૫. અર્શોનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અતીસારગ્રહણ્યર્શસાં પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાદતીસારગ્રહણ્યનન્તરમર્શ ઉચ્યતે– પૃથગિત્યાદિ| ‘અરિવત્ પ્રાણાન્ શૃણાતિ હિનસ્તીત્યર્શઃ’ ઇતિ પૃષોદરાદિપાઠાન્નિરુક્તિમાહુઃ| સહજાનીતિ સહ શરીરેણ જાતાનિ, ગુદવલ્યારમ્ભકબીજભાગસ્ય દોષદૂષિતત્વાત્| અત્ર દ્વન્દ્વજાનિ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વાન્ન પૃથગ્ગણિતાનિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા વૈ દોષયોર્દ્વયોઃ| સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇતિ| ષડ્વિધત્વં ચાત્ર સંસર્ગસ્ય વાતાદિભિર્યુગ્મૈસ્ત્રયઃ સંસર્ગાઃ, તૈરેવ રક્તયોગાદપરે ત્રય ઇતિ| સન્નિપાતજં ત્વેકૈકદોષજેષ્વદૃષ્ટસ્યાસાધ્યત્વસ્ય યોગાદ્વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધમિતિ સઙ્ખ્યયા પૃથગ્ગણિતમ્| ગુદવલિત્રય ઇતિ અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલમાનં ગુદં, તસ્યાવયવભૂતાસ્તિસ્રો વલય ઉપર્યુપરિ વ્યવસ્થિતાઃ શઙ્ખાવર્તનિભાઃ પ્રવાહણીવિસર્જનીસંવરણીનામિકાઃ; તત્ર ગુદૌષ્ઠમર્ધાઙ્ગુલં, તદૂર્ધ્વમઙ્ગુલમાના પ્રથમાવલી સુશ્રુતેન (સુ. નિ. અ. ૨) નિર્દિષ્ટા; ભોજેઽપ્યુક્તમ્– “રોમાન્તેભ્યો યવાધ્યર્ધં ગુદૌષ્ઠં પરિચક્ષતે| ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલં ચૈકં પ્રથમાં તાં વલીં વિદુઃ|| સાર્ધૈકાઙ્ગુલમાનેન તદન્યેઽપિ પ્રકીર્તિતે||” ઇતિ સાર્ધાઙ્ગુલમાના દ્વિતીયા તૃતીયા ચેતિ||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અતીસારગ્રહણ્યર્શસાં પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાદતીસારગ્રહણ્યોરનન્તરમર્શ ઉચ્યતે– પૃથગિત્યાદિ| અરિવત્ પ્રાણાન્ હિંસન્તિ ઇત્યર્શાંસિ| તાનિ ચ ષટ્પ્રકારાણિ ભવન્તિ| પૃથગ્દોષૈર્વાતાદિભિઃ ત્રીણિ, સમસ્તૈર્દોષૈઃ એકં, શોણિતેન ચૈકમ્, એકં સહજમિત્યેવં ષડર્શાંસિ| તત્ર સહજાનિ સહ શરીરેણ જાતાનિ, ગુદવલ્યારમ્ભકબીજભાગસ્ય દોષદૂષિતત્વાત્, કુલજાનીત્યર્થઃ| અત્ર દ્વન્દ્વજાનિ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વાન્ન પૃથગ્ગણિતાનિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે– “અર્શઃસુ દૃશ્યતે રૂપં યદા વૈ દોષયોર્દ્વયોઃ| સંસર્ગં તં વિજાનીયાત્ સંસર્ગઃ ષડ્વિધશ્ચ સઃ” ઇતિ| ષડ્વિધત્વં ચાત્ર સંસર્ગસ્ય વાતાદિયુગ્મૈસ્ત્રયઃ સંસર્ગાઃ, તૈરેવ રક્તયોગાદપરે ત્રય ઇતિ| ત્રિદોષજં તુ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધત્વેનાસાધ્યત્વાત્સઙ્ખ્યયા પૃથગ્ગણિતમ્| ગુદવલિત્રય ઇતિ અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલમાનં ગુદં, તસ્યાવયવભૂતાસ્તિસ્રો વલય ઉપર્યુપરિ વ્યવસ્થિતાઃ શઙ્ખાવર્તનિભાઃ પ્રવાહણીવિસર્જનીસંવરણીનામિકાઃ, તત્ર ગુદોષ્ઠમર્ધાઙ્ગુલં, તદૂર્ધ્વમઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણા પ્રથમાવલિ, દ્વિતીયા સાર્ધૈકાઙ્ગુલા, તૃતીયાઽપિ સાર્ધૈકાઙ્ગુલા, એવં સાર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલગુદં સુશ્રુતેન નિર્દિષ્ટમ્| ભોજેનાપ્યુક્તમ્– “રોમાન્તેભ્યો યવાધ્યર્ધં ગુદૌષ્ઠં પરિચક્ષતે| ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલં ચૈકં પ્રથમાં તાં વલીં વિદુઃ” ઇતિ| સાર્ધાઙ્ગુલમાના દ્વિતીયા તૃતીયા ચેતિ||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકમર્શઃસ્વરૂપમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| ત્વઙ્માંસગ્રહણેન ત્વઙ્માંસાશ્રિતં રક્તમપિ ગૃહ્યતે, ચિકિત્સાયાં રક્તસ્રાવણોપદેશાત્| અપાનં ગુદમ્, આદિશબ્દેન નાસિકાદીનાં ગ્રહણમ્| કાયચિકિત્સકાસ્તુ ગુદજસ્યૈવાર્શસ્ત્વમિચ્છન્તિ, નાસાદિજાનાં ત્વધિમાંસત્વં, તેષુ “પઞ્ચાત્મા મારુતઃ” ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્, વિષ્ટમ્ભ ઇત્યાદિપૂર્વરૂપસ્ય ચાસમ્ભવાત્; યદાહ ચરકઃ– ‘શિશ્ન’ ઇત્યારભ્ય યાવત્ “અધિમાંસવ્યપદેશ એવ” (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ માંસાઙ્કુરત્વસાધર્મ્યાત્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યત્વાચ્ચ તેષ્વર્શઃશબ્દપ્રયોગઃ કૃતઃ, સાર્ષપાદિસ્નેહે તૈલવ્યપદેશવત્; સુશ્રુતાર્થવાદિનો વાગ્ભટસ્યાપ્યયમેવાભિપ્રાય ઇતિ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વકમર્શઃસ્વરૂપમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| દોષા વાતાદયસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય અપાનાદૌ યાન્ માંસાઙ્કુરાન્ કુર્વન્તિ ભિષજસ્તાન્માંસાઙ્કુરાનર્શાંસિ જગુઃ કથયન્તિ| ત્વઙ્માંસગ્રહણેન ત્વઙ્માંસાશ્રિતં રક્તમપિ ગૃહ્યતે, યસ્માત્ ચિકિત્સાયાં રક્તસ્રાવકરણોપદેશઃ| અપાનં ગુદમ્| આદિશબ્દેન નાસિકાશ્રવણચક્ષુર્મેઢ્રનાભિપ્રભૃતયો ગૃહ્યન્તે| એષાં લક્ષણાનિ સુશ્રુતે પઠિતાનિ| કાયચિકિત્સકાસ્તુ ગુદજસ્યૈવાર્શસ્ત્વમિચ્છન્તિ નાસિકાદિજાતાનાં ત્વધિમાંસત્વં, તેષુ ‘પઞ્ચાત્મા મારુતઃ પિત્તમ્’ ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તેરભાવાત્, તથા વિષ્ટમ્ભેત્યાદિસર્વપૂર્વરૂપસ્ય ચાસમ્ભવાત્| યદાહ ચરકઃ– “શિશ્નેત્યારભ્ય યાવદધિમાંસવ્યપદેશ એવ” ઇતિ| સુશ્રુતેન તુ માંસાઙ્કુરત્વસાધર્મ્યાચ્છસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યત્વાચ્ચ તેષ્વર્શઃશબ્દપ્રયોગઃ કૃતઃ, સર્ષપાદિસ્નેહે તૈલવ્યપદેશવત્| સુશ્રુતનુવાદિનો વાગ્ભટસ્યાયમેવાભિપ્રાયઃ પ્રતિભાતિ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

વાતાર્શસો નિદાનમાહ– કષાયેત્યાદિ| પ્રમિતમ્ અલ્પતમમ્, અલ્પં માત્રાહીનમશનં, જેજ્જટસ્ત્વાહ– ‘પ્રમિતમતીતકાલભોજનમ્’| ‘પ્રમૃત’ ઇતિ પાઠે તુ નષ્ટશક્તિકં ધાન્યાદિકમાહુઃ| ‘પ્રમિતાશનમેકરસાભ્યાસઃ’ ઇત્યન્યે| તન્નાતિયુક્તમ્; એકરસાભ્યાસઃ કિં વાતપ્રકોપકસ્ય કટ્વાદેઃ, કફપ્રકોપકસ્ય મધુરાદેર્વા? નાદ્યઃ, કટ્વાદેરત્રૈવોપાત્તત્વાત્; દ્વિતીયે મધુરાદીનાં ત્વભ્યાસો વાતશામક એવ, એકરસાભ્યાસાચ્ચ દૌર્બલ્યમુક્તં નતુ વાતવૃદ્ધિરિતિ ચિન્ત્યમેતત્| તીક્ષ્ણમિતિ મદ્યવિશેષણં, પૈષ્ટિકાદિમૃદુમદ્યસ્ય વાતપ્રશમકત્વાત્| શીતો દેશ આનૂપઃ, કાલો હેમન્તાદિઃ| આતપસ્ય ઉષ્ણમ્, આતપસ્યોષ્ણગુણસ્યાપ્યુદ્ભૂતરૌક્ષ્યાદ્વાતપ્રકોપકત્વમિતિ||૩-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ વાતાર્શોનિદાનમાહ– કષાયેત્યાદિ| એતત્સર્વં વાતાર્શસાં હેતુઃ કારણમ્| પ્રમિતમલ્પતમમ્, અલ્પં માત્રાહીનમ્, અન્યે પ્રમિતસ્થાને અતીતમિતિ પઠન્તિ, તત્રાતીતકાલભોજનમ્| અન્યે પ્રમૃતાલ્પાશનમિતિ પઠન્તિ| તત્ર પ્રમૃતં નષ્ટશક્તિકં ધાન્યાદિકમાહુઃ| તીક્ષ્ણમિતિ મદ્યવિશેષણં, પૈષ્ટ્યાદિમૃદુમદ્યસ્ય વાતપ્રશમકત્વાત્| શીતો દેશ આનૂપઃ, કાલો હેમન્તાદિઃ| આતપસ્યોષ્ણગુણસ્યાપિ ઉદ્ભૂતરૂક્ષત્વાત્ વાતપ્રકોપકત્વમેવ| અન્યત્સુબોધમ્||૩-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તાર્શોનિદાનમાહ– કટ્વમ્લેત્યાદિ| દેશકાલાવશિશિરાવિતિ ઉષ્ણો દેશો મરુઃ, ઉષ્ણઃ કાલઃ શરદ્ ગ્રીષ્મશ્ચ| અસૂયનં પરસમ્પત્તૌ દ્વેષઃ, સ ક્રોધવિશેષ એવ| પિત્તોલ્બણાનામિત્યનેન સર્વેષામર્શસાં ત્રિદોષજત્વમ્, અધિકેન તુ વ્યપદેશ ઇતિ દર્શિતં ચરકેણ| યદાહ સ એવ– “અર્શાંસિ નામ જાયન્તે નાઽસન્નિપતિતૈસ્ત્રિભિઃ| દોષૈર્દોષવિશેષાત્તુ વિશેષઃ કથ્યતેઽર્શસામ્||” (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇતિ||૫-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ પિત્તાર્શોનિદાનમાહ– કટ્વિત્યાદિ| કટ્વમ્લેત્યાદિકો હેતુર્જ્ઞેયઃ| દેશકાલાવશિશિરાવિતિ દેશો મરુદેશઃ, ઉષ્ણશ્ચ કાલો ગ્રીષ્મઃ શરચ્ચ, અસૂયનં પરસમ્પત્તૌ દ્વેષઃ, સ ચ ક્રોધવિશેષ એવ| પિત્તોલ્બણાનામિત્યનેન સર્વેષામર્શસાં ત્રિદોષજત્વમ્, અધિકેન તુ વ્યપદેશ ઇતિ દર્શિતં ચરકેણ, યદાહ સ એવ “અર્શાંસિ નામજાયન્તે નાઽઽસન્નિપતિતૈસ્રિભિઃ| દોષૈર્દોષવિશેષાત્તુ વિશેષઃ કથ્યતેઽર્શસામ્” ઇતિ| શેષં સુગમમ્||૫-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લેષ્માર્શોનિદાનમાહ– મધુરેત્યાદિ| શય્યાસનસુખે રતિરિતિ સુખશય્યાસને રતિરાસક્તિઃ| પ્રાગ્વાતસેવા પુરોવાતસેવનમ્| અચિન્તનં નિશ્ચિન્તતા||૭-૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ શ્લેષ્માર્શોનિદાનમાહ– મધુરેત્યાદિ| શ્લેષ્મોત્કટાનામર્શસાં સમુત્પત્તાવેતન્મધુરસ્નિગ્ધેત્યાદિકારણમુક્તમ્| શય્યાસનસુખે રતિસ્તત્રાસક્તિઃ| પ્રાગ્વાતસેવા પુરોવાતસેવનમ્| અચિન્તનં નિશ્ચિન્તતા| અન્યત્સુબોધમ્||૭||૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

દ્વન્દ્વજાર્શોનિદાનાદિકમાહ– હેત્વિત્યાદિ| હેતુલક્ષણસંસર્ગાદિતિ દોષદ્વયસ્ય નિદાનમેલકેન લક્ષણમેલકેન ચ દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ દ્વન્દ્વજાનિ વિદ્યાત્|૯|–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

દોષાણાં હેતુલક્ષણૈરેવ દ્વન્દ્વોલ્બણમાહ– હેત્વિત્યાદિ| દોષદ્વયસ્ય નિદાનમેલકે લક્ષણમેલકે ચ દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ દ્વન્દ્વજાનિ વિદ્યાત્ જાનીયાત્|૯|–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ત્રિદોષજાર્શોનિદાનમાહ– સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વો હેતુરિતિ એકૈકશો વાતાદ્યર્શસાં યો હેતુરુક્તઃ સ ત્રિદોષજાનાં ભવતિ, ત્રયો દોષા જનકત્વેનૈષાં સન્તીતિ ત્રિદોષજાનિ| સહજૈર્લક્ષણં સમમિતિ તેષાં લક્ષણં સહજૈરર્શોભિઃ સહ સમં સદૃશં, સહજાનાં યલ્લક્ષણં તત્ત્રિદોષજાનામિત્યર્થઃ| ‘સહજૈર્લક્ષણૈઃ સમમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે તુ સહજૈઃ સહજાર્શોભવૈર્લક્ષણૈઃ સમં સહ સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણામિતિ યોજ્યમ્| સહજાર્શોલક્ષણં ચાત્ર સઙ્ગ્રહેણોક્તં તન્ત્રાન્તરાદનુસ્મર્તવ્યં; યદાહ સુશ્રુતઃ– “દુર્દર્શનાનિ પરુષારુણપાણ્ડૂનિ દારુણાન્તર્મુખાનિ, તૈરુપદ્રુતઃ કૃશોઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રોઽલ્પપ્રજઃ ક્ષીણરેતાઃ ક્ષામસ્વરઃ ક્રોધનોઽલ્પાગ્નિર્ઘ્રાણશિરોઽક્ષિશ્રવણરોગવાન્, સતતમન્ત્રકૂજનાટોપહૃદયોપલેપારોચકપ્રભૃતિભિઃ પીડ્યતે||” (સુ. નિ. અ. ૨) ઇતિ; ચરકે ચ– ‘કાનિચિદણૂનિ’ (ચ. ચિ. અ. ૧૪) ઇત્યાદિના પ્રભૂતતરં લક્ષણમુક્તમ્| નનુ, ત્રિદોષજાનીતિ વિશેષાભિધાનમનુપપન્નં, સર્વેષામેવ રોગાણાં ત્રિદોષજત્વાત્| યદુક્તમ્– “દ્રવ્યમેકરસં નાસ્તિ ન રોગોઽપ્યેકદોષજઃ| યોઽધિકસ્તેન નિર્દેશઃ ક્રિયતે રસદોષયોઃ||” ઇતિ| નૈવં; “સર્વદેહચરાસ્તુ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ” ઇતિ વચનાદેકસ્મિન્ ધાત્વાદૌ દોષેણ દૂષિતે સતિ તદ્ગતેતરદોષેઽપ્યવશ્યમ્ભાવિની કાચિદ્દુષ્ટિઃ, દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાત્| કિઞ્ચ સ્વકારણાત્ વૃદ્ધો વાયુઃ શૈત્યાચ્છીતસ્ય શ્લેષ્મણો બલમાદધાતિ, લાઘવાત્તેજોરૂપસ્ય પિત્તસ્ય; પિત્તં ચ કટુત્વાદ્વાતસ્ય, દ્રવત્વાત્ શ્લેષ્મણઃ; કફશ્ચ શૈત્યાદ્વાયોઃ, દ્રવત્વાત્ પિત્તસ્યેતિ| અત એવોક્તમ્– “ન રોગોઽપ્યેકદોષજઃ” ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણોક્તમ્– “એકઃ પ્રકુપિતો દોષઃ સર્વાનેવ પ્રકોપયેત્|” ઇતિ| યત્ર તુ સ્વકારણાત્ત્રયોઽપિ કુપિતાસ્તત્ર ત્રિદોષવ્યપદેશ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ; એવં સર્વત્ર||૯||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ત્રિદોષજમાહ– સર્વ ઇત્યાદિ| એકૈકશો વાતાદ્યર્શસાં યો હેતુરુક્તઃ સ ત્રિદોષજાનાં ભવતિ| ત્રયો દોષા જનકત્વેનૈષાં સન્તીતિ ત્રિદોષજાનિ| તેષાં લક્ષણં સહજૈરર્શોભિઃ સહ સમં સદૃશં સહજાનાં યલ્લક્ષણં ભવતિ તત્ત્રિદોષજાનાં ભવતીત્યર્થઃ| સહજાર્શોલક્ષણં ચાત્ર સઙ્ગ્રહે નોક્તં તન્ત્રાન્તરાદનુસર્તવ્યમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ– “દુર્દર્શનાનિ પરુષારુણપાણ્ડુરાણિ દારુણાન્તર્મુખાનિ ચ, તૈરુપદ્રુતઃ કૃશોઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રોઽલ્પપ્રજઃ ક્ષીણરેતાશ્ચ ભવતિ, ક્ષામસ્વરઃ ક્રોધનોઽલ્પાગ્નિર્ઘ્રાણશિરોક્ષિશ્રવણરોગી સન્તતમન્ત્રકૂજાટોપહૃદયોપલેપારોચકપ્રભૃતિભિઃ પીડ્યતે” ઇતિ સહજાનાં લક્ષણમ્ ||૯||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વં નિદાનમુક્તં, સમ્પ્રતિ વાતાદિભેદેનાર્શસાં લક્ષણાન્યુચ્યન્તે, તત્ર પ્રથમં વાતાર્શોલક્ષણમાહ– ગુદેત્યાદિ| ગુદાઙ્કુરા ગુદે અઙ્કુરાકારાઃ માંસપ્રરોહાઃ, ત એવ અર્શાંસિ| બહ્વનિલા વાતોલ્બણાઃ| શુષ્કાઃ સ્રાવરહિતાઃ| ચિમચિમા વેદનાવિશેષઃ| મ્લાના અનુપચિતાઃ| સ્તબ્ધાઃ કાઠિન્યાત્| વિશદા અપિચ્છિલાઃ, ધૂલિસ્પર્શવત્| પરુષાઃ કર્કશાઃ, ગોજિહ્વાસ્પર્શવત્| ખરાઃ કર્કોટફલવત્ સૂક્ષ્માનેકકણ્ટકાચિતાઃ| એષુ વિકલ્પેષુ વક્ષ્યમાણં કેચિદિતિ પદં સમ્બન્ધનીયમ્| મિથોવિસદૃશાઃ પરસ્પરભિન્નરૂપાઃ| વક્રા ધનુઃકાષ્ઠાદિવત્| તીક્ષ્ણાઃ સૂક્ષ્માગ્રાઃ| ફલસન્નિભા ઇતિ બિમ્બ્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે, બિમ્બ્યાદિસન્નિભત્વં ચાકૃત્યા જ્ઞેયમ્| બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા ‘તેલાકુચા’ ઇતિ લોકે ખ્યાતા, કાર્પાસી વનકાર્પાસી, કદમ્બપુષ્પાભાઃ સ્થૂલા અનેકસૂક્ષ્મશિખરાઃ| સિદ્ધાર્થકોપમાઃ સૂક્ષ્મપિડકારૂપાઃ| હૃદયં ગૃહીતમિવેતિ વેદના હૃદ્ગ્રહઃ| ગ્રથિતં ગ્રન્થિલં પાષાણવત્| રુક્ શૂલમ્| પિચ્છા પિચ્છિલો દ્રવભાગઃ| ઉપવેશ્યતે વર્ચસ્ત્યાજ્યતે| કૃષ્ણશબ્દસ્ત્વગાદિભિઃ વક્ત્રાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્યોપદ્રવમાહ– ગુલ્મેત્યાદિ| અષ્ઠીલા વાતરોગવિશેષઃ||૧૦-૧૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વં નિદાનમુક્તં, સમ્પ્રતિ વાતાદિભેદેનાર્શસાં લક્ષણમાહ– ગુદાઙ્કુરા ઇત્યાદિ| બહ્વનિલાઃ વાતોલ્બણાઃ| ગુદાઙ્કુરાઃ ગુદેઽઙ્કુરાઃ માંસપ્રરોહાઃ અર્શાંસિ| શુષ્કાઃ સ્રાવરહિતાઃ| ચિમિચિમા વેદનાવિશેષસ્તેનાન્વિતાઃ; સર્ષપકલ્કલિપ્તા ઇવેતિ યાવત્| મ્લાના અનુપચિતાઃ| શ્યાવારુણા વર્ણતઃ| સ્તબ્ધાઃ કઠિનાઃ કીલવત્| વિશદા અપિચ્છિલાઃ ધૂલીસ્પર્શવત્| વિષમા ઇતિ પાઠે વિષમા નિમ્નોન્નતાઃ| પરુષાઃ કર્કશાઃ ગોજિહ્વાસ્પર્શવત્| ખરાઃ કર્કોટકફલવત્ સૂક્ષ્માનેકકણ્ટકચિતાઃ| એષુ વિકલ્પે વક્ષ્યમાણં કેચિદિતિ પદં સમ્બન્ધનીયમ્| મિથ ઇતિ મિથોવિસદૃશાઃ પરસ્પરં વિભિન્નરૂપાઃ| વક્રા ધનુર્વત્કુટિલાઃ| તીક્ષ્ણા દર્ભાઙ્કુરવત્સૂક્ષ્માગ્રાઃ| વિસ્ફુટિતાનનાઃ કેસરાદિવદાનનં યેષાં તેષાં વિદીર્ણમુખા ઇત્યર્થઃ| બિમ્બાદિફલવત્ સદૃશત્વમાકૃત્યા, બિમ્બી ઓષ્ઠોપમફલા, કર્કન્ધુઃ કોલબદરી, કાર્પાસી વનકાર્પાસી| કેચિદિતિ કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ સ્થૂલાઃ, કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ સર્ષપવત્સૂક્ષ્માઃ| શિરઃપ્રભૃતીનામભ્યધિકવ્યથા અતિવેદના| ક્ષવથ્વિતિ ક્ષવથુઃ છિક્કા| વિષ્ટમ્ભો મલસ્ય તૃડ્ગ્રહઃ| હૃદ્ગ્રહઃ હૃદયં ગૃહીતમિવેતિ વેદના હૃદ્ગ્રહઃ| તૈરિતિ તૈર્ગુદાઙ્કુરૈરર્શોભિઃ પીડિતઃ પુરુષઃ ગ્રથિલં ગ્રથિતં પાષાણવત્, સ્તોકમલ્પં, સપ્રવાહિકં વાતપ્રવાહિકાલક્ષણોપેતં; રુક્ શૂલં, પિચ્છા પિચ્છિલો દ્રવભાગસ્તેનાનુગતમ્, ઈદૃગ્વર્ચઃ ઉપવેશ્યતે ત્યાજ્યતે, ગુદેનેતિ શેષઃ| કૃષ્ણશબ્દસ્ત્વગાદિભિર્વક્ત્રાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્યોપદ્રવમાહ– ગુલ્મેત્યાદિ| તતો વાતાર્શોભ્ય ઉપદ્રવરૂપાણામેષાં સમ્ભવ ઉત્પત્તિઃ| અષ્ઠીલા નાભેરધોભાગે પાષાણપિણ્ડિકાવદ્વાતરોગવિશેષઃ||૧૦-૧૫||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પિત્તાર્શોલક્ષણમાહ– પિત્તોત્તરા ઇત્યાદિ| નીલમુખા નીલાગ્રાઃ| તન્વસ્રં તન્વસ્રં તનુ અઘનમ્, અસ્રં રક્તં સ્રવન્તીતિ તન્વસ્રસ્રાવિણઃ| વિસ્રાઃ આમગન્ધિનઃ| તનવઃ સ્વલ્પાઃ| મૃદવઃ કોમલાઃ| શ્લથાઃ લમ્બનશીલાઃ| યવમધ્યાઃ યવવન્મધ્યે સ્થૂલાઃ| હરિત્ હરિત્પત્રવર્ણં, પીતં હરિતાલાભં, હારિદ્રં હરિદ્રાવર્ણમ્; આદિશબ્દાદ્વિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રાણાં ગ્રહણમ્||૧૬-૧૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૈત્તિકાન્યાહ– પિત્તોત્તરા ઇત્યાદિ| પિત્તોત્તરાઃ પિત્તોલ્બણા ગુદાઙ્કુરા ઈદૃશા જ્ઞેયાઃ| નીલમુખાઃ નીલાગ્રાઃ| તનુ અઘનમસ્રં રક્તં સ્રવન્તીતિ તન્વસ્રસ્રાવિણઃ, વિસ્રાઃ વિસ્રગન્ધિનઃ, તનવઃ સ્વલ્પાઃ, મૃદવઃ કોમલાઃ અન્યે ‘મૃદુલમ્બિન’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર લમ્બિનો લમ્બનશીલાઃ| આકૃત્યા ચ શુકજિહ્વાયકૃત્ખણ્ડજલૌકોમુખસન્નિભાઃ સદૃશાઃ| ઉપદ્રવાનાહ– દાહેત્યાદિ| દાહાદિમોહાન્તોપદ્રવદાયિનઃ| સોષ્માણઃ ઉષ્ણસ્પર્શાઃ| દ્રવં નીલં ઉષ્ણં પીતરક્તમ્, આમમપક્વં વર્ચઃ ઉપવેશયન્તિ| યવમધ્યેતિ યવવત્ મધ્યે સ્થૂલાઃ પ્રાન્તે સૂક્ષ્માઃ| હરિતં હરિતપત્રવર્ણં, પીતં હરિતાલાભં, હારિદ્રવર્ણં તદ્વત્ ત્વગાદિ યેષાં તે| એવમાદિશબ્દાચ્ચ ચક્ષુર્નેત્રાદયો ગૃહ્યન્તે||૧૬-૧૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લેષ્માર્શોલક્ષણમાહ– શ્લેષ્મોલ્બણે ઇત્યાદિ| અત્ર ‘ગુદાઙ્કુરા’ ઇત્યનુવર્તતે| મહામૂલા દૂરવાસ્ત્વવગાહિનઃ| ઘના નિબિડાવયવાઃ| ઉત્સન્ના દૈર્ઘ્યેણોદ્ગતાઃ, ઉપચિતાઃ પરિણાહેન સ્થૂલાઃ, સ્તબ્ધા અનમ્રાઃ, વૃત્તાઃ પરિણાહેન વર્તુલાઃ, ગુરવો ગુરુદ્રવ્યાક્રાન્તમિવ ગુદં કુર્વતે, સ્થિરા અચઞ્ચલાઃ| શ્લક્ષ્ણા મણિવન્મસૃણાઃ| કણ્ડ્વાઢ્યાઃ કણ્ડૂબહુલાઃ; કણ્ડૂવ્યપગમાર્થં સ્પૃશ્યમાનાઃ પ્રીણયન્ત્યર્શસમિતિ સ્પર્શનપ્રિયાઃ| કરીરો મરુજદ્રુમઃ, પનસઃ કણ્ટકિફલં, તયોરસ્થ્યાભાઃ, અથવા કરીરો વંશાઙ્કુરઃ; તેન કરીરાભાઃ, પનસાસ્થ્યાભાશ્ચેત્યર્થઃ| તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ ગોસ્તનસદૃશા ઇત્યર્થઃ| વઙ્ક્ષણૌ આનાહિતુમાબદ્ધુમિવ શીલં યેષાં તે તથા; ગુદપ્રત્યાસત્ત્યા વઙ્ક્ષણયોઃ પ્રેરણાદ્યસામર્થ્યકારિણ ઇત્યર્થઃ| પાયુબસ્તિનાભિવિકર્ષિણ ઇતિ પાય્વાદિષ્વાકર્ષવત્પીડાકારિણઃ| પ્રસેકો મુખસ્ય ગુદસ્ય વા; કૃચ્છ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રં, શિરોજાડ્યં શિરઃસ્તિમિતતા, શિશિરજ્વરકારિણઃ શીતજ્વરકારિણઃ| ક્લૈબ્યં સ્ત્રીષ્વનુત્સાહઃ, અગ્નિમાર્દવં વહ્નિમાન્દ્યં, છર્દિર્વમિઃ| આમપ્રાયવિકારદાઃ આમબહુલા યે રોગાઃ અતીસારગ્રહણ્યાદયસ્તત્પ્રદાઃ| પ્રાયસ્થાને ‘પ્રાજ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ; પ્રાયપ્રાજ્યશબ્દયોઃ પ્રચુરાર્થત્વાત્| વસાભં ચ સકફં ચ પ્રાજ્યં ચ પુરીષં યેષાં તે તથા| ન સ્રવન્તિ ‘ક્લેદરક્તાદિકમ્’ ઇતિ શેષઃ| ન ભિદ્યન્તે ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતા અપિ ન વિદીર્યન્ત ઇતિ||૧૯-૨૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

