Adhikarana అర్శసాం షడ్భేదాః (౧) · Śloka ౧
అథార్శోనిదానం |
పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ శోణితాత్ సహజాని చ |
అర్శాంసి షట్ప్రకారాణి విద్యాద్గుదవలిత్రయే ||1||
View original
अथार्शोनिदानम् |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च |
अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये ||१||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అతీసారగ్రహణ్యర్శసాం పరస్పరానుబంధిత్వాదతీసారగ్రహణ్యనంతరమర్శ ఉచ్యతే– పృథగిత్యాది| ‘అరివత్ ప్రాణాన్ శృణాతి హినస్తీత్యర్శః’ ఇతి పృషోదరాదిపాఠాన్నిరుక్తిమాహుః| సహజానీతి సహ శరీరేణ జాతాని, గుదవల్యారంభకబీజభాగస్య దోషదూషితత్వాత్| అత్ర ద్వంద్వజాని ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వాన్న పృథగ్గణితాని| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా వై దోషయోర్ద్వయోః| సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః షడ్విధశ్చ సః||” (సు. ని. అ. 2) ఇతి| షడ్విధత్వం చాత్ర సంసర్గస్య వాతాదిభిర్యుగ్మైస్త్రయః సంసర్గాః, తైరేవ రక్తయోగాదపరే త్రయ ఇతి| సన్నిపాతజం త్వేకైకదోషజేష్వదృష్టస్యాసాధ్యత్వస్య యోగాద్వికృతివిషమసమవాయారబ్ధమితి సంఖ్యయా పృథగ్గణితం| గుదవలిత్రయ ఇతి అర్ధపంచాంగులమానం గుదం, తస్యావయవభూతాస్తిస్రో వలయ ఉపర్యుపరి వ్యవస్థితాః శంఖావర్తనిభాః ప్రవాహణీవిసర్జనీసంవరణీనామికాః; తత్ర గుదౌష్ఠమర్ధాంగులం, తదూర్ధ్వమంగులమానా ప్రథమావలీ సుశ్రుతేన (సు. ని. అ. 2) నిర్దిష్టా; భోజేऽప్యుక్తం– “రోమాంతేభ్యో యవాధ్యర్ధం గుదౌష్ఠం పరిచక్షతే| గుదౌష్ఠాదంగులం చైకం ప్రథమాం తాం వలీం విదుః|| సార్ధైకాంగులమానేన తదన్యేऽపి ప్రకీర్తితే||” ఇతి సార్ధాంగులమానా ద్వితీయా తృతీయా చేతి||1||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అతీసారగ్రహణ్యర్శసాం పరస్పరానుబంధిత్వాదతీసారగ్రహణ్యోరనంతరమర్శ ఉచ్యతే– పృథగిత్యాది| అరివత్ ప్రాణాన్ హింసంతి ఇత్యర్శాంసి| తాని చ షట్ప్రకారాణి భవంతి| పృథగ్దోషైర్వాతాదిభిః త్రీణి, సమస్తైర్దోషైః ఏకం, శోణితేన చైకం, ఏకం సహజమిత్యేవం షడర్శాంసి| తత్ర సహజాని సహ శరీరేణ జాతాని, గుదవల్యారంభకబీజభాగస్య దోషదూషితత్వాత్, కులజానీత్యర్థః| అత్ర ద్వంద్వజాని ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధత్వాన్న పృథగ్గణితాని| ఉక్తం హి సుశ్రుతే– “అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా వై దోషయోర్ద్వయోః| సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః షడ్విధశ్చ సః” ఇతి| షడ్విధత్వం చాత్ర సంసర్గస్య వాతాదియుగ్మైస్త్రయః సంసర్గాః, తైరేవ రక్తయోగాదపరే త్రయ ఇతి| త్రిదోషజం తు వికృతివిషమసమవాయారబ్ధత్వేనాసాధ్యత్వాత్సంఖ్యయా పృథగ్గణితం| గుదవలిత్రయ ఇతి అర్ధపంచాంగులమానం గుదం, తస్యావయవభూతాస్తిస్రో వలయ ఉపర్యుపరి వ్యవస్థితాః శంఖావర్తనిభాః ప్రవాహణీవిసర్జనీసంవరణీనామికాః, తత్ర గుదోష్ఠమర్ధాంగులం, తదూర్ధ్వమంగులద్వయప్రమాణా ప్రథమావలి, ద్వితీయా సార్ధైకాంగులా, తృతీయాऽపి సార్ధైకాంగులా, ఏవం సార్ధపంచాంగులగుదం సుశ్రుతేన నిర్దిష్టం| భోజేనాప్యుక్తం– “రోమాంతేభ్యో యవాధ్యర్ధం గుదౌష్ఠం పరిచక్షతే| గుదౌష్ఠాదంగులం చైకం ప్రథమాం తాం వలీం విదుః” ఇతి| సార్ధాంగులమానా ద్వితీయా తృతీయా చేతి||1||
Adhikarana సంప్రాప్తిపూర్వకమర్శఃస్వరూపం (౨) · Śloka ౨
దోషాస్త్వఙ్మాంసమేదాంసి సందూష్య వివిధాకృతీన్ |
మాంసాంకురానపానాదౌ కుర్వంత్యర్శాంసి తాన్ జగుః ||2||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि सन्दूष्य विविधाकृतीन् |
मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः ||२||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సంప్రాప్తిపూర్వకమర్శఃస్వరూపమాహ– దోషా ఇత్యాది| త్వఙ్మాంసగ్రహణేన త్వఙ్మాంసాశ్రితం రక్తమపి గృహ్యతే, చికిత్సాయాం రక్తస్రావణోపదేశాత్| అపానం గుదం, ఆదిశబ్దేన నాసికాదీనాం గ్రహణం| కాయచికిత్సకాస్తు గుదజస్యైవార్శస్త్వమిచ్ఛంతి, నాసాదిజానాం త్వధిమాంసత్వం, తేషు “పంచాత్మా మారుతః” ఇత్యాదిసంప్రాప్తేరభావాత్, విష్టంభ ఇత్యాదిపూర్వరూపస్య చాసంభవాత్; యదాహ చరకః– ‘శిశ్న’ ఇత్యారభ్య యావత్ “అధిమాంసవ్యపదేశ ఏవ” (చ. చి. అ. 14) ఇతి| సుశ్రుతేన తు మాంసాంకురత్వసాధర్మ్యాత్ శస్త్రక్షారాగ్నిసాధ్యత్వాచ్చ తేష్వర్శఃశబ్దప్రయోగః కృతః, సార్షపాదిస్నేహే తైలవ్యపదేశవత్; సుశ్రుతార్థవాదినో వాగ్భటస్యాప్యయమేవాభిప్రాయ ఇతి||2||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సంప్రాప్తిపూర్వకమర్శఃస్వరూపమాహ– దోషా ఇత్యాది| దోషా వాతాదయస్త్వఙ్మాంసమేదాంసి సందూష్య అపానాదౌ యాన్ మాంసాంకురాన్ కుర్వంతి భిషజస్తాన్మాంసాంకురానర్శాంసి జగుః కథయంతి| త్వఙ్మాంసగ్రహణేన త్వఙ్మాంసాశ్రితం రక్తమపి గృహ్యతే, యస్మాత్ చికిత్సాయాం రక్తస్రావకరణోపదేశః| అపానం గుదం| ఆదిశబ్దేన నాసికాశ్రవణచక్షుర్మేఢ్రనాభిప్రభృతయో గృహ్యంతే| ఏషాం లక్షణాని సుశ్రుతే పఠితాని| కాయచికిత్సకాస్తు గుదజస్యైవార్శస్త్వమిచ్ఛంతి నాసికాదిజాతానాం త్వధిమాంసత్వం, తేషు ‘పంచాత్మా మారుతః పిత్తం’ ఇత్యాదిసంప్రాప్తేరభావాత్, తథా విష్టంభేత్యాదిసర్వపూర్వరూపస్య చాసంభవాత్| యదాహ చరకః– “శిశ్నేత్యారభ్య యావదధిమాంసవ్యపదేశ ఏవ” ఇతి| సుశ్రుతేన తు మాంసాంకురత్వసాధర్మ్యాచ్ఛస్త్రక్షారాగ్నిసాధ్యత్వాచ్చ తేష్వర్శఃశబ్దప్రయోగః కృతః, సర్షపాదిస్నేహే తైలవ్యపదేశవత్| సుశ్రుతనువాదినో వాగ్భటస్యాయమేవాభిప్రాయః ప్రతిభాతి||2||
Adhikarana వాతార్శోనిదానం (౩-౪) · Śloka ౪
కషాయకటుతిక్తాని రూక్షశీతలఘూని చ |
ప్రమితాల్పాశనం తీక్ష్ణం మద్యం మైథునసేవనం ||3||
లంఘనం దేశకాలౌ చ శీతౌ వ్యాయామకర్మ చ |
శోకో వాతాతపస్పర్శో హేతుర్వాతార్శసాం మతః ||4||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च |
प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथुनसेवनम् ||३||
लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च |
शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः ||४||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
వాతార్శసో నిదానమాహ– కషాయేత్యాది| ప్రమితం అల్పతమం, అల్పం మాత్రాహీనమశనం, జేజ్జటస్త్వాహ– ‘ప్రమితమతీతకాలభోజనం’| ‘ప్రమృత’ ఇతి పాఠే తు నష్టశక్తికం ధాన్యాదికమాహుః| ‘ప్రమితాశనమేకరసాభ్యాసః’ ఇత్యన్యే| తన్నాతియుక్తం; ఏకరసాభ్యాసః కిం వాతప్రకోపకస్య కట్వాదేః, కఫప్రకోపకస్య మధురాదేర్వా? నాద్యః, కట్వాదేరత్రైవోపాత్తత్వాత్; ద్వితీయే మధురాదీనాం త్వభ్యాసో వాతశామక ఏవ, ఏకరసాభ్యాసాచ్చ దౌర్బల్యముక్తం నతు వాతవృద్ధిరితి చింత్యమేతత్| తీక్ష్ణమితి మద్యవిశేషణం, పైష్టికాదిమృదుమద్యస్య వాతప్రశమకత్వాత్| శీతో దేశ ఆనూపః, కాలో హేమంతాదిః| ఆతపస్య ఉష్ణం, ఆతపస్యోష్ణగుణస్యాప్యుద్భూతరౌక్ష్యాద్వాతప్రకోపకత్వమితి||3-4||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ వాతార్శోనిదానమాహ– కషాయేత్యాది| ఏతత్సర్వం వాతార్శసాం హేతుః కారణం| ప్రమితమల్పతమం, అల్పం మాత్రాహీనం, అన్యే ప్రమితస్థానే అతీతమితి పఠంతి, తత్రాతీతకాలభోజనం| అన్యే ప్రమృతాల్పాశనమితి పఠంతి| తత్ర ప్రమృతం నష్టశక్తికం ధాన్యాదికమాహుః| తీక్ష్ణమితి మద్యవిశేషణం, పైష్ట్యాదిమృదుమద్యస్య వాతప్రశమకత్వాత్| శీతో దేశ ఆనూపః, కాలో హేమంతాదిః| ఆతపస్యోష్ణగుణస్యాపి ఉద్భూతరూక్షత్వాత్ వాతప్రకోపకత్వమేవ| అన్యత్సుబోధం||3-4||
Adhikarana పిత్తార్శోనిదానం (౫-౬) · Śloka ౬
కట్వమ్లలవణోష్ణాని వ్యాయామాగ్న్యాతపప్రభాః |
దేశకాలావశిశిరౌ క్రోధో మద్యమసూయనం ||5||
విదాహి తీక్ష్ణముష్ణం చ సర్వం పానాన్నభేషజం |
పిత్తోల్బణానాం విజ్ఞేయః ప్రకోపే హేతురర్శసాం ||6||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः |
देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम् ||५||
विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम् |
पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम् ||६||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తార్శోనిదానమాహ– కట్వమ్లేత్యాది| దేశకాలావశిశిరావితి ఉష్ణో దేశో మరుః, ఉష్ణః కాలః శరద్ గ్రీష్మశ్చ| అసూయనం పరసంపత్తౌ ద్వేషః, స క్రోధవిశేష ఏవ| పిత్తోల్బణానామిత్యనేన సర్వేషామర్శసాం త్రిదోషజత్వం, అధికేన తు వ్యపదేశ ఇతి దర్శితం చరకేణ| యదాహ స ఏవ– “అర్శాంసి నామ జాయంతే నాऽసన్నిపతితైస్త్రిభిః| దోషైర్దోషవిశేషాత్తు విశేషః కథ్యతేऽర్శసాం||” (చ. చి. అ. 14) ఇతి||5-6||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ పిత్తార్శోనిదానమాహ– కట్విత్యాది| కట్వమ్లేత్యాదికో హేతుర్జ్ఞేయః| దేశకాలావశిశిరావితి దేశో మరుదేశః, ఉష్ణశ్చ కాలో గ్రీష్మః శరచ్చ, అసూయనం పరసంపత్తౌ ద్వేషః, స చ క్రోధవిశేష ఏవ| పిత్తోల్బణానామిత్యనేన సర్వేషామర్శసాం త్రిదోషజత్వం, అధికేన తు వ్యపదేశ ఇతి దర్శితం చరకేణ, యదాహ స ఏవ “అర్శాంసి నామజాయంతే నాऽऽసన్నిపతితైస్రిభిః| దోషైర్దోషవిశేషాత్తు విశేషః కథ్యతేऽర్శసాం” ఇతి| శేషం సుగమం||5-6||
Adhikarana శ్లేష్మార్శోనిదానం (౭-౮) · Śloka ౮
మధురస్నిగ్ధశీతాని లవణామ్లగురూణి చ |
అవ్యాయామో దివాస్వప్నః శయ్యాసనసుఖే రతిః ||7||
ప్రాగ్వాతసేవా శీతౌ చ దేశకాలావచింతనం |
శ్లైష్మికాణాం సముద్దిష్టమేతత్ కారణమర్శసాం ||8||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च |
अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः ||७||
प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम् |
श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम् ||८||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లేష్మార్శోనిదానమాహ– మధురేత్యాది| శయ్యాసనసుఖే రతిరితి సుఖశయ్యాసనే రతిరాసక్తిః| ప్రాగ్వాతసేవా పురోవాతసేవనం| అచింతనం నిశ్చింతతా||7-8||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథ శ్లేష్మార్శోనిదానమాహ– మధురేత్యాది| శ్లేష్మోత్కటానామర్శసాం సముత్పత్తావేతన్మధురస్నిగ్ధేత్యాదికారణముక్తం| శయ్యాసనసుఖే రతిస్తత్రాసక్తిః| ప్రాగ్వాతసేవా పురోవాతసేవనం| అచింతనం నిశ్చింతతా| అన్యత్సుబోధం||7||8||
Adhikarana ద్వంద్వజార్శోనిదానం (౯) · Śloka ౯
హేతులక్షణసంసర్గాద్విద్యాద్ద్వంద్వోల్బణాని చ |9|
View original
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च |९|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ద్వంద్వజార్శోనిదానాదికమాహ– హేత్విత్యాది| హేతులక్షణసంసర్గాదితి దోషద్వయస్య నిదానమేలకేన లక్షణమేలకేన చ ద్వంద్వోల్బణాని ద్వంద్వజాని విద్యాత్|9|–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
దోషాణాం హేతులక్షణైరేవ ద్వంద్వోల్బణమాహ– హేత్విత్యాది| దోషద్వయస్య నిదానమేలకే లక్షణమేలకే చ ద్వంద్వోల్బణాని ద్వంద్వజాని విద్యాత్ జానీయాత్|9|–
Adhikarana త్రిదోషజార్శోనిదానం (౯) · Śloka ౯
సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణాం సహజైర్లక్షణం సమం ||9||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समम् ||९||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
త్రిదోషజార్శోనిదానమాహ– సర్వ ఇత్యాది| సర్వో హేతురితి ఏకైకశో వాతాద్యర్శసాం యో హేతురుక్తః స త్రిదోషజానాం భవతి, త్రయో దోషా జనకత్వేనైషాం సంతీతి త్రిదోషజాని| సహజైర్లక్షణం సమమితి తేషాం లక్షణం సహజైరర్శోభిః సహ సమం సదృశం, సహజానాం యల్లక్షణం తత్త్రిదోషజానామిత్యర్థః| ‘సహజైర్లక్షణైః సమం’ ఇతి పాఠాంతరే తు సహజైః సహజార్శోభవైర్లక్షణైః సమం సహ సర్వో హేతుస్త్రిదోషాణామితి యోజ్యం| సహజార్శోలక్షణం చాత్ర సంగ్రహేణోక్తం తంత్రాంతరాదనుస్మర్తవ్యం; యదాహ సుశ్రుతః– “దుర్దర్శనాని పరుషారుణపాండూని దారుణాంతర్ముఖాని, తైరుపద్రుతః కృశోऽల్పభుక్ సిరాసంతతగాత్రోऽల్పప్రజః క్షీణరేతాః క్షామస్వరః క్రోధనోऽల్పాగ్నిర్ఘ్రాణశిరోऽక్షిశ్రవణరోగవాన్, సతతమంత్రకూజనాటోపహృదయోపలేపారోచకప్రభృతిభిః పీడ్యతే||” (సు. ని. అ. 2) ఇతి; చరకే చ– ‘కానిచిదణూని’ (చ. చి. అ. 14) ఇత్యాదినా ప్రభూతతరం లక్షణముక్తం| నను, త్రిదోషజానీతి విశేషాభిధానమనుపపన్నం, సర్వేషామేవ రోగాణాం త్రిదోషజత్వాత్| యదుక్తం– “ద్రవ్యమేకరసం నాస్తి న రోగోऽప్యేకదోషజః| యోऽధికస్తేన నిర్దేశః క్రియతే రసదోషయోః||” ఇతి| నైవం; “సర్వదేహచరాస్తు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః” ఇతి వచనాదేకస్మిన్ ధాత్వాదౌ దోషేణ దూషితే సతి తద్గతేతరదోషేऽప్యవశ్యంభావినీ కాచిద్దుష్టిః, దుష్టదోషసంబంధాత్| కించ స్వకారణాత్ వృద్ధో వాయుః శైత్యాచ్ఛీతస్య శ్లేష్మణో బలమాదధాతి, లాఘవాత్తేజోరూపస్య పిత్తస్య; పిత్తం చ కటుత్వాద్వాతస్య, ద్రవత్వాత్ శ్లేష్మణః; కఫశ్చ శైత్యాద్వాయోః, ద్రవత్వాత్ పిత్తస్యేతి| అత ఏవోక్తం– “న రోగోऽప్యేకదోషజః” ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణోక్తం– “ఏకః ప్రకుపితో దోషః సర్వానేవ ప్రకోపయేత్|” ఇతి| యత్ర తు స్వకారణాత్త్రయోऽపి కుపితాస్తత్ర త్రిదోషవ్యపదేశ ఇతి సిద్ధాంతః; ఏవం సర్వత్ర||9||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
త్రిదోషజమాహ– సర్వ ఇత్యాది| ఏకైకశో వాతాద్యర్శసాం యో హేతురుక్తః స త్రిదోషజానాం భవతి| త్రయో దోషా జనకత్వేనైషాం సంతీతి త్రిదోషజాని| తేషాం లక్షణం సహజైరర్శోభిః సహ సమం సదృశం సహజానాం యల్లక్షణం భవతి తత్త్రిదోషజానాం భవతీత్యర్థః| సహజార్శోలక్షణం చాత్ర సంగ్రహే నోక్తం తంత్రాంతరాదనుసర్తవ్యం| యదాహ సుశ్రుతః– “దుర్దర్శనాని పరుషారుణపాండురాణి దారుణాంతర్ముఖాని చ, తైరుపద్రుతః కృశోऽల్పభుక్ సిరాసంతతగాత్రోऽల్పప్రజః క్షీణరేతాశ్చ భవతి, క్షామస్వరః క్రోధనోऽల్పాగ్నిర్ఘ్రాణశిరోక్షిశ్రవణరోగీ సంతతమంత్రకూజాటోపహృదయోపలేపారోచకప్రభృతిభిః పీడ్యతే” ఇతి సహజానాం లక్షణం ||9||
Adhikarana వాతార్శోలక్షణం (౧౦-౧౫) · Śloka ౧౫
గుదాంకురా బహ్వనిలాః శుష్కాశ్చిమచిమాన్వితాః |
మ్లానాః శ్యావారుణాః స్తబ్ధా విశదాః పరుషాః ఖరాః ||10||
మిథో విసదృశా వక్రాస్తీక్ష్ణా విస్ఫుటితాననాః |
బింబీఖర్జూరకర్కంధూకార్పాసీఫలసన్నిభాః ||11||
కేచిత్ కదంబపుష్పాభాః కేచిత్ సిద్ధార్థకోపమాః |
శిరఃపార్శ్వాంసకట్యూరువంక్షణాద్యధికవ్యథాః ||12||
క్షవథూద్గారవిష్టంభహృద్గ్రహారోచకప్రదాః |
కాసశ్వాసాగ్నివైషమ్యకర్ణనాదభ్రమావహాః ||13||
తైరార్తో గ్రథితం స్తోకం సశబ్దం సప్రవాహికం |
రుక్ఫేనపిచ్ఛానుగతం విబద్ధముపవేశ్యతే ||14||
కృష్ణత్వఙ్నఖవిణ్మూత్రనేత్రవక్త్రశ్చ జాయతే |
గుల్మప్లీహోదరాష్ఠీలాసంభవస్తత ఏవ చ ||15||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमचिमान्विताः |
म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ||१०||
मिथो विसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः |
बिम्बीखर्जूरकर्कन्धूकार्पासीफलसन्निभाः ||११||
केचित् कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः |
शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाद्यधिकव्यथाः ||१२||
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः |
कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ||१३||
तैरार्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् |
रुक्फेनपिच्छानुगतं विबद्धमुपवेश्यते ||१४||
कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रश्च जायते |
गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च ||१५||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వం నిదానముక్తం, సంప్రతి వాతాదిభేదేనార్శసాం లక్షణాన్యుచ్యంతే, తత్ర ప్రథమం వాతార్శోలక్షణమాహ– గుదేత్యాది| గుదాంకురా గుదే అంకురాకారాః మాంసప్రరోహాః, త ఏవ అర్శాంసి| బహ్వనిలా వాతోల్బణాః| శుష్కాః స్రావరహితాః| చిమచిమా వేదనావిశేషః| మ్లానా అనుపచితాః| స్తబ్ధాః కాఠిన్యాత్| విశదా అపిచ్ఛిలాః, ధూలిస్పర్శవత్| పరుషాః కర్కశాః, గోజిహ్వాస్పర్శవత్| ఖరాః కర్కోటఫలవత్ సూక్ష్మానేకకంటకాచితాః| ఏషు వికల్పేషు వక్ష్యమాణం కేచిదితి పదం సంబంధనీయం| మిథోవిసదృశాః పరస్పరభిన్నరూపాః| వక్రా ధనుఃకాష్ఠాదివత్| తీక్ష్ణాః సూక్ష్మాగ్రాః| ఫలసన్నిభా ఇతి బింబ్యాదిభిః సంబధ్యతే, బింబ్యాదిసన్నిభత్వం చాకృత్యా జ్ఞేయం| బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా ‘తేలాకుచా’ ఇతి లోకే ఖ్యాతా, కార్పాసీ వనకార్పాసీ, కదంబపుష్పాభాః స్థూలా అనేకసూక్ష్మశిఖరాః| సిద్ధార్థకోపమాః సూక్ష్మపిడకారూపాః| హృదయం గృహీతమివేతి వేదనా హృద్గ్రహః| గ్రథితం గ్రంథిలం పాషాణవత్| రుక్ శూలం| పిచ్ఛా పిచ్ఛిలో ద్రవభాగః| ఉపవేశ్యతే వర్చస్త్యాజ్యతే| కృష్ణశబ్దస్త్వగాదిభిః వక్త్రాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్యోపద్రవమాహ– గుల్మేత్యాది| అష్ఠీలా వాతరోగవిశేషః||10-15||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పూర్వం నిదానముక్తం, సంప్రతి వాతాదిభేదేనార్శసాం లక్షణమాహ– గుదాంకురా ఇత్యాది| బహ్వనిలాః వాతోల్బణాః| గుదాంకురాః గుదేऽంకురాః మాంసప్రరోహాః అర్శాంసి| శుష్కాః స్రావరహితాః| చిమిచిమా వేదనావిశేషస్తేనాన్వితాః; సర్షపకల్కలిప్తా ఇవేతి యావత్| మ్లానా అనుపచితాః| శ్యావారుణా వర్ణతః| స్తబ్ధాః కఠినాః కీలవత్| విశదా అపిచ్ఛిలాః ధూలీస్పర్శవత్| విషమా ఇతి పాఠే విషమా నిమ్నోన్నతాః| పరుషాః కర్కశాః గోజిహ్వాస్పర్శవత్| ఖరాః కర్కోటకఫలవత్ సూక్ష్మానేకకంటకచితాః| ఏషు వికల్పే వక్ష్యమాణం కేచిదితి పదం సంబంధనీయం| మిథ ఇతి మిథోవిసదృశాః పరస్పరం విభిన్నరూపాః| వక్రా ధనుర్వత్కుటిలాః| తీక్ష్ణా దర్భాంకురవత్సూక్ష్మాగ్రాః| విస్ఫుటితాననాః కేసరాదివదాననం యేషాం తేషాం విదీర్ణముఖా ఇత్యర్థః| బింబాదిఫలవత్ సదృశత్వమాకృత్యా, బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా, కర్కంధుః కోలబదరీ, కార్పాసీ వనకార్పాసీ| కేచిదితి కేచిత్కదంబపుష్పాభాః స్థూలాః, కేచిత్సిద్ధార్థకోపమాః సర్షపవత్సూక్ష్మాః| శిరఃప్రభృతీనామభ్యధికవ్యథా అతివేదనా| క్షవథ్వితి క్షవథుః ఛిక్కా| విష్టంభో మలస్య తృడ్గ్రహః| హృద్గ్రహః హృదయం గృహీతమివేతి వేదనా హృద్గ్రహః| తైరితి తైర్గుదాంకురైరర్శోభిః పీడితః పురుషః గ్రథిలం గ్రథితం పాషాణవత్, స్తోకమల్పం, సప్రవాహికం వాతప్రవాహికాలక్షణోపేతం; రుక్ శూలం, పిచ్ఛా పిచ్ఛిలో ద్రవభాగస్తేనానుగతం, ఈదృగ్వర్చః ఉపవేశ్యతే త్యాజ్యతే, గుదేనేతి శేషః| కృష్ణశబ్దస్త్వగాదిభిర్వక్త్రాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్యోపద్రవమాహ– గుల్మేత్యాది| తతో వాతార్శోభ్య ఉపద్రవరూపాణామేషాం సంభవ ఉత్పత్తిః| అష్ఠీలా నాభేరధోభాగే పాషాణపిండికావద్వాతరోగవిశేషః||10-15||
Adhikarana పిత్తార్శోలక్షణం (౧౬-౧౮) · Śloka ౧౮
పిత్తోత్తరా నీలముఖా రక్తపీతాసితప్రభాః |
తన్వస్రస్రావిణో విస్రాస్తనవో మృదవః శ్లథాః ||16||
శుకజిహ్వాయకృత్ఖండజలౌకోవక్త్రసన్నిభాః |
దాహపాకజ్వరస్వేదతృణ్మూర్ఛారుచిమోహదాః ||17||
సోష్మాణో ద్రవనీలోష్ణపీతరక్తామవర్చసః |
యవమధ్యా హరిత్పీతహారిద్రత్వఙ్నఖాదయః ||18||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः |
तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथाः ||१६||
शुकजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः |
दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारुचिमोहदाः ||१७||
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्चसः |
यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः ||१८||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పిత్తార్శోలక్షణమాహ– పిత్తోత్తరా ఇత్యాది| నీలముఖా నీలాగ్రాః| తన్వస్రం తన్వస్రం తను అఘనం, అస్రం రక్తం స్రవంతీతి తన్వస్రస్రావిణః| విస్రాః ఆమగంధినః| తనవః స్వల్పాః| మృదవః కోమలాః| శ్లథాః లంబనశీలాః| యవమధ్యాః యవవన్మధ్యే స్థూలాః| హరిత్ హరిత్పత్రవర్ణం, పీతం హరితాలాభం, హారిద్రం హరిద్రావర్ణం; ఆదిశబ్దాద్విణ్మూత్రనేత్రవక్త్రాణాం గ్రహణం||16-18||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
పైత్తికాన్యాహ– పిత్తోత్తరా ఇత్యాది| పిత్తోత్తరాః పిత్తోల్బణా గుదాంకురా ఈదృశా జ్ఞేయాః| నీలముఖాః నీలాగ్రాః| తను అఘనమస్రం రక్తం స్రవంతీతి తన్వస్రస్రావిణః, విస్రాః విస్రగంధినః, తనవః స్వల్పాః, మృదవః కోమలాః అన్యే ‘మృదులంబిన’ ఇతి పఠంతి, తత్ర లంబినో లంబనశీలాః| ఆకృత్యా చ శుకజిహ్వాయకృత్ఖండజలౌకోముఖసన్నిభాః సదృశాః| ఉపద్రవానాహ– దాహేత్యాది| దాహాదిమోహాంతోపద్రవదాయినః| సోష్మాణః ఉష్ణస్పర్శాః| ద్రవం నీలం ఉష్ణం పీతరక్తం, ఆమమపక్వం వర్చః ఉపవేశయంతి| యవమధ్యేతి యవవత్ మధ్యే స్థూలాః ప్రాంతే సూక్ష్మాః| హరితం హరితపత్రవర్ణం, పీతం హరితాలాభం, హారిద్రవర్ణం తద్వత్ త్వగాది యేషాం తే| ఏవమాదిశబ్దాచ్చ చక్షుర్నేత్రాదయో గృహ్యంతే||16-18||
Adhikarana శ్లేష్మార్శోలక్షణం (౧౯-౨౩) · Śloka ౨౩
శ్లేష్మోల్బణా మహామూలా ఘనా మందరుజః సితాః |
ఉత్సన్నోపచితస్నిగ్ధస్తబ్ధవృత్తగురుస్థిరాః ||19||
పిచ్ఛిలాః స్తిమితాః శ్లక్ష్ణాః కండ్వాఢ్యాః స్పర్శనప్రియాః |
కరీరపనసాస్థ్యాభాస్తథా గోస్తనసన్నిభాః ||20||
వంక్షణానాహినః పాయుబస్తినాభివికర్షిణః |
సశ్వాసకాసహృల్లాసప్రసేకారుచిపీనసాః ||21||
మేహకృచ్ఛ్రశిరోజాడ్యశిశిరజ్వరకారిణః |
క్లైబ్యాగ్నిమార్దవచ్ఛర్దిరామప్రాయవికారదాః ||22||
వసాభసకఫప్రాయపురీషాః సప్రవాహికాః |
న స్రవంతి న భిద్యంతే పాండుస్నిగ్ధత్వగాదయః ||23||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
श्लेष्मोल्बणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः |
उत्सन्नोपचितस्निग्धस्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ||१९||
पिच्छिलाः स्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाः |
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ||२०||
वङ्क्षणानाहिनः पायुबस्तिनाभिविकर्षिणः |
सश्वासकासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ||२१||
मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः |
क्लैब्याग्निमार्दवच्छर्दिरामप्रायविकारदाः ||२२||
वसाभसकफप्रायपुरीषाः सप्रवाहिकाः |
न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः ||२३||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
శ్లేష్మార్శోలక్షణమాహ– శ్లేష్మోల్బణే ఇత్యాది| అత్ర ‘గుదాంకురా’ ఇత్యనువర్తతే| మహామూలా దూరవాస్త్వవగాహినః| ఘనా నిబిడావయవాః| ఉత్సన్నా దైర్ఘ్యేణోద్గతాః, ఉపచితాః పరిణాహేన స్థూలాః, స్తబ్ధా అనమ్రాః, వృత్తాః పరిణాహేన వర్తులాః, గురవో గురుద్రవ్యాక్రాంతమివ గుదం కుర్వతే, స్థిరా అచంచలాః| శ్లక్ష్ణా మణివన్మసృణాః| కండ్వాఢ్యాః కండూబహులాః; కండూవ్యపగమార్థం స్పృశ్యమానాః ప్రీణయంత్యర్శసమితి స్పర్శనప్రియాః| కరీరో మరుజద్రుమః, పనసః కంటకిఫలం, తయోరస్థ్యాభాః, అథవా కరీరో వంశాంకురః; తేన కరీరాభాః, పనసాస్థ్యాభాశ్చేత్యర్థః| తథా గోస్తనసన్నిభాః గోస్తనసదృశా ఇత్యర్థః| వంక్షణౌ ఆనాహితుమాబద్ధుమివ శీలం యేషాం తే తథా; గుదప్రత్యాసత్త్యా వంక్షణయోః ప్రేరణాద్యసామర్థ్యకారిణ ఇత్యర్థః| పాయుబస్తినాభివికర్షిణ ఇతి పాయ్వాదిష్వాకర్షవత్పీడాకారిణః| ప్రసేకో ముఖస్య గుదస్య వా; కృచ్ఛ్రం మూత్రకృచ్ఛ్రం, శిరోజాడ్యం శిరఃస్తిమితతా, శిశిరజ్వరకారిణః శీతజ్వరకారిణః| క్లైబ్యం స్త్రీష్వనుత్సాహః, అగ్నిమార్దవం వహ్నిమాంద్యం, ఛర్దిర్వమిః| ఆమప్రాయవికారదాః ఆమబహులా యే రోగాః అతీసారగ్రహణ్యాదయస్తత్ప్రదాః| ప్రాయస్థానే ‘ప్రాజ్య’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః; ప్రాయప్రాజ్యశబ్దయోః ప్రచురార్థత్వాత్| వసాభం చ సకఫం చ ప్రాజ్యం చ పురీషం యేషాం తే తథా| న స్రవంతి ‘క్లేదరక్తాదికం’ ఇతి శేషః| న భిద్యంతే గాఢవిట్కప్రపీడితా అపి న విదీర్యంత ఇతి||19-23||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
శ్లైష్మికాన్యాహ– శ్లేష్మోల్బణా ఇత్యాది| అత్రాదౌ గుదాంకురా ఇత్యనువర్తతే| మహామూలా దూరధాత్వవగాహనాః| ఘనా నిబిడావయవాః| మందరుజః స్వల్పపీడాః| సితాః శుక్లవర్ణాః| ఉత్సన్నా దైర్ఘ్యేణోద్గతాః| ఉచ్ఛూనా ఇతి పాఠే శ్వయథుమంతః| పరిణాహేన స్థూలాః, స్తబ్ధాః అనమ్రాః| వృత్తాః పరిణాహేన వర్తులాః| గురవః గురుద్రవ్యాక్రాంతమివ గుదం కుర్వతే| స్థిరా నిశ్చలాః| పిచ్ఛిలా అవిశదాః| స్తిమితా మందాః| శ్లక్ష్ణా మణివన్మసృణాః| కండ్వాఢ్యాః కండూబహులాః| కండూవ్యపగమార్థముపస్పృశ్యమానాః ప్రీణయంత్యర్శసమితి స్పర్శనప్రియాః| ఆకృత్యా తు కరీరో మరుదేశోద్భవో ద్రుమః, పనసః కంటకిఫలం, తయోరస్థివదాభాః| అథవా కరీరో వంశాంకురః, తేన కరీరాభాః, పనసాస్థ్యాభాశ్చేత్యర్థః| తథా గోస్తనసన్నిభాస్తత్సదృశాః| వంక్షణావానాహితుమాబద్ధుమివ శీలం యేషాం తే తథా| గుదప్రత్యాసత్త్యా వంక్షణయోః ప్రేరణాద్యసామర్థ్యకారిణః| పాయువస్తినాభివికర్షిణః పాయ్వాదిషు ఆకర్షణవత్ పీడాకారిణః| బస్తిః మూత్రకోశః| ఉపద్రవానాహ– కాసేత్యాది| హృల్లాసః ఉపస్థితవమనమివ, ప్రసేకో ముఖస్య గుదస్య వా| కృచ్ఛ్రం మూత్రకృచ్ఛ్రం, శిరోజాడ్యం శిరస్తిమితతా, శిశిరజ్వరకారిణః శీతజ్వరకారిణః| క్లైబ్యం స్త్రీష్వనుత్సాహః| ఆమప్రాయవికారదాః ఆమబహులా యే రోగా అతీసారగ్రహణ్యాదయస్తత్ప్రదాః| ప్రాయఃస్థానే ‘ప్రాజ్య’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః, ప్రాయః ప్రాజ్యశబ్దయోః ప్రచురార్థత్వాత్| వసాభం చ, సకఫం, ప్రాజ్యం ప్రభూతం పురీషం యేషాం తే తథా| సప్రవాహికాః శ్లైష్మికప్రవాహయుక్తాః| న స్రవంతి క్లేదరక్తాదికమితి శేషః| న భిద్యంతే గాఢవిట్కనిపీడితా అపి న విదీర్యంత ఇతి| పాండుస్నిగ్ధాస్త్వగాదయః త్వఙ్నఖనయనవదనాని యత్ర పురుషాణాం భవంతి||19-23||
Adhikarana సన్నిపాతార్శసః సహజార్శసశ్చ లక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
సర్వైః సర్వాత్మకాన్యాహుర్లక్షణైః సహజాని చ |24|
View original
सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च |२४|
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
సన్నిపాతార్శసః సహజార్శసశ్చ లక్షణమాహ– సర్వైరిత్యాది| సర్వైర్వాతజాద్యర్శోభవైర్లక్షణైః, సర్వాత్మకాని త్రిదోషజాని; తథా తైరేవ లక్షణైః సహజాన్యప్యాహుః, తేషామపి త్రిదోషజత్వాత్||–
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సన్నిపాతార్శసః సహజార్శసశ్చ లక్షణమాహ– సర్వైరిత్యాది| సర్వైర్వాతజాద్యర్శోభవైర్లక్షణైః సర్వాత్మకాని త్రిదోషజాని తథా తైరేవ లక్షణైః సహజాన్యప్యాహుః, తేషామపి త్రిదోషజత్వాత్||–
Adhikarana రక్తార్శోలక్షణం (౨౪-౨౭) · Śloka ౨౭
రక్తోల్బణా గుదేకీలాః పిత్తాకృతిసమన్వితాః ||24||
వటప్రరోహసదృశా గుంజావిద్రుమసన్నిభాః |
తేऽత్యర్థం దుష్టముష్ణం చ గాఢవిట్కప్రపీడితాః ||25||
స్రవంతి సహసా రక్తం తస్య చాతిప్రవృత్తితః |
భేకాభః పీడ్యతే దుఃఖైః శోణితక్షయసంభవైః ||26||
హీనవర్ణబలోత్సాహో హతౌజాః కలుషేంద్రియః |
(వా. ని. అ. 7) |
విట్ శ్యావం కఠినం రూక్షమధోవాయుర్న వర్తతే ||27||
View original
रक्तोल्बणा गुदेकीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ||२४||
वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णं च गाढविट्कप्रपीडिताः ||२५||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः |
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ||२६||
हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः |
(वा. नि. अ. ७) |
विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्तते ||२७||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
రక్తార్శోలక్షణమాహ– రక్తోల్బణా ఇత్యాది| గుదేకీలాః కీలవత్ కీలాః అర్శాంసి, “హలదంతాత్ సప్తమ్యాః సంజ్ఞాయాం” (పా. అ. 6 పా. 3 సూ. 1) ఇత్యలుక్సమాసః| పిత్తాకృతిసమన్వితాః పైత్తికార్శోలక్షణయుక్తాః| విద్రుమసన్నిభాః ప్రవాలమణివల్లోహితా ఇత్యర్థః| తే గాఢవిట్కప్రపీడితాః కఠినపురీషయంత్రితాః, దుష్టం ఆవిలం, ఉష్ణం చ రక్తం స్రవంతి| తస్యేతి రక్తస్య, అతిప్రవృత్తితః అతిక్షయాత్, భేకాభః ప్రావృషేణ్యవర్షాభ్వాభః పీతచ్ఛవిః, ‘పురుషః’ ఇతి శేషః| దుఃఖైః రోగైః| శోణితక్షయసంభవైరితి త్వక్పారుష్యామ్లశీతప్రార్థనాసిరాశైథిల్యైః (సు. సూ. అ. 15) సుశ్రుతోక్తైః| బలం స్థౌల్యం, ఉత్సాహో హర్షః| హతౌజా హతశక్తిః| కలుషేంద్రియ ఆవిలచక్షుః, వ్యాకులసర్వేంద్రియో వా| విట్ శ్యావమితి విట్శబ్దో నపుంసకోऽప్యస్తి, ఏతన్నిర్దేశాదేవ| కాశ్మీరాస్తు చరకే– “విట్ శ్యావా కఠినా రూక్షా” ఇత్యేవ పఠంతి| అధోవాయుర్న వర్తతే గుదేన, ప్రతిలోమగత్వాత్||24-27||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
రక్తజాన్యాహ– రక్తోల్బణా ఇత్యాది| గుదేకీలాః కీలవత్ కీలా అర్శాంసి, తేషాం లక్షణమీదృశం– పిత్తాకృతిసమన్వితాః పైత్తికార్శోలక్షణయుక్తాః| ఆకృత్యా చ గుంజా రక్తగుంజా, విద్రుమః ప్రవాలమణిస్తత్సదృశలోహితా ఇత్యర్థః| తే గాఢవిట్కప్రపీడితాః కఠినపురీషయంత్రితాః| అతిశయేన దుష్టం రక్తముష్ణం చ స్రవంతి| సహసా అకస్మాత్| తస్యేతి రక్తస్యాతిప్రవృత్తితః ప్రవర్తనాద్భేకాభః ప్రావృషేణ్యవర్షాభ్వాభః పీతచ్ఛవిః పురుషః| దుఃఖైః రోగైః, శోణితక్షయసంభవైరితి శోణితక్షయే త్వక్పారుష్యామ్లశీతప్రార్థనాసిరాశైథిల్యైః సుశ్రుతోక్తైః| బలం స్థౌల్యం| ఉత్సాహో హర్షః| హతౌజా హతశక్తిః, కలుషేంద్రియో వ్యాకులసర్వేంద్రియః| అధోవాయుర్న ప్రవర్తతే గుదేన, ప్రతిలోమత్వాత్||24-27||
Adhikarana రక్తార్శసో వాతజాదిభేదేన లక్షణాని (౨౮-౩౦) · Śloka ౩౦
తను చారుణవర్ణం చ ఫేనిలం చాసృగర్శసాం |
కట్యూరుగుదశూలం చ దౌర్బల్యం యది చాధికం ||28||
తత్రానుబంధో వాతస్య హేతుర్యది చ రూక్షణం |
శిథిలం శ్వేతపీతం చ విట్ స్నిగ్ధం గురు శీతలం ||29||
యద్యర్శసాం ఘనం చాసృక్ తంతుమత్ పాండు పిచ్ఛిలం |
గుదం సపిచ్ఛం స్తిమితం గురు స్నిగ్ధం చ కారణం |
శ్లేష్మానుబంధో విజ్ఞేయస్తత్ర రక్తార్శసాం బుధైః ||30||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम् |
कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् ||२८||
तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् |
शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम् ||२९||
यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम् |
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम् |
श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः ||३०||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇదానీం తస్యైవ రక్తార్శసో నిదానస్య రక్తస్య వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ– తన్విత్యాది| తత్రానుబంధో వాతస్యేతి వాతాదిదుష్టస్యైవ రక్తస్యారంభకత్వాన్నతు కేవలస్య, దోషత్వాభావాత్| శిథిలమిత్యాదినా కఫానుబంధస్య| నను, పిత్తానుబంధః కుతో నోక్త ఇతి? ఉచ్యతే, రక్తపిత్తయోః ప్రాయః సమానలింగత్వాత్| ఉక్తం చ పూర్వం “రక్తోల్బణా గుదేకీలాః పిత్తాకృతిసమన్వితాః|” ఇతి||28-30||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇదానీమస్యైవ రక్తార్శోనిదానస్య వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ– తన్విత్యాది| రక్తోల్బణానామర్శసామసృగ్యదీదృశం భవతి– తను అల్పం, కట్యాదిషు శూలం, అధికం చ దౌర్బల్యం, తత్ర రక్తార్శసి వాతస్యానుబంధో జ్ఞేయః| యది చ రూక్షణం రూక్షద్రవ్యాది హేతుః కారణం| శ్లేష్మానుబంధలక్షణమాహ– రక్తోల్బణానామర్శసాం యది శిథిలం శ్వేతపీతం చ విట్ ప్రవర్తతే, యది చ స్నిగ్ధం గురు శీతలం తంతుమత్పాండు పిచ్ఛిలం చ అసృక్ప్రవర్తతే, తంతుమత్సూత్రాకారం, గుదమపి పిచ్ఛిలార్ద్రస్తిమితం నిశ్చలం భవతి, తస్మిన్ రక్తార్శసి శ్లేష్మానుబంధో విజ్ఞేయః| గురు స్నిగ్ధం చ తత్ర కారణం హేతుః| నను పిత్తానుబంధః కుతో నోక్తః ఇతి తత్ ఉచ్యతే, రక్తపిత్తయోః ప్రాయః సమానలింగత్వాత్| పూర్వముక్తం చ ``రక్తోల్బణా గుదేకీలాః పిత్తాకృతిసమన్వితాః'' ఇతి||28-30||
Adhikarana అర్శసాం పూర్వరూపం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
విష్టంభోऽన్నస్య దౌర్బల్యం కుక్షేరాటోప ఏవ చ |
కార్శ్యముద్గారబాహుల్యం సక్థిసాదోऽల్పవిట్కతా ||31||
గ్రహణీదోషపాండ్వర్తేరాశంకా చోదరస్య చ |
పూర్వరూపాణి నిర్దిష్టాన్యర్శసామభివృద్ధయే ||32||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च |
कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता ||३१||
ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च |
पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ||३२||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
పూర్వరూపమాహ– విష్టంభ ఇత్యాది| విష్టంభోऽన్నస్యేతి విష్టభ్యాన్నస్యాజీర్ణతాగమనం ఆహారో వా వా విష్టబ్ధః ఆమాశయ ఏవావతిష్ఠతే, వాతవైగుణ్యాత్| దౌర్బల్యం హీనశక్తితా| ‘విష్టంభోऽంగస్య’ ఇతి పాఠాంతరే విష్టంభో మలస్య, అంగస్య దౌర్బల్యం| యద్యపి నిదానానంతరం పూర్వరూపం వక్తవ్యం భవతి, తథాऽపి నిదానలక్షణానంతరమత్ర పూర్వరూపం; నిదానలింగయోశ్చికిత్సాంగతమత్వప్రతిపాదనార్థం తయోః పూర్వమభిధానం; అథవాऽవశ్యవక్తవ్యానాం కామచారాదభిధానమితి| ఏవమన్యత్రాపి వ్యతిక్రమే ద్రష్టవ్యం| కుక్షేరాటోపో ‘గుడగుడాశబ్దః’ ఇతి చక్రః, ‘తనతనీ’ ఇతి గుణాకరః; ‘రుజాపూర్వకః క్షోభః’ ఇతి గదాధరః, పురీషవృద్ధిలక్షణే చ ‘ఆటోపం ఆధ్మానం’ ఇతి వివృతవాన్; ఏతచ్చ న సర్వత్ర, గుల్మపూర్వరూపే ఆటోపాధ్మానయోరుభయోరపి పాఠాత్| ఉద్గారబాహుల్యమధోనిరుద్ధస్య వాయోరూర్ధ్వగమనాత్| సక్థిసాదో జంఘావసాదః| గ్రహణీదోషపాండ్వర్తేః గ్రహణీదోషయుక్తపాండురోగస్య ఉదరస్య చాశంకా, తేషాం లక్షణదర్శనాత్| ‘గ్రహణీదోషపాండ్వర్తిః’ ఇతి పాఠాంతరే గ్రహణీదోషస్య పాండోః పాండురోగస్య చార్తిః పీడా స్యాత్| అభివృద్ధయే ఉత్పత్త్యర్థమితి||31-32||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
విష్టంభోऽన్నస్యేత్యాది| విష్టంభోऽన్నస్య అజీర్ణతాగమనం, ఆహారో వా విష్టబ్ధ ఆమాశయ ఏవావతిష్ఠతే, వాతవైగుణ్యాత్| దౌర్బల్యం హీనశక్తితా| విష్టంభోऽంగస్యేతి పాఠాంతరే విష్టంభో మలస్య, అంగస్య దౌర్బల్యం| కుక్షేరాటోపః గుడగుడాశబ్ద ఇతి చక్రః, తలతల ఇతి గుణాకరః, రుజాపూర్వకః క్షోభ ఇతి గదాధరః, పురీషవృద్ధిలక్షణే ఆటోపః ఆధ్మానమితి మాధవః| ఉద్గారబాహుల్యం అధోనిరుద్ధస్య వాయోరూర్ధ్వగతత్వాత్| సక్థిసాదో జంఘావసాదః, అల్పవిట్కతా అల్పపురీషత్వం| గ్రహణీరోగపాండ్వర్తేరాశంకేతి గ్రహణీరోగయుక్తస్య పాండురోగోదరస్య చాశంకా, ఏతేషాం లక్షణదర్శనాత్| గ్రహణీరోగపాండ్వర్తిరితి పాఠాంతరే గ్రహణీరోగస్య పాండోః పాండురోగస్య చార్తిః పీడా స్యాదితి||31-32||
Adhikarana అర్శసాం సముత్పత్తౌ వాతాదీనాం సర్వేషామేవ ప్రకోపః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
పంచాత్మా మారుతః పిత్తం కఫో గుదవలిత్రయం |
సర్వ ఏవ ప్రకుప్యంతి గుదజానాం సముద్భవే ||33||
తస్మాదర్శాంసి దుఃఖాని బహువ్యాధికరాణి చ |
సర్వదేహోపతాపీని ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమాని చ ||34||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम् |
सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ||३३||
तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च |
सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ||३४||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
నను, గుదదేశదుష్ట్యా గుదజస్యోత్పాదాత్ కథం సర్వదేహే కృశత్వకృష్ణత్వాదిరూపా దుష్టిరిత్యత ఆహ– పంచాత్మేత్యాది| పంచాత్మా పంచస్వరూపః, ప్రాణాపానసమానోదానవ్యానభేదాత్; ఇతి తేషాం స్థానాని| ఏవం లింగవిపరిణామాత్ పంచాత్మకత్వం పిత్తేऽపి యోజ్యం, పిత్తం హ్యాలోచకరంజకసాధకపాచకభ్రాజకభేదాద్భిన్నం| ఏవం కఫోऽపి పంచాత్మా, హృదయామాశయజిహ్వాశిరఃసంధిషు క్రమేణావలంబకక్లేదకబోధకతర్పకశ్లేష్మకభేదాత్| యదాహ గౌతమః– “శ్లేష్మా తు పంచవిధోరఃస్థః క్లేదకాదిస్వకర్మణా| కఫధామ్నాం చ సర్వేషాం యత్ కరోత్యవలంబనం|| అతోऽవలంబకః, శ్లేష్మా యస్త్వామాశయసంశ్రితః| క్లేదకః సోऽన్నసంఘాతక్లేదనాద్, రసబోధనాత్|| బోధకో రసనాస్థస్తు, శిరఃసంస్థోऽక్షితర్పణాత్| తర్పకః, శ్లేష్మకః సమ్యక్ శ్లేషణాత్ సంధిషు స్థితః||” ఇతి| గుదవలీత్రయస్య చ ప్రకోపో వికృతత్వం, సన్నిధానస్యాప్యభావాత్, వలీదుష్టేరప్రాప్తేశ్చ| సర్వ ఏవేతి ఉక్తమారుతాదయ ఏవేతి| తస్మాదిత్యాది| బహువ్యాధికరాణీతి జఠరాగ్నిమాంద్యాద్యుపద్రవకరాణి| ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమానీతి ప్రాయోగ్రహణాదసాధ్యాని సుఖసాధ్యాన్యపి||33-34||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
నను, గుదదేశదుష్ట్యా గుదజస్యోత్పాదాత్ కథం సర్వదేహే కృశత్వాదిరూపా దుష్టిరిత్యాహ– పంచాత్మేత్యాది| గుదజానాం సముద్భవే సంభవే ఏతే సర్వ ఏవోక్తస్వరూపా వాతాదయః ప్రకుప్యంతి| పంచాత్మా పంచస్వరూపః, ప్రాణాపానసమానోదానవ్యానభేదాత్| తేషాం స్థానాని– “హృది ప్రాణో గుదేऽపానః సమానో నాభిసంస్థితః| ఉదానః కంఠదేశే చ వ్యానః సర్వశరీరగః”ఇతి| ఏవం పంచాత్మా వాయుః కథ్యతే “యోऽనిలో వక్త్రసంచారీ స ప్రాణో నామ దేహధృక్| సోऽన్నం ప్రవేశయత్యంతః ప్రాణాంశ్చైవావలంబతే|| కుపితః కురుతే చాపి హిక్కాశ్వాసాదికాన్ గదాన్| ఉదానో నామ యస్తూర్ధ్వముపైతి పవనోత్తమః|| తేన భాషితగీతాదివిశేషశ్చాభివర్తతే| ఊర్ధ్వజత్రుగతాన్ రోగాన్ కరోతి కుపితశ్చ సః|| ఆమపక్వాశయచరః సమానోऽగ్నిసహాయవాన్| అన్నం పచతి తజ్జాంశ్చ వికారాన్ ప్రవ్యనక్తి సః|| గుల్మాగ్నిసాదాతీసారాంప్రదుష్టశ్చ కరోతి సః| పక్వాశయాశ్రయోऽపానః కాలే కర్షతి చాప్యధః| వాతమూత్రపురీషాణి శుక్రగర్భార్తవాని చ| క్రుద్ఘశ్చ కురుతే రోగాన్ ఘోరాన్వస్తిగుదాశ్రయాన్|| సర్వదేహసరో వ్యానో రససంవాహనోద్యతః| స్వేదాసృక్స్రావణశ్చాపి పంచధా చేష్టయత్యపి|| క్రుద్ధశ్చ కురుతే రోగాన్ ప్రాయశః సర్వదేహగాన్| శుక్రదోషాః ప్రమేహాశ్చ వ్యానాపానప్రకోపజాః|| యుగపత్ కుపితాశ్చామీ దేహం భింద్యురసంశయం”ఇతి| పంచాత్మా వాయుః ‘రజోగుణమయః సూక్ష్మః శీతో రూక్షో లఘుశ్చలః’ ఇతి| ఏవం పంచాత్మకత్వం పిత్తే యోజ్యం, ఆలోచకరంజకసాధకపాచకభ్రాజకభేదాత్;”పాచకం భ్రాజకం చైవ రంజకాలోచకే తథా| సాధకం చేతి పంచైవ పిత్తనామాన్యనుక్రమాత్|| స్వాశయే పాచకం పిత్తమగ్నిరూపం తిలోన్మితం| భ్రాజకం కాంతిదం యత్తు లేపాభ్యంగాదిపాచకం|| రంజకం తు యకృత్ప్లీహోస్తద్రసం శోణితం వ్రజేత్| ఆలోచకం స్థితం నేత్రే రూపదర్శనకారి తత్|| సాధకం హృదయే తిష్ఠేన్మేధాప్రజ్ఞాకరం చ తత్| పిత్తముష్ణం ద్రవం పీతం నీలం సత్త్వగుణోత్తరం|| కటుతిక్తరసం జ్ఞేయం విదగ్ధం చామ్లతాం వ్రజేత్” ఇతి| తేషాం స్థానాని ఆలోచకం నేత్రయోః, రంజకం యకృత్ప్లీహ్నోః, సాధకం హృది, పాచకం పక్వామాశయయోర్మధ్యే, భ్రాజకం త్వచి| ఏవం కఫోऽపి పంచాత్మా, ఆలంబకక్లేదకబోధకతర్పకశ్లేష్మకభేదాత్| తేషాం స్థానాని| యదాహ గౌతమః– “శ్లేష్మా పంచవిధస్తత్ర త్రికసంస్థః స్వవీర్యతః| హృదయస్థః స్వవీర్యాచ్చ తత ఏవాంబుకర్మణా|| కఫధామ్నామశేషాణాం యత్కరోత్యవలంబనం| అతోऽవలంబకః శ్లేష్మా యస్త్వామాశయసంస్థితః|| క్లేదకః సోऽన్నసంఘాతక్లేదనాద్రసబోధనాత్| బోధకో రసనాస్యస్తు శిరఃసంస్థోऽక్షితర్పణాత్|| తర్పకః శ్లేష్మకః సంధేః శ్లేషణాత్సంధిసంస్థితః| ఉరఃకంఠఃశిరఃసంధిపర్వాణ్యామాశయో రసః| మేదో ఘ్రాణం చ జిహ్వా చ కఫస్థానమురో భృశం”ఇతి| ఏవం దోషత్రయాణాం పంచాత్మకత్వం సిద్ధం| పంచాత్మానో దోషాస్త్రయః గుదవలిత్రయం చ గుదజానాం సముద్భవే సర్వ ఏవ ప్రకుప్యంతి, గుదవలిత్రయస్య ప్రకోపో వికృతత్వం ప్రవహణాదిస్వకార్యాకర్తృత్వం| అన్యే తు గుదవలీత్రయ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ– సర్వే దోషా గుదవలీత్రయే కుప్యంతి| తన్నాతియుక్తం, ప్రాణోదానయోస్తత్రాసన్నిధానాత్| అన్యే వ్యాఖ్యానయంతి– గుదవలీత్రయే గుదజానాం సముద్భవే ఉత్పత్తౌ సతి సర్వ ఏవ దోషాః ప్రకుప్యంతీతి| తస్మాదర్శాంసి దుఃఖప్రదాని బహువ్యాధికరాణి జఠరాగ్నిమాంద్యాద్యుపద్రవకరాణి| అతః సర్వశరీరతాపీని| ప్రాయః కృచ్ఛ్రతమానీతి ప్రాయోగ్రహణాదసాధ్యాని| సుశ్రుతస్తు– “సర్వాః స్యుర్వలయో యేషాం దుర్నామభిరుపద్రుతాః| తాభిస్తు ప్రహితో వాయురపానః సన్నివర్తతే|| తతో వ్యానేన సంగమ్య జ్యోతిర్గృహ్ణాతి దేహినాం|” ఇతి||33-34||
Adhikarana అర్శసాం సాధ్యాసాధ్యత్వాదివిచారః (౩౫-౩౭) · Śloka ౩౭
బాహ్యాయాం తు వలౌ జాతాన్యేకదోషోల్బణాని చ |
అర్శాంసి సుఖసాధ్యాని న చిరోత్పతితాని చ ||35||
ద్వంద్వజాని ద్వితీయాయాం వలౌ యాన్యాశ్రితాని చ |
కృచ్ఛ్రసాధ్యాని తాన్యాహుః పరిసంవత్సరాణి చ ||36||
సహజాని త్రిదోషాణి యాని చాభ్యంతరాం వలిం |
జాయంతేऽర్శాంసి సంశ్రిత్య తాన్యసాధ్యాని నిర్దిశేత్ ||37||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च |
अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ||३५||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च |
कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ||३६||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम् |
जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत् ||३७||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉక్తవాతాద్యర్శసాం సాధ్యత్వాదికమాహ– బాహ్యాయామిత్యాది| న చిరోత్పతితానీతి అనతిక్రాంతసంవత్సరాణి| పరిసంవత్సరాణీతి పరిగతోऽతిక్రాంతః సంవత్సరో యైస్తాని తథా| యాని తు బాహ్యవలిజాతాని ద్విదోషోల్బణాని తాని కృచ్ఛ్రాణి, త్రిదోషజాని యాప్యానీత్యుక్తం; ఏవం ద్వితీయాయామేకదోషోల్బణాని కృచ్ఛ్రాణి, ద్విదోషోల్బణాని యాప్యాని, త్రిదోషోల్బణాన్యసాధ్యాని; ఏవం తృతీయాయామేకదోషోల్బణాని యాప్యాని, శేషాణ్యసాధ్యాని| యద్యాప్యం ప్రత్యాఖ్యేయం వా తద్దోషవలిభేదేऽప్యసాధ్యమేవ; యదుక్తం చరకేణ– “నాసాధ్యః సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం|” (చ. ని. అ. 8) ఇతి||35-37||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
సుఖసాధ్యాన్యాహ– బాహ్యాయామిత్యాది| న చిరోత్పతితానీతి అనతిక్రాంతసంవత్సరాణి| కృచ్ఛ్రసాధ్యాన్యాహ– ద్వంద్వజాని ద్వితీయాయాం వలౌ యాన్యర్శాంసి కృచ్ఛ్రసాధ్యాని తాన్యాహుః| పరిసంవత్సరాణి చ పరిగతోऽతిక్రాంతః సంవత్సరో యైస్తాని కృచ్ఛ్రసాధ్యాని యాప్యానీత్యర్థః| అసాధ్యాన్యాహ– సహజానీత్యాది| యాని సహజాని తాన్యసాధ్యాని, తథా త్రిదోషజాన్యుత్తరకాలజాన్యపి, యాన్యభ్యంతరం వలిం సంశ్రిత్య జాయంత” ఇత్యన్వయః| తత్రాపి విశేషః కథ్యతే– యాని తు బాహ్యవలిజాతాని ద్విదోషోల్బణాని తాని కృచ్ఛ్రాణి, త్రిదోషాణి యాప్యానీత్యుక్తం; ఏవం ద్వితీయాయామేకదోషోల్బణాని కృచ్ఛ్రాణి త్రిదోషోల్బణాని అసాధ్యాని; ఏవం తృతీయాయాం ఏకదోషోల్బణాని యాప్యాని శేషాణ్యసాధ్యాని||35-37||
Adhikarana యాప్యార్శోలక్షణం (౩౮) · Śloka ౩౮
శేషత్వాదాయుషస్తాని చతుష్పాదసమన్వితే |
యాప్యంతే దీప్తకాయాగ్నేః ప్రత్యాఖ్యేయాన్యతోऽన్యథా ||38||
(చ. చి. అ. 14) |
View original
शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते |
याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ||३८||
(च. चि. अ. १४) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అసాధ్యో హి ద్వివిధో యాప్యప్రత్యాఖ్యేయభేదాత్, తత్ర యద్యాయుఃశేషోऽస్తి చతుష్పాదసంపత్తిశ్చ తదా యాప్యత్వమన్యథా ప్రత్యాఖ్యేయత్వమిత్యాహ– శేషత్వాదిత్యాది| చతుష్పాదసమన్వితే ‘అర్శోరోగిణి’ ఇతి శేషః| సమన్విత ఇతి భావే క్తః, తేన ‘చతుష్పాదసమన్వయే సతి’ ఇతి చక్రః||38||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అసాధ్యస్య యాప్యప్రత్యాఖ్యేయభేదేన ద్వైవిధ్యమాహ– శేషత్వాదిత్యాది| యద్యాయుషః శేషోऽస్తి తదా చతుష్పాదసమన్వితే తాన్యర్శాంసి యాప్యంతే ‘ రోగిణం’ ఇతి శేషః| కీదృశే రోగిణి? దీప్తకాయాగ్నౌ, పునః కీదృశే? చతుష్పాదసమన్వితే; అతోऽన్యథా విపరీతాని ప్రత్యాఖ్యేయాని అసాధ్యాని| పాదచతుష్టయం యథా– రోగీ భిషక్, పరిచారక ఔషధం చ| యదా రోగీ భిషగ్వాక్యకృదాఢ్యో జితేంద్రియః, వైద్యః శాస్త్రే కర్మణి కుశలో నిర్లోభః సత్యధర్మపరశ్చ, పరిచారక ఆప్తః కులీనోऽనలసః ఆతురచ్ఛందానువర్తీ చ, ఔషధం నవం రసవీర్యాదిసంపన్నం చ| తదుక్తం– “వైద్యో వ్యాధ్యుపసృష్టశ్చ భేషజం పరిచారకః| ఏతే పాదాశ్చికిత్సాయాః కర్మసాధనహేతవః| తత్త్వాధిగతశాస్త్రార్థో దృష్టకర్మా స్వయంకృతీ| లఘుహస్తః శుచిః శూరః సజ్జోపస్కృతభేషజః|| ప్రత్యుత్పన్నమతిర్ధీమాన్ వ్యవసాయీ విశారదః| సత్యధర్మపరో యశ్చ స భిషక్పాద ఉచ్యతే|| ఆయుష్మాన్ సత్త్వవాన్ సాధ్యో ద్రవ్యవానాత్మవానపి| ఉచ్యతే వ్యాధితః పాదో వైద్యవాక్యకృదాస్తికః|| ప్రశస్తదేశసంభూతం ప్రశస్తేऽహని చోద్ధృతం| అల్పమాత్రం మహావీర్యం గంధవర్ణరసాన్వితం|| దోషఘ్నమగ్లానికరమవికారి విపర్యయే| సమీక్ష్య కాలే దత్తం చ భేషజం పాద ఉచ్యతే|| స్నిగ్ధోऽజుగుప్సుర్బలవాన్ యుక్తో వ్యాధితరక్షణే| వైద్యవాక్యకృదశ్రాంతః పాదః పరిచరః స్మృతః” ఇతి| ఏషా చతుష్పాదసంపత్తిః సా చాయుషః శేషత్వాద్ఘటతే||38||
Adhikarana అర్శసాముపద్రవాదసాధ్యత్వం (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౧
హస్తే పాదే ముఖే నాభ్యాం గుదే వృషణయోస్తథా |
శోథో హృత్పార్శ్వశూలం చ యస్యాసాధ్యోऽర్శసో హి సః ||39||
హృత్పార్శ్వశూలం సమ్మోహశ్ఛర్దిరంగస్య రుగ్జ్వరః |
తృష్ణా గుదస్య పాకశ్చ నిహన్యుర్గుదజాతురం ||40||
(చ. చి. అ. 14) |
తృష్ణా అరోచకశూలార్తమతిప్రస్రుతశోణితం |
శోథాతిసారసంయుక్తమర్శాంసి క్షపయంతి హి ||41||
(సు. సూ. అ. 33) |
View original
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा |
शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ||३९||
हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः |
तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्युर्गुदजातुरम् ||४०||
(च. चि. अ. १४) |
तृष्णा अरोचकशूलार्तमतिप्रस्रुतशोणितम् |
शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि ||४१||
(सु. सू. अ. ३३) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఉపద్రవాదసాధ్యత్వమాహ– హస్తే ఇత్యాది| హస్తపాదాదిశోథో మిలితోऽసాధ్యలక్షణం| అత్ర హృత్పార్శ్వశూలసమ్మోహాది వ్యస్తం సమస్తం వా||39-41||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
అథోపద్రవాదసాధ్యత్వమాహ– హస్త ఇత్యాది| యస్య హస్తపాదాదిషు శ్వయథుః స్యాత్ హృత్పార్శ్వశూలం చ స అర్శసోऽర్శోరోగీ అసాధ్యః| అసాధ్యస్య లక్షణమాహ– హృదిత్యాది| హృత్పార్శ్వశూలం సమ్మోహశ్చ; తథా హృత్పార్శ్వాది సమస్తం వ్యస్తం చ, అంగస్య రుక్ పీడా, గుదముష్కయోః పాకశ్చ, గుదజాని అర్శాంసి, తం నరం ఘ్నంతీత్యర్థః| రక్తార్శోऽసాధ్యత్వమాహ– తృష్ణేత్యాది| అతిప్రస్రుతశోణితం తృష్ణారోచకాద్యుపద్రవయుక్తం పురుషమర్శాంసి క్షపయంతి నాశయంతి, హి పాదపూరణే||39-41||
Adhikarana మేఢ్రజాదీనామర్శసాం లక్షణం (౪౨) · Śloka ౪౨
మేఢ్రాదిష్వపి వక్ష్యంతే యథాస్వం, నాభిజాని చ |
గండూపదాస్యరూపాణి పిచ్ఛిలాని మృదూని చ ||42||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं, नाभिजानि च |
गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च ||४२||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
అథ మేఢ్రజాదీనాం స్వరూపమాహ– మేఢ్రాదిష్విత్యాది| మేఢ్రాదిష్వపి వక్ష్యంతే యథాస్వమిత్యంతేన ఛేదః| తేన ‘నాసార్శ’ ఇత్యాదివ్యపదేశః| గండూపదాస్యరూపాణి కించులకముఖసదృశాని||42||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
స్థానాంతరేష్వన్యాన్యప్యర్శాంస్యాహ– మేఢ్రాదిష్విత్యాది| మాంసాంకురత్వాదేషామర్శసాం వ్యపదేశః, సర్షపాదిషు స్నేహేషు తైలవ్యపదేశవత్| మేఢ్రః శేఫః, ఆదిశబ్దాచ్చక్షుర్నాసాదీని| యథాస్వం యథాస్థానం| నాభిజాని తు గండూపదాస్యరూపాణి కించులముఖసదృశాని ఆకృత్యేత్యర్థః| తాని పిచ్ఛిలాని మృదూని చ భవంతి||42||
Adhikarana చర్మకీలసంప్రాప్తిః (౪౩) · Śloka ౪౩
వ్యానో గృహీత్వా శ్లేష్మాణం కరోత్యర్శస్త్వచో బహిః |
కీలోపమం స్థిరఖరం చర్మకీలం తు తద్విదుః ||43||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः |
कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तद्विदुः ||४३||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
చర్మకీలసంప్రాప్తిమాహ– వ్యాన ఇత్యాది| వ్యానో వాయుః, “ఏతచ్చ గుదౌష్ఠదేశ ఏవ నాన్యత్ర ఇతి కార్తికకుండాదయః”||43||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
చర్మకీలసంప్రాప్తిమాహ– వ్యాన ఇత్యాది| వ్యానో వాయుః, కఫం గృహీత్వా సంగృహ్య, త్వచో బహిః కీలసదృశమర్శః కుర్యాత్, స్థిరం నిశ్చలం, తం చర్మకీలం ప్రాహుః| త్వచో బహిరితి గుదౌష్ఠం పరిత్యజ్యేత్యర్థః, తత్ర త్వర్శసామేవ సంభవత్వాత్; ఏతచ్చ గుదోష్ఠదేశ ఏవ నాన్యత్రేతి కార్తికకుండాదయః||43||
Adhikarana చర్మకీలస్య వాతజాదిభేదేన లక్షణాని (౪౪) · Śloka ౪౪
వాతేన తోదపారుష్యం పిత్తాదసితవక్త్రతా |
శ్లేష్మణా స్నిగ్ధతా చాస్య గ్రథితత్వం సవర్ణతా ||44||
(వా. ని. అ. 7) |
View original
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितवक्त्रता |
श्लेष्मणा स्निग्धता चास्य ग्रथितत्वं सवर्णता ||४४||
(वा. नि. अ. ७) |
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
తస్యైవ వాతాదిభేదేన లక్షణమాహ– వాతేనేత్యాది| సవర్ణతా గాత్రసవర్ణతా|44||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
తస్యైవ వాతాదిలక్షణమాహ– వాతేనేత్యాది| వాతేన తోదః పీడావిశేషః, పారుష్యం పరుషతా; పిత్తాత్ అసితం కించిత్కృష్ణం వక్త్రం చ; శ్లేష్మణా స్నిగ్ధతా, గ్రంథిసాదృశ్యం సవర్ణతా గాత్రసమానవర్ణతా| దోషాః ప్రకుపితా మేఢ్రమాంసశోణితే ప్రదూష్య కండూః కుర్వంతి, తతః కండూయతాం క్షతం| “తస్మిన్ క్షతే ప్రరోహాః స్యుర్మాంసజా రుధిరస్రవాః| వినాశయంతి శేఫం తే ఘ్నంతి పుంస్త్వం చ సత్వరం” ఇతి| శేఫో మేఢ్రం, పుంస్త్వం శుక్రం| “తథా యోనౌ చ తే దుష్టా గండూపదముఖాకృతీన్|| దుర్గంధాన్సుకుమారాంశ్చ పిచ్ఛిలాన్ జనయంతి హి”ఇతి| మాంసాంకురానితి శేషః| చకారాద్యోనేరార్తవం చ ఘ్నంతి| “తైరేవోర్ధ్వగతైర్దోషైః కర్ణజార్శస్తు జాయతే| బాధిర్యం శూలమత్యుగ్రం సతతం కర్ణపూతితా|| నేత్రజేషు జలస్రావో వేదనా చాప్యదర్శనం| అశ్రూణాం జాయతే వర్త్మాऽవరోధోऽర్శస్సు సంతతం|| ఘ్రాణజేషు ప్రతిశ్యాయః కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసః శిరోవ్యథా| క్షవథుః పూతివక్త్రం చ వాక్యం స్యాదనునాసికం|| ముఖార్శస్సు చ కంఠౌష్ఠతాలుమధ్యైకజన్మసు| స్యాద్ధి గద్గదవాక్యత్వం రసాజ్ఞానం ముఖామయాః||” ఇతి||44||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానేऽర్శోనిదానం సమాప్తం ||5||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽर्शोनिदानं समाप्तम् ||५||
Show commentary
మధుకోశ వ్యాఖ్యా (విజయరక్షిత, శ్రీకంఠదత్త కృత)
ఇతి శ్రీవిజరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామర్శోనిదానం సమాప్తం||5||
ఆతంకదర్పణ వ్యాఖ్యా (వాచస్పతి వైద్య కృత)
ఇతి శ్రీవైద్యవాచస్పతికృతే ఆతంకదర్పణే రుగ్వినిశ్చయవ్యాఖ్యాయామర్శోనిదానం||5||