್ವೇನೈಕ ಏವ ಸನ್ ವಿಶೇಷಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗಭೇದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ, ಪಞ್ಚಸು ಶ್ವಾಸತ್ವಂ ವೇಗವದೂರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯೈಃ– “ಶ್ವಾಸಸ್ತು ಭಸ್ತ್ರಿಕಾಧ್ಮಾನಸಮವಾತೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತಾ|” ಇತಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪಞ್ಚವಚನಂ ತಮಕಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ತ್ವಸಙ್ಖ್ಯಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಯೋರೇಕಹೇತುತ್ವಾದ್ಧಿಕ್ಕಾನನ್ತರಂ ಶ್ವಾಸಮಾಹ– ಮಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಮಹಾವ್ಯಾಧಿಃ ಶ್ವಾಸತ್ವೇನ ಏಕ ಏವ ಸನ್ ವಿಶೇಷಹೇತುಲಿಙ್ಗಭೇದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಹೋರ್ಧ್ವಾದಿಭೇದೈಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಸ್ವಪಿ ಶ್ವಾಸತ್ವಂ ವೇಗವದೂರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಶ್ವಾಸಸ್ತು ಭಸ್ತ್ರಿಕಾಧ್ಮಾನಸಮವಾತೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತಾ” ಇತಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಕೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪಞ್ಚವಚನಂ ತಮಕಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯಾಧಿಕ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಾನಾಮಪಿ ದೋಷೋತ್ಕಟತ್ವಮುಕ್ತಮ್– “ವಾತೇನ ಕ್ಷುದ್ರಕಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠಸ್ತಮಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಛಿನ್ನಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾದನ್ಯೌ ಮಾರುತಕೋಪಜೌ” ಇತಿ||೧೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರೋತಾಂಸೀತಿ ಹಿಕ್ಕಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಾಣೋದಾನವಹಾನಿ | ಕಫಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತೇನೈವ ಕಫೇನ ರುದ್ಧಃ ವಿಮಾರ್ಗಗತಿರ್ವಿಮಾರ್ಗಗತ್ವೇನ ವಿಷ್ವಗ್ವ್ರಜತಿ ವಿಷ್ವಗಞ್ಚತೀತಿ ವಿಷ್ವಕ್ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬-೧೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಮುದರೇ, ಆಧ್ಮಾನಮಾಟೋಪಃ, ಆನಾಹಃ ಆಮಂ ಶಕೃದ್ವಾ ವಿಗುಣಾನಿಲೇನ ವಿಬದ್ಧಮ್ (ಅಯಥಾವತ್ಪ್ರವೃತ್ತಮ್)| ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದಃ ಶಙ್ಖಯೋರ್ವ್ಯಥಾ|| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಕಫಪೂರ್ವಕಃ ಕಫಪ್ರಧಾನೋ ವಾಯುಃ, ತೇನೈವ ಕಫೇನ ಸಂರುದ್ಧಗತಿಃ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ, ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಂರುಧ್ಯ, ವಿಷ್ವಗ್ವ್ರಜತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಸರತಿ, ತದಾ ಶ್ವಾಸಾನ್ ಕರೋತಿ||೧೬-೧೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮಹಾಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಧೂಯಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧೂಯಮಾನವಾತ ಇತಿ ಉತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಧೂಯಮಾನೋ ನೀಯಮಾನೋ ವಾತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಶಬ್ದವತ್ ಸಶಬ್ದಂ ಯಥಾ ಭವತಿ| ಉಚ್ಚೈರ್ದೀರ್ಘಮ್| ಸಂರುದ್ಧೋ ಮತ್ತರ್ಷಭ ಇವೇತಿ ಸ್ವರವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ| ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಃ ಚಞ್ಚಲನೇತ್ರಃ| ವಿವೃತೇ ಸ್ತಬ್ಧೇ ಅಕ್ಷ್ಯಾನನೇ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ನೇತ್ರಸ್ಯ ವಿಭ್ರಾನ್ತಸ್ತಬ್ಧತ್ವೇ ಕಾಲಭೇದಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್ ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮಃ, ಮನ್ದವಚನೋ ವಾ| ದೀನಃ ಕ್ಲಾನ್ತಮನಾಃ; ಹೀನಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ದೂರಾದ್ವಿಜ್ಞಾಯತೇ ಭೃಶಮಿತ್ಯನುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯಾಹುಃ||೧೮-೨೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮಹಾಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ಧೂಯಮಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಧೂಯಮಾನೋ ವಾತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಶಬ್ದವತ್ ಸಶಬ್ದೋ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ, ಏವಮುಚ್ಚೈಃ ಶ್ವಸಿತಿ, ದುಃಖಿತೋ ದುಃಖಯುಕ್ತಃ, ಅನಿಶಮನವರತಮ್, ಕ ಇವ? ಸಂರುದ್ಧೋ ಮತ್ತರ್ಷಭ ಇವ ಮತ್ತಮಹೋಕ್ಷ ಇವ, ಸ್ವರವಿಶೇಷಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ| ಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ತದರ್ಥನಿಶ್ಚಯಃ| ವಿಭ್ರಾನ್ತಲೋಚನಶ್ಚಞ್ಚಲಾಕ್ಷಃ| ವಿವೃತೇ ಸ್ತಬ್ಧೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ ನಯನೇ ಆನನಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನೇತ್ರಸ್ಯ ವಿಭ್ರಾನ್ತಸ್ತಬ್ಧತ್ವೇ ಕಾಲಭೇದಾದಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್ ವಕ್ತುಮಕ್ಷಮೋ ಮನ್ದವಚನೋ ವಾ| ದೀನಃ ಕ್ಲಾನ್ತಮನಾಃ| ಅಸ್ಯ ಚ ಶ್ವಾಸವತಃ ಶ್ವಸಿತಮತ್ಯರ್ಥಂ ದೂರಾದೇವ ಶ್ರೂಯತೇ| ಅನೇನ ಮಹಾಶ್ವಾಸೇನೋಪಸೃಷ್ಟೋ ಯುಕ್ತಃ ಶೀಘ್ರಮೇವ ವಿನಶ್ಯತಿ||೧೮-೨೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಂ, ಸರ್ವಶ್ವಾಸಾನಾಂ ತಥಾವಿಧತ್ವಾತ್| ದೀರ್ಘಮಿತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಮ್| ನಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧ ಇತಿ ನ ಶ್ವಾಸಮಧಃ ಕರೋತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಾ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಆವೃತಾನಿ ಮುಖಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ ಕುಪಿತವಾತಪೀಡಿತಃ; ಸಮಸ್ತಪಾಠೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಯೋ ಗನ್ಧವಹಸ್ತೇನಾರ್ದಿತಃ| ವಿಪಶ್ಯಂಸ್ತು ಇತಸ್ತತ ಇತಿ ಇತಸ್ತತೋ ವಿಕೃತಿಂ ಪಶ್ಯನ್| ‘ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸಿತಿ ಯೋ ದೀರ್ಘಂ ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧಃ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಹೃದಯ ಏವಾತಿಸ್ತಮ್ಭಿತಃ| ಅಥವಾ ಶ್ವಾಸೋ ವಾತಃ ಸೋಽಧೋ ನ ವರ್ತತೇ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಾಸ ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಃ| ತಾಮ್ಯತೋ ಗ್ಲಾಯತೋ ಮುಹ್ಯತಶ್ಚಾಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ತಿ, ನಾನ್ಯಥೇತಿ||೨೧-೨೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸೇ ಪುಮಾನ್ ದೀರ್ಘಕಾಲಮೂರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಾಸಿತಿ, ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧ ಇತಿ ನ ಶ್ವಾಸಮಧಃ ಕರೋತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸರ್ವಶ್ವಾಸಾನಾಮೂರ್ಧ್ವಗತ್ವಾದತ್ರೋರ್ಧ್ವಮಿತಿ ವಿಶೇಷಪರಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಆವೃತಂ ಮುಖಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಅಥವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಾನಿ ಮುಖಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ ಕುಪಿತವಾತಪೀಡಿತಃ, ಅಥವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಯೋ ಗನ್ಧವಹಸ್ತೇನಾರ್ದಿತಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ದೃಷ್ಟಿರ್ದರ್ಶನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಊರ್ಧ್ವದೃಷ್ಟಿಃ| ವಿಪಶ್ಯನ್ನಿತಸ್ತತೋ ವಿಕೃತಂ ಪಶ್ಯನ್, ವಿಭ್ರಾನ್ತಾಕ್ಷಃ ಪರಿಕ್ಷಿಪ್ತನೇತ್ರಃ, ಪ್ರಮುಹ್ಯನ್ ಮೋಹಮುಪಗಚ್ಛನ್, ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ ಶುಷ್ಕಮುಖಃ, ಅರತಿಃ ಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ವಿಷಯೇ ನ ಚಿರಾವಸ್ಥಿತಿಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸಿತಿ ನ ಚಾಧಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತೀತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ– ಊರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಹೃದಯ ಏವ ಸ್ತಮ್ಭಿತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅಥವಾ ಶ್ವಾಸೋ ವಾತಃ ಸೋಽಧೋ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸೇ| ತಾಮ್ಯತೋ ಗ್ಲಾಯತಃ; ಮುಹ್ಯತಸ್ತಮಸಿ ಮಜ್ಜತ ಇವ, ಅಥವಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಾವತಃ, ತಸ್ಯೈವಂವಿಧಪುರುಷಸ್ಯ ಅಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ತಿ ನಾನ್ಯಥೇತಿ||೨೧-೨೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಛಿನ್ನಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಸವಿಚ್ಛೇದಮ್| ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ ನ ವಾ ಶ್ವಸಿತಿ ಶ್ವಾಸಂ ನ ಲಭತೇ| ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರುಗರ್ದಿತ ಇತಿ ಹೃದಯಚ್ಛೇದವೇದನಯಾ ಪೀಡಿತಃ| ದಹ್ಯಮಾನೇನ ಬಸ್ತಿನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ, ಏತೇನ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ದರ್ಶಿತಃ| ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷಃ ಚಞ್ಚಲನೇತ್ರೋಽಶ್ರುಪೂರ್ಣಚಕ್ಷುರ್ವಾ| ರಕ್ತೈಕಲೋಚನತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್, ದೋಷಾತ್ತು ದ್ವಯೋರಪಿ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಚೇತಾ ಉದ್ವಿಗ್ನಚಿತ್ತಃ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಿಮೋಕ್ಷಿತಸನ್ಧಿಃ, ‘ಪೀಡಿತ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ‘ವಿಹತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್||೨೪-೨೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಛಿನ್ನಂ ಲಕ್ಷಯತಿ– ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಿವ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮನ್ತರಾಽನ್ತರಾ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯಮಾನಮನುವರ್ತತೇ ಸಾನ್ತರಾಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣೇನ ಸಮಸ್ತಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ, ದುಃಖಾರ್ತಃ ಸನ್, ನ ವಾ ಶ್ವಸಿತಿ| ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರುಗರ್ದಿತ ಇತಿ ಮರ್ಮಾಣಿ ಹೃದಯಬಸ್ತಿಶಿರಾಂಸಿ ತೇಷಾಂ ಛೇದನೇನೇವ ಪೀಡಿತಃ| ದಹ್ಯಮಾನೇನ ಬಸ್ತಿನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ| ಏತೇನ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ದರ್ಶಿತಃ| ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷಃ ಚಲಚ್ಚಕ್ಷುಃ ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಚಕ್ಷುರ್ವಾ| ರಕ್ತೈಕಲೋಚನತ್ವಂ ವ್ಯಾಧಿದೋಷಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ ದ್ವಯೋರಪಿ ಸ್ಯಾತ್||೨೪-೨೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಮಕಶ್ವಾಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರತಿಲೋಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಸಮುದೀರ್ಯ ಚೇತ್ಯನೇನ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಲಬ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪುನರಭಿಧಾನಾದಿಹ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಾರಣತ್ವಂ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ರುದ್ಧಃ ಕಫೇನಾವೃತಃ| ಘುರ್ಘುರಕಂ ಕಣ್ಠೇ ಘುರ್ಘುರಶಬ್ದಮ್| ಪ್ರಾಣಪ್ರಪೀಡಕಂ ಪ್ರಾಣಾಧಿಷ್ಠಾನಹೃದಯಸ್ಯ ಪೀಡಕಮ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ತಮಸಿ ಪ್ರವಿಶತೀವ| ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ ‘ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಚಕ್ರಃ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ ‘ಶ್ವಾಸಃ’ ಇತಿ | ತಸ್ಯೈವೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಸುಖಂ ಸುಖಮಿವ| ಉದ್ಧ್ವಂಸತೇ ಕಣ್ಡೂಯತೇ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಇತಿ ಕರ್ಮಪದಮ್, ಅವಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೀಡಯತಿ| ಉಷ್ಣಮಭಿನನ್ದತಿ ವಾತಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷ ಉಚ್ಛೂನನೇತ್ರಃ| ಲಲಾಟೇನೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣೇ ತೃತೀಯಾ| ಅವಧಮ್ಯತೇ ಗಜಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಸರ್ವಗಾತ್ರಂ ಚಾಲ್ಯತೇ||೨೭– ೩೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಮಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪ್ರತೀತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ವಾಯುಃ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತದಾ ಸ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಸಮುದೀರ್ಯಂ ಊರ್ಧ್ವಪ್ರೇರಣಯಾ ಗ್ರೀವಾಂ ಶಿರಶ್ಚ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸಮನ್ತಾತ್ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪೀನಸಂ ಕರೋತಿ, ಪಶ್ಚಾತ್ತೇನೈವಾವೃತಃ ಕಣ್ಠೇ ಘುರಘುರಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ, ಪ್ರಾಣಪ್ರಪೀಡಕಂ ಪ್ರಾಣಾಧಿಷ್ಠಾನಹೃದಯಪ್ರಪೀಡಕಂ ಶ್ವಾಸಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಶ್ವಾಸವೇಗೇನ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ ತಮಸಿ ಪ್ರವಿಶತೀವೇತಿ, ಸನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟೋ ಭವತೀತಿ ಚರಕಃ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸಂರುಧ್ಯತೇ ‘ಶ್ವಾಸಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮುಚ್ಯಮಾನೇನ ಕಫೇನಾತೀವ ದುಃಖಿತೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಯೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಿಮೋಕ್ಷಾನ್ತೇ ಮುಹೂರ್ತಂ ಸುಖಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ | ಉದ್ಧ್ವಂಸತೇ ಕಣ್ಡೂಯತೇ| ಪಾರ್ಶ್ವೇಽವಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪೀಡಯತಿ ಪರಂ ಶಯಾನಸ್ಯ, ಆಸೀನಃ ಸನ್ ಸುಖಂ ಲಭತೇ| ಉಷ್ಣಮಭಿನನ್ದತಿ ವಾತಕಫಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷಃ ಉಚ್ಛೂನಾಕ್ಷಃ, ಸ್ವಿದ್ಯತಾ ಲಲಾಟೇನೋಪಲಕ್ಷಿತಃ| ಅವಧಮ್ಯತೇ ಗಜಾರೂಢಸ್ಯೇವಾಖಿಲಗಾತ್ರಂ ಚಾಲ್ಯತೇ||೨೭-೩೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ತಮಕಸ್ಯೈವ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಾದಿಯೋಗೇನ ಪ್ರತಮಕಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀತೋ ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಪರೀತಃ; ಜ್ವರೇಣ ಮೂರ್ಛಾ ಜ್ವರಮೂರ್ಛೇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏತಸ್ಯೈವಾಪರಕಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತೋ ರೋಗಃ, ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಾದಿ, ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಿದಗ್ಧಂ, ಕಾಯೇ ವೇಗಾನಾಂ ನಿರೋಧಃ ಕಾಯನಿರೋಧಃ; ಅಥವಾ ಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯೋ ವೃದ್ಧನರ ಇತ್ಯಾಹುಃ, ನಿರೋಧಃ ವೇಗನಿರೋಧಃ, ಅಥವಾ ಕುಯೋಗಿನಾಂ ಕುಮ್ಭಕಾದಿರೂಪವಾತನಿರೋಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ತಮಸಾ ಅನ್ಧಕಾರೇಣ, ಮಾನಸದೋಷೇಣ ವಾ; ಅತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಇತರಕಾರಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ; ವಾತಕಫಾರಬ್ಧೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶೀತೈರುಪಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಸನ್ತಮಕಃ ಪ್ರತಮಕ ಏವೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರತಮಕಸ್ಯೋಪಸರ್ಗಮಾಹುರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ||೩೫-೩೬||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ತಮಕಸ್ಯೈವ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಕತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಾದಿಯೋಗೇನ ಪ್ರತಮಕಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾಹ– ಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀತೋ ಜ್ವರಮೂರ್ಛಾಪರೀತಃ, ಜ್ವರೇಣ ವಾ ಮೂರ್ಛಾ, ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಏತಸ್ಯೈವಾಪರಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರಣಂ ಚಾಹ– ಉದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ, ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಅಜೀರ್ಣಮಾಮಾದಿ, ಕ್ಲಿನ್ನಂ ವಿದಗ್ಧಂ, ಕಾಯವೇಗಾನಾಂ ನಿರೋಧಃ, ಏತೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಜನಿತಃ; ಅನ್ಯೇ “ಕ್ಲಿನ್ನಕಾಯೋ ವೃದ್ಧನರಃ” ಇತ್ಯಾಹುಃ, ನಿರೋಧೋ ವೇಗನಿರೋಧಃ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಕುಯೋಗಿನಾಂ ಕುಮ್ಭಕಾದಿವಾತನಿರೋಧಜಃ| ತಮಸಾ ಅನ್ಧಕಾರೇಣ, ಮಾನಸತಮೋಗುಣಾದಿದೋಷೇಣ ವಾ| ಅತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಇತರಕಾರಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಕಫಾರಬ್ಧಪಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಶೀತೈರುಪಶಾಮ್ಯತೀತಿ ತಮಸ್ಯನ್ಧಕಾರೇ ಮಜ್ಜತ ಇವಾಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ತಂ ಪ್ರತಮಕಮಾಹುಃ||೩೫-೩೬||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಮ್| ಕ್ಷುದ್ರೋಽಲ್ಪನಿದಾನಲಿಙ್ಗಃ| ಉದೀರಯನ್ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛನ್| ಇತರೇ ಉರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸಾದಯಃ| ಸ ಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಸರ್ವೇ ಮಹಾಶ್ವಾಸಾದಯೋಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ ಸನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತ್ರಯಃ ಶ್ವಾಸಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಮಹೋರ್ಧ್ವಚ್ಛಿನ್ನಾಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಃ ||೩೭-೪೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಕ್ಷುದ್ರಮಾಹ– ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಮ್, ಆಯಾಸೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ, ತಜ್ಜನಿತಃ| ಕ್ಷುದ್ರ ಇತಿ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಃ, ಅಲ್ಪನಿದಾನಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್ ಕ್ಷುದ್ರಃ| ಕೋಷ್ಠೇ ವಾತಂ ಪ್ರಕೋಪಯತ್ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಂ ಕರೋತಿ| ಸ ದುಃಖೇನ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸಃ ನಾಙ್ಗಪ್ರಬಾಧಕೋ ಭವತಿ| ಕಿನ್ತು ಸ ಗಾತ್ರಾಣಿ ನ ಹಿನಸ್ತಿ ಮಾರಣಾತ್ಮಕೋ ನ ಭವತಿ| ನ ಚ ದುಃಖಕಾರೀ ಯಥಾ ಇತರೇ ಚತ್ವಾರಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವ್ಯಥಾಂ ನಾಪಾದಯೇತ್| ಕಾಞ್ಚಿದಪಿ ರುಜಂ ರೋಗಂ ನಾಪಾದಯೇತ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಕ್ಷುದ್ರಶ್ವಾಸೋ ಬಲಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಃ, ಸರ್ವೇ ಮಹಾಶ್ವಾಸಾದಯೋಽವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ ಸನ್ತಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ಕ್ಷುದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಶ್ವಾಸಾನಾಂ ಕ್ಷುದ್ರಃ ಸಾಧ್ಯತಮಃ, ತಮಕೋ ಯಾಪ್ಯಃ, ಮಹೋರ್ಧ್ವಚ್ಛಿನ್ನಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ, ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ತಮಕೋಽಸಾಧ್ಯಃ||೩೭-೪೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಉಪೇಕ್ಷಣಾಸಮ್ಯಗುಪಕ್ರಮಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಯೋಃ ಶೀಘ್ರಾವಶ್ಯಮಾರಕತ್ವಮಾಹ– ಕಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮಮನುಮತೌ, ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾದಯಃ| ಶೇಷಂ ಸುಬೋಧಮಿತಿ||೪೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಯೋಃ ಶೀಘ್ರಾವಶ್ಯಮಾರಕತ್ವಮಾಹ– ಕಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಮಮಿತ್ಯನುಮತೌ, ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾದಯೋ ರೋಗಾಃ ಬಹವಃ ಸನ್ತಿ, ತೇ ತಥಾ ಪ್ರಾಣಹರಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ಯಥಾ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಏತೌ ರೋಗಾವಾಶು ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹರತಃ||೪೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನಟೀಕಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಭಿಧಾಯಾಂ ಶ್ವಾಸನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೨||