શ્લૈષ્મિકાન્યાહ– શ્લેષ્મોલ્બણા ઇત્યાદિ| અત્રાદૌ ગુદાઙ્કુરા ઇત્યનુવર્તતે| મહામૂલા દૂરધાત્વવગાહનાઃ| ઘના નિબિડાવયવાઃ| મન્દરુજઃ સ્વલ્પપીડાઃ| સિતાઃ શુક્લવર્ણાઃ| ઉત્સન્ના દૈર્ઘ્યેણોદ્ગતાઃ| ઉચ્છૂના ઇતિ પાઠે શ્વયથુમન્તઃ| પરિણાહેન સ્થૂલાઃ, સ્તબ્ધાઃ અનમ્રાઃ| વૃત્તાઃ પરિણાહેન વર્તુલાઃ| ગુરવઃ ગુરુદ્રવ્યાક્રાન્તમિવ ગુદં કુર્વતે| સ્થિરા નિશ્ચલાઃ| પિચ્છિલા અવિશદાઃ| સ્તિમિતા મન્દાઃ| શ્લક્ષ્ણા મણિવન્મસૃણાઃ| કણ્ડ્વાઢ્યાઃ કણ્ડૂબહુલાઃ| કણ્ડૂવ્યપગમાર્થમુપસ્પૃશ્યમાનાઃ પ્રીણયન્ત્યર્શસમિતિ સ્પર્શનપ્રિયાઃ| આકૃત્યા તુ કરીરો મરુદેશોદ્ભવો દ્રુમઃ, પનસઃ કણ્ટકિફલં, તયોરસ્થિવદાભાઃ| અથવા કરીરો વંશાઙ્કુરઃ, તેન કરીરાભાઃ, પનસાસ્થ્યાભાશ્ચેત્યર્થઃ| તથા ગોસ્તનસન્નિભાસ્તત્સદૃશાઃ| વઙ્ક્ષણાવાનાહિતુમાબદ્ધુમિવ શીલં યેષાં તે તથા| ગુદપ્રત્યાસત્ત્યા વઙ્ક્ષણયોઃ પ્રેરણાદ્યસામર્થ્યકારિણઃ| પાયુવસ્તિનાભિવિકર્ષિણઃ પાય્વાદિષુ આકર્ષણવત્ પીડાકારિણઃ| બસ્તિઃ મૂત્રકોશઃ| ઉપદ્રવાનાહ– કાસેત્યાદિ| હૃલ્લાસઃ ઉપસ્થિતવમનમિવ, પ્રસેકો મુખસ્ય ગુદસ્ય વા| કૃચ્છ્રં મૂત્રકૃચ્છ્રં, શિરોજાડ્યં શિરસ્તિમિતતા, શિશિરજ્વરકારિણઃ શીતજ્વરકારિણઃ| ક્લૈબ્યં સ્ત્રીષ્વનુત્સાહઃ| આમપ્રાયવિકારદાઃ આમબહુલા યે રોગા અતીસારગ્રહણ્યાદયસ્તત્પ્રદાઃ| પ્રાયઃસ્થાને ‘પ્રાજ્ય’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ, પ્રાયઃ પ્રાજ્યશબ્દયોઃ પ્રચુરાર્થત્વાત્| વસાભં ચ, સકફં, પ્રાજ્યં પ્રભૂતં પુરીષં યેષાં તે તથા| સપ્રવાહિકાઃ શ્લૈષ્મિકપ્રવાહયુક્તાઃ| ન સ્રવન્તિ ક્લેદરક્તાદિકમિતિ શેષઃ| ન ભિદ્યન્તે ગાઢવિટ્કનિપીડિતા અપિ ન વિદીર્યન્ત ઇતિ| પાણ્ડુસ્નિગ્ધાસ્ત્વગાદયઃ ત્વઙ્નખનયનવદનાનિ યત્ર પુરુષાણાં ભવન્તિ||૧૯-૨૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સન્નિપાતાર્શસઃ સહજાર્શસશ્ચ લક્ષણમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સર્વૈર્વાતજાદ્યર્શોભવૈર્લક્ષણૈઃ, સર્વાત્મકાનિ ત્રિદોષજાનિ; તથા તૈરેવ લક્ષણૈઃ સહજાન્યપ્યાહુઃ, તેષામપિ ત્રિદોષજત્વાત્||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતાર્શસઃ સહજાર્શસશ્ચ લક્ષણમાહ– સર્વૈરિત્યાદિ| સર્વૈર્વાતજાદ્યર્શોભવૈર્લક્ષણૈઃ સર્વાત્મકાનિ ત્રિદોષજાનિ તથા તૈરેવ લક્ષણૈઃ સહજાન્યપ્યાહુઃ, તેષામપિ ત્રિદોષજત્વાત્||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

રક્તાર્શોલક્ષણમાહ– રક્તોલ્બણા ઇત્યાદિ| ગુદેકીલાઃ કીલવત્ કીલાઃ અર્શાંસિ, “હલદન્તાત્ સપ્તમ્યાઃ સઞ્જ્ઞાયામ્” (પા. અ. ૬ પા. ૩ સૂ. ૧) ઇત્યલુક્સમાસઃ| પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ પૈત્તિકાર્શોલક્ષણયુક્તાઃ| વિદ્રુમસન્નિભાઃ પ્રવાલમણિવલ્લોહિતા ઇત્યર્થઃ| તે ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ કઠિનપુરીષયન્ત્રિતાઃ, દુષ્ટમ્ આવિલમ્, ઉષ્ણં ચ રક્તં સ્રવન્તિ| તસ્યેતિ રક્તસ્ય, અતિપ્રવૃત્તિતઃ અતિક્ષયાત્, ભેકાભઃ પ્રાવૃષેણ્યવર્ષાભ્વાભઃ પીતચ્છવિઃ, ‘પુરુષઃ’ ઇતિ શેષઃ| દુઃખૈઃ રોગૈઃ| શોણિતક્ષયસમ્ભવૈરિતિ ત્વક્પારુષ્યામ્લશીતપ્રાર્થનાસિરાશૈથિલ્યૈઃ (સુ. સૂ. અ. ૧૫) સુશ્રુતોક્તૈઃ| બલં સ્થૌલ્યમ્, ઉત્સાહો હર્ષઃ| હતૌજા હતશક્તિઃ| કલુષેન્દ્રિય આવિલચક્ષુઃ, વ્યાકુલસર્વેન્દ્રિયો વા| વિટ્ શ્યાવમિતિ વિટ્શબ્દો નપુંસકોઽપ્યસ્તિ, એતન્નિર્દેશાદેવ| કાશ્મીરાસ્તુ ચરકે– “વિટ્ શ્યાવા કઠિના રૂક્ષા” ઇત્યેવ પઠન્તિ| અધોવાયુર્ન વર્તતે ગુદેન, પ્રતિલોમગત્વાત્||૨૪-૨૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

રક્તજાન્યાહ– રક્તોલ્બણા ઇત્યાદિ| ગુદેકીલાઃ કીલવત્ કીલા અર્શાંસિ, તેષાં લક્ષણમીદૃશમ્– પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ પૈત્તિકાર્શોલક્ષણયુક્તાઃ| આકૃત્યા ચ ગુઞ્જા રક્તગુઞ્જા, વિદ્રુમઃ પ્રવાલમણિસ્તત્સદૃશલોહિતા ઇત્યર્થઃ| તે ગાઢવિટ્કપ્રપીડિતાઃ કઠિનપુરીષયન્ત્રિતાઃ| અતિશયેન દુષ્ટં રક્તમુષ્ણં ચ સ્રવન્તિ| સહસા અકસ્માત્| તસ્યેતિ રક્તસ્યાતિપ્રવૃત્તિતઃ પ્રવર્તનાદ્ભેકાભઃ પ્રાવૃષેણ્યવર્ષાભ્વાભઃ પીતચ્છવિઃ પુરુષઃ| દુઃખૈઃ રોગૈઃ, શોણિતક્ષયસમ્ભવૈરિતિ શોણિતક્ષયે ત્વક્પારુષ્યામ્લશીતપ્રાર્થનાસિરાશૈથિલ્યૈઃ સુશ્રુતોક્તૈઃ| બલં સ્થૌલ્યમ્| ઉત્સાહો હર્ષઃ| હતૌજા હતશક્તિઃ, કલુષેન્દ્રિયો વ્યાકુલસર્વેન્દ્રિયઃ| અધોવાયુર્ન પ્રવર્તતે ગુદેન, પ્રતિલોમત્વાત્||૨૪-૨૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇદાનીં તસ્યૈવ રક્તાર્શસો નિદાનસ્ય રક્તસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ– તન્વિત્યાદિ| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્યેતિ વાતાદિદુષ્ટસ્યૈવ રક્તસ્યારમ્ભકત્વાન્નતુ કેવલસ્ય, દોષત્વાભાવાત્| શિથિલમિત્યાદિના કફાનુબન્ધસ્ય| નનુ, પિત્તાનુબન્ધઃ કુતો નોક્ત ઇતિ? ઉચ્યતે, રક્તપિત્તયોઃ પ્રાયઃ સમાનલિઙ્ગત્વાત્| ઉક્તં ચ પૂર્વં “રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ|” ઇતિ||૨૮-૩૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇદાનીમસ્યૈવ રક્તાર્શોનિદાનસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ– તન્વિત્યાદિ| રક્તોલ્બણાનામર્શસામસૃગ્યદીદૃશં ભવતિ– તનુ અલ્પં, કટ્યાદિષુ શૂલમ્, અધિકં ચ દૌર્બલ્યં, તત્ર રક્તાર્શસિ વાતસ્યાનુબન્ધો જ્ઞેયઃ| યદિ ચ રૂક્ષણં રૂક્ષદ્રવ્યાદિ હેતુઃ કારણમ્| શ્લેષ્માનુબન્ધલક્ષણમાહ– રક્તોલ્બણાનામર્શસાં યદિ શિથિલં શ્વેતપીતં ચ વિટ્ પ્રવર્તતે, યદિ ચ સ્નિગ્ધં ગુરુ શીતલં તન્તુમત્પાણ્ડુ પિચ્છિલં ચ અસૃક્પ્રવર્તતે, તન્તુમત્સૂત્રાકારં, ગુદમપિ પિચ્છિલાર્દ્રસ્તિમિતં નિશ્ચલં ભવતિ, તસ્મિન્ રક્તાર્શસિ શ્લેષ્માનુબન્ધો વિજ્ઞેયઃ| ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ તત્ર કારણં હેતુઃ| નનુ પિત્તાનુબન્ધઃ કુતો નોક્તઃ ઇતિ તત્ ઉચ્યતે, રક્તપિત્તયોઃ પ્રાયઃ સમાનલિઙ્ગત્વાત્| પૂર્વમુક્તં ચ ``રક્તોલ્બણા ગુદેકીલાઃ પિત્તાકૃતિસમન્વિતાઃ'' ઇતિ||૨૮-૩૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૂર્વરૂપમાહ– વિષ્ટમ્ભ ઇત્યાદિ| વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્યેતિ વિષ્ટભ્યાન્નસ્યાજીર્ણતાગમનમ્ આહારો વા વા વિષ્ટબ્ધઃ આમાશય એવાવતિષ્ઠતે, વાતવૈગુણ્યાત્| દૌર્બલ્યં હીનશક્તિતા| ‘વિષ્ટમ્ભોઽઙ્ગસ્ય’ ઇતિ પાઠાન્તરે વિષ્ટમ્ભો મલસ્ય, અઙ્ગસ્ય દૌર્બલ્યમ્| યદ્યપિ નિદાનાનન્તરં પૂર્વરૂપં વક્તવ્યં ભવતિ, તથાઽપિ નિદાનલક્ષણાનન્તરમત્ર પૂર્વરૂપં; નિદાનલિઙ્ગયોશ્ચિકિત્સાઙ્ગતમત્વપ્રતિપાદનાર્થં તયોઃ પૂર્વમભિધાનમ્; અથવાઽવશ્યવક્તવ્યાનાં કામચારાદભિધાનમિતિ| એવમન્યત્રાપિ વ્યતિક્રમે દ્રષ્ટવ્યમ્| કુક્ષેરાટોપો ‘ગુડગુડાશબ્દઃ’ ઇતિ ચક્રઃ, ‘તનતની’ ઇતિ ગુણાકરઃ; ‘રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભઃ’ ઇતિ ગદાધરઃ, પુરીષવૃદ્ધિલક્ષણે ચ ‘આટોપમ્ આધ્માનમ્’ ઇતિ વિવૃતવાન્; એતચ્ચ ન સર્વત્ર, ગુલ્મપૂર્વરૂપે આટોપાધ્માનયોરુભયોરપિ પાઠાત્| ઉદ્ગારબાહુલ્યમધોનિરુદ્ધસ્ય વાયોરૂર્ધ્વગમનાત્| સક્થિસાદો જઙ્ઘાવસાદઃ| ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેઃ ગ્રહણીદોષયુક્તપાણ્ડુરોગસ્ય ઉદરસ્ય ચાશઙ્કા, તેષાં લક્ષણદર્શનાત્| ‘ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તિઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ગ્રહણીદોષસ્ય પાણ્ડોઃ પાણ્ડુરોગસ્ય ચાર્તિઃ પીડા સ્યાત્| અભિવૃદ્ધયે ઉત્પત્ત્યર્થમિતિ||૩૧-૩૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્યેત્યાદિ| વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્ય અજીર્ણતાગમનમ્, આહારો વા વિષ્ટબ્ધ આમાશય એવાવતિષ્ઠતે, વાતવૈગુણ્યાત્| દૌર્બલ્યં હીનશક્તિતા| વિષ્ટમ્ભોઽઙ્ગસ્યેતિ પાઠાન્તરે વિષ્ટમ્ભો મલસ્ય, અઙ્ગસ્ય દૌર્બલ્યમ્| કુક્ષેરાટોપઃ ગુડગુડાશબ્દ ઇતિ ચક્રઃ, તલતલ ઇતિ ગુણાકરઃ, રુજાપૂર્વકઃ ક્ષોભ ઇતિ ગદાધરઃ, પુરીષવૃદ્ધિલક્ષણે આટોપઃ આધ્માનમિતિ માધવઃ| ઉદ્ગારબાહુલ્યં અધોનિરુદ્ધસ્ય વાયોરૂર્ધ્વગતત્વાત્| સક્થિસાદો જઙ્ઘાવસાદઃ, અલ્પવિટ્કતા અલ્પપુરીષત્વમ્| ગ્રહણીરોગપાણ્ડ્વર્તેરાશઙ્કેતિ ગ્રહણીરોગયુક્તસ્ય પાણ્ડુરોગોદરસ્ય ચાશઙ્કા, એતેષાં લક્ષણદર્શનાત્| ગ્રહણીરોગપાણ્ડ્વર્તિરિતિ પાઠાન્તરે ગ્રહણીરોગસ્ય પાણ્ડોઃ પાણ્ડુરોગસ્ય ચાર્તિઃ પીડા સ્યાદિતિ||૩૧-૩૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

નનુ, ગુદદેશદુષ્ટ્યા ગુદજસ્યોત્પાદાત્ કથં સર્વદેહે કૃશત્વકૃષ્ણત્વાદિરૂપા દુષ્ટિરિત્યત આહ– પઞ્ચાત્મેત્યાદિ| પઞ્ચાત્મા પઞ્ચસ્વરૂપઃ, પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનભેદાત્; ઇતિ તેષાં સ્થાનાનિ| એવં લિઙ્ગવિપરિણામાત્ પઞ્ચાત્મકત્વં પિત્તેઽપિ યોજ્યં, પિત્તં હ્યાલોચકરઞ્જકસાધકપાચકભ્રાજકભેદાદ્ભિન્નમ્| એવં કફોઽપિ પઞ્ચાત્મા, હૃદયામાશયજિહ્વાશિરઃસન્ધિષુ ક્રમેણાવલમ્બકક્લેદકબોધકતર્પકશ્લેષ્મકભેદાત્| યદાહ ગૌતમઃ– “શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચવિધોરઃસ્થઃ ક્લેદકાદિસ્વકર્મણા| કફધામ્નાં ચ સર્વેષાં યત્ કરોત્યવલમ્બનમ્|| અતોઽવલમ્બકઃ, શ્લેષ્મા યસ્ત્વામાશયસંશ્રિતઃ| ક્લેદકઃ સોઽન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાદ્, રસબોધનાત્|| બોધકો રસનાસ્થસ્તુ, શિરઃસંસ્થોઽક્ષિતર્પણાત્| તર્પકઃ, શ્લેષ્મકઃ સમ્યક્ શ્લેષણાત્ સન્ધિષુ સ્થિતઃ||” ઇતિ| ગુદવલીત્રયસ્ય ચ પ્રકોપો વિકૃતત્વં, સન્નિધાનસ્યાપ્યભાવાત્, વલીદુષ્ટેરપ્રાપ્તેશ્ચ| સર્વ એવેતિ ઉક્તમારુતાદય એવેતિ| તસ્માદિત્યાદિ| બહુવ્યાધિકરાણીતિ જઠરાગ્નિમાન્દ્યાદ્યુપદ્રવકરાણિ| પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનીતિ પ્રાયોગ્રહણાદસાધ્યાનિ સુખસાધ્યાન્યપિ||૩૩-૩૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

નનુ, ગુદદેશદુષ્ટ્યા ગુદજસ્યોત્પાદાત્ કથં સર્વદેહે કૃશત્વાદિરૂપા દુષ્ટિરિત્યાહ– પઞ્ચાત્મેત્યાદિ| ગુદજાનાં સમુદ્ભવે સમ્ભવે એતે સર્વ એવોક્તસ્વરૂપા વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ| પઞ્ચાત્મા પઞ્ચસ્વરૂપઃ, પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનભેદાત્| તેષાં સ્થાનાનિ– “હૃદિ પ્રાણો ગુદેઽપાનઃ સમાનો નાભિસંસ્થિતઃ| ઉદાનઃ કણ્ઠદેશે ચ વ્યાનઃ સર્વશરીરગઃ”ઇતિ| એવં પઞ્ચાત્મા વાયુઃ કથ્યતે “યોઽનિલો વક્ત્રસઞ્ચારી સ પ્રાણો નામ દેહધૃક્| સોઽન્નં પ્રવેશયત્યન્તઃ પ્રાણાંશ્ચૈવાવલમ્બતે|| કુપિતઃ કુરુતે ચાપિ હિક્કાશ્વાસાદિકાન્ ગદાન્| ઉદાનો નામ યસ્તૂર્ધ્વમુપૈતિ પવનોત્તમઃ|| તેન ભાષિતગીતાદિવિશેષશ્ચાભિવર્તતે| ઊર્ધ્વજત્રુગતાન્ રોગાન્ કરોતિ કુપિતશ્ચ સઃ|| આમપક્વાશયચરઃ સમાનોઽગ્નિસહાયવાન્| અન્નં પચતિ તજ્જાંશ્ચ વિકારાન્ પ્રવ્યનક્તિ સઃ|| ગુલ્માગ્નિસાદાતીસારાન્પ્રદુષ્ટશ્ચ કરોતિ સઃ| પક્વાશયાશ્રયોઽપાનઃ કાલે કર્ષતિ ચાપ્યધઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણિ શુક્રગર્ભાર્તવાનિ ચ| ક્રુદ્ઘશ્ચ કુરુતે રોગાન્ ઘોરાન્વસ્તિગુદાશ્રયાન્|| સર્વદેહસરો વ્યાનો રસસંવાહનોદ્યતઃ| સ્વેદાસૃક્સ્રાવણશ્ચાપિ પઞ્ચધા ચેષ્ટયત્યપિ|| ક્રુદ્ધશ્ચ કુરુતે રોગાન્ પ્રાયશઃ સર્વદેહગાન્| શુક્રદોષાઃ પ્રમેહાશ્ચ વ્યાનાપાનપ્રકોપજાઃ|| યુગપત્ કુપિતાશ્ચામી દેહં ભિન્દ્યુરસંશયમ્”ઇતિ| પઞ્ચાત્મા વાયુઃ ‘રજોગુણમયઃ સૂક્ષ્મઃ શીતો રૂક્ષો લઘુશ્ચલઃ’ ઇતિ| એવં પઞ્ચાત્મકત્વં પિત્તે યોજ્યમ્, આલોચકરઞ્જકસાધકપાચકભ્રાજકભેદાત્;”પાચકં ભ્રાજકં ચૈવ રઞ્જકાલોચકે તથા| સાધકં ચેતિ પઞ્ચૈવ પિત્તનામાન્યનુક્રમાત્|| સ્વાશયે પાચકં પિત્તમગ્નિરૂપં તિલોન્મિતમ્| ભ્રાજકં કાન્તિદં યત્તુ લેપાભ્યઙ્ગાદિપાચકમ્|| રઞ્જકં તુ યકૃત્પ્લીહોસ્તદ્રસં શોણિતં વ્રજેત્| આલોચકં સ્થિતં નેત્રે રૂપદર્શનકારિ તત્|| સાધકં હૃદયે તિષ્ઠેન્મેધાપ્રજ્ઞાકરં ચ તત્| પિત્તમુષ્ણં દ્રવં પીતં નીલં સત્ત્વગુણોત્તરમ્|| કટુતિક્તરસં જ્ઞેયં વિદગ્ધં ચામ્લતાં વ્રજેત્” ઇતિ| તેષાં સ્થાનાનિ આલોચકં નેત્રયોઃ, રઞ્જકં યકૃત્પ્લીહ્નોઃ, સાધકં હૃદિ, પાચકં પક્વામાશયયોર્મધ્યે, ભ્રાજકં ત્વચિ| એવં કફોઽપિ પઞ્ચાત્મા, આલમ્બકક્લેદકબોધકતર્પકશ્લેષ્મકભેદાત્| તેષાં સ્થાનાનિ| યદાહ ગૌતમઃ– “શ્લેષ્મા પઞ્ચવિધસ્તત્ર ત્રિકસંસ્થઃ સ્વવીર્યતઃ| હૃદયસ્થઃ સ્વવીર્યાચ્ચ તત એવામ્બુકર્મણા|| કફધામ્નામશેષાણાં યત્કરોત્યવલમ્બનમ્| અતોઽવલમ્બકઃ શ્લેષ્મા યસ્ત્વામાશયસંસ્થિતઃ|| ક્લેદકઃ સોઽન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાદ્રસબોધનાત્| બોધકો રસનાસ્યસ્તુ શિરઃસંસ્થોઽક્ષિતર્પણાત્|| તર્પકઃ શ્લેષ્મકઃ સન્ધેઃ શ્લેષણાત્સન્ધિસંસ્થિતઃ| ઉરઃકણ્ઠઃશિરઃસન્ધિપર્વાણ્યામાશયો રસઃ| મેદો ઘ્રાણં ચ જિહ્વા ચ કફસ્થાનમુરો ભૃશમ્”ઇતિ| એવં દોષત્રયાણાં પઞ્ચાત્મકત્વં સિદ્ધમ્| પઞ્ચાત્માનો દોષાસ્ત્રયઃ ગુદવલિત્રયં ચ ગુદજાનાં સમુદ્ભવે સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ, ગુદવલિત્રયસ્ય પ્રકોપો વિકૃતત્વં પ્રવહણાદિસ્વકાર્યાકર્તૃત્વમ્| અન્યે તુ ગુદવલીત્રય ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ– સર્વે દોષા ગુદવલીત્રયે કુપ્યન્તિ| તન્નાતિયુક્તં, પ્રાણોદાનયોસ્તત્રાસન્નિધાનાત્| અન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ– ગુદવલીત્રયે ગુદજાનાં સમુદ્ભવે ઉત્પત્તૌ સતિ સર્વ એવ દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તીતિ| તસ્માદર્શાંસિ દુઃખપ્રદાનિ બહુવ્યાધિકરાણિ જઠરાગ્નિમાન્દ્યાદ્યુપદ્રવકરાણિ| અતઃ સર્વશરીરતાપીનિ| પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનીતિ પ્રાયોગ્રહણાદસાધ્યાનિ| સુશ્રુતસ્તુ– “સર્વાઃ સ્યુર્વલયો યેષાં દુર્નામભિરુપદ્રુતાઃ| તાભિસ્તુ પ્રહિતો વાયુરપાનઃ સન્નિવર્તતે|| તતો વ્યાનેન સઙ્ગમ્ય જ્યોતિર્ગૃહ્ણાતિ દેહિનામ્|” ઇતિ||૩૩-૩૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉક્તવાતાદ્યર્શસાં સાધ્યત્વાદિકમાહ– બાહ્યાયામિત્યાદિ| ન ચિરોત્પતિતાનીતિ અનતિક્રાન્તસંવત્સરાણિ| પરિસંવત્સરાણીતિ પરિગતોઽતિક્રાન્તઃ સંવત્સરો યૈસ્તાનિ તથા| યાનિ તુ બાહ્યવલિજાતાનિ દ્વિદોષોલ્બણાનિ તાનિ કૃચ્છ્રાણિ, ત્રિદોષજાનિ યાપ્યાનીત્યુક્તમ્; એવં દ્વિતીયાયામેકદોષોલ્બણાનિ કૃચ્છ્રાણિ, દ્વિદોષોલ્બણાનિ યાપ્યાનિ, ત્રિદોષોલ્બણાન્યસાધ્યાનિ; એવં તૃતીયાયામેકદોષોલ્બણાનિ યાપ્યાનિ, શેષાણ્યસાધ્યાનિ| યદ્યાપ્યં પ્રત્યાખ્યેયં વા તદ્દોષવલિભેદેઽપ્યસાધ્યમેવ; યદુક્તં ચરકેણ– “નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્|” (ચ. નિ. અ. ૮) ઇતિ||૩૫-૩૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સુખસાધ્યાન્યાહ– બાહ્યાયામિત્યાદિ| ન ચિરોત્પતિતાનીતિ અનતિક્રાન્તસંવત્સરાણિ| કૃચ્છ્રસાધ્યાન્યાહ– દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યર્શાંસિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ| પરિસંવત્સરાણિ ચ પરિગતોઽતિક્રાન્તઃ સંવત્સરો યૈસ્તાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ યાપ્યાનીત્યર્થઃ| અસાધ્યાન્યાહ– સહજાનીત્યાદિ| યાનિ સહજાનિ તાન્યસાધ્યાનિ, તથા ત્રિદોષજાન્યુત્તરકાલજાન્યપિ, યાન્યભ્યન્તરં વલિં સંશ્રિત્ય જાયન્ત” ઇત્યન્વયઃ| તત્રાપિ વિશેષઃ કથ્યતે– યાનિ તુ બાહ્યવલિજાતાનિ દ્વિદોષોલ્બણાનિ તાનિ કૃચ્છ્રાણિ, ત્રિદોષાણિ યાપ્યાનીત્યુક્તમ્; એવં દ્વિતીયાયામેકદોષોલ્બણાનિ કૃચ્છ્રાણિ ત્રિદોષોલ્બણાનિ અસાધ્યાનિ; એવં તૃતીયાયાં એકદોષોલ્બણાનિ યાપ્યાનિ શેષાણ્યસાધ્યાનિ||૩૫-૩૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અસાધ્યો હિ દ્વિવિધો યાપ્યપ્રત્યાખ્યેયભેદાત્, તત્ર યદ્યાયુઃશેષોઽસ્તિ ચતુષ્પાદસમ્પત્તિશ્ચ તદા યાપ્યત્વમન્યથા પ્રત્યાખ્યેયત્વમિત્યાહ– શેષત્વાદિત્યાદિ| ચતુષ્પાદસમન્વિતે ‘અર્શોરોગિણિ’ ઇતિ શેષઃ| સમન્વિત ઇતિ ભાવે ક્તઃ, તેન ‘ચતુષ્પાદસમન્વયે સતિ’ ઇતિ ચક્રઃ||૩૮||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અસાધ્યસ્ય યાપ્યપ્રત્યાખ્યેયભેદેન દ્વૈવિધ્યમાહ– શેષત્વાદિત્યાદિ| યદ્યાયુષઃ શેષોઽસ્તિ તદા ચતુષ્પાદસમન્વિતે તાન્યર્શાંસિ યાપ્યન્તે ‘ રોગિણમ્’ ઇતિ શેષઃ| કીદૃશે રોગિણિ? દીપ્તકાયાગ્નૌ, પુનઃ કીદૃશે? ચતુષ્પાદસમન્વિતે; અતોઽન્યથા વિપરીતાનિ પ્રત્યાખ્યેયાનિ અસાધ્યાનિ| પાદચતુષ્ટયં યથા– રોગી ભિષક્, પરિચારક ઔષધં ચ| યદા રોગી ભિષગ્વાક્યકૃદાઢ્યો જિતેન્દ્રિયઃ, વૈદ્યઃ શાસ્ત્રે કર્મણિ કુશલો નિર્લોભઃ સત્યધર્મપરશ્ચ, પરિચારક આપ્તઃ કુલીનોઽનલસઃ આતુરચ્છન્દાનુવર્તી ચ, ઔષધં નવં રસવીર્યાદિસમ્પન્નં ચ| તદુક્તમ્– “વૈદ્યો વ્યાધ્યુપસૃષ્ટશ્ચ ભેષજં પરિચારકઃ| એતે પાદાશ્ચિકિત્સાયાઃ કર્મસાધનહેતવઃ| તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા સ્વયઙ્કૃતી| લઘુહસ્તઃ શુચિઃ શૂરઃ સજ્જોપસ્કૃતભેષજઃ|| પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ધીમાન્ વ્યવસાયી વિશારદઃ| સત્યધર્મપરો યશ્ચ સ ભિષક્પાદ ઉચ્યતે|| આયુષ્માન્ સત્ત્વવાન્ સાધ્યો દ્રવ્યવાનાત્મવાનપિ| ઉચ્યતે વ્યાધિતઃ પાદો વૈદ્યવાક્યકૃદાસ્તિકઃ|| પ્રશસ્તદેશસમ્ભૂતં પ્રશસ્તેઽહનિ ચોદ્ધૃતમ્| અલ્પમાત્રં મહાવીર્યં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્|| દોષઘ્નમગ્લાનિકરમવિકારિ વિપર્યયે| સમીક્ષ્ય કાલે દત્તં ચ ભેષજં પાદ ઉચ્યતે|| સ્નિગ્ધોઽજુગુપ્સુર્બલવાન્ યુક્તો વ્યાધિતરક્ષણે| વૈદ્યવાક્યકૃદશ્રાન્તઃ પાદઃ પરિચરઃ સ્મૃતઃ” ઇતિ| એષા ચતુષ્પાદસમ્પત્તિઃ સા ચાયુષઃ શેષત્વાદ્ઘટતે||૩૮||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઉપદ્રવાદસાધ્યત્વમાહ– હસ્તે ઇત્યાદિ| હસ્તપાદાદિશોથો મિલિતોઽસાધ્યલક્ષણમ્| અત્ર હૃત્પાર્શ્વશૂલસમ્મોહાદિ વ્યસ્તં સમસ્તં વા||૩૯-૪૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથોપદ્રવાદસાધ્યત્વમાહ– હસ્ત ઇત્યાદિ| યસ્ય હસ્તપાદાદિષુ શ્વયથુઃ સ્યાત્ હૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ સ અર્શસોઽર્શોરોગી અસાધ્યઃ| અસાધ્યસ્ય લક્ષણમાહ– હૃદિત્યાદિ| હૃત્પાર્શ્વશૂલં સમ્મોહશ્ચ; તથા હૃત્પાર્શ્વાદિ સમસ્તં વ્યસ્તં ચ, અઙ્ગસ્ય રુક્ પીડા, ગુદમુષ્કયોઃ પાકશ્ચ, ગુદજાનિ અર્શાંસિ, તં નરં ઘ્નન્તીત્યર્થઃ| રક્તાર્શોઽસાધ્યત્વમાહ– તૃષ્ણેત્યાદિ| અતિપ્રસ્રુતશોણિતં તૃષ્ણારોચકાદ્યુપદ્રવયુક્તં પુરુષમર્શાંસિ ક્ષપયન્તિ નાશયન્તિ, હિ પાદપૂરણે||૩૯-૪૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

અથ મેઢ્રજાદીનાં સ્વરૂપમાહ– મેઢ્રાદિષ્વિત્યાદિ| મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વમિત્યન્તેન છેદઃ| તેન ‘નાસાર્શ’ ઇત્યાદિવ્યપદેશઃ| ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ કિઞ્ચુલકમુખસદૃશાનિ||૪૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સ્થાનાન્તરેષ્વન્યાન્યપ્યર્શાંસ્યાહ– મેઢ્રાદિષ્વિત્યાદિ| માંસાઙ્કુરત્વાદેષામર્શસાં વ્યપદેશઃ, સર્ષપાદિષુ સ્નેહેષુ તૈલવ્યપદેશવત્| મેઢ્રઃ શેફઃ, આદિશબ્દાચ્ચક્ષુર્નાસાદીનિ| યથાસ્વં યથાસ્થાનમ્| નાભિજાનિ તુ ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ કિઞ્ચુલમુખસદૃશાનિ આકૃત્યેત્યર્થઃ| તાનિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ ભવન્તિ||૪૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ચર્મકીલસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાન ઇત્યાદિ| વ્યાનો વાયુઃ, “એતચ્ચ ગુદૌષ્ઠદેશ એવ નાન્યત્ર ઇતિ કાર્તિકકુણ્ડાદયઃ”||૪૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ચર્મકીલસમ્પ્રાપ્તિમાહ– વ્યાન ઇત્યાદિ| વ્યાનો વાયુઃ, કફં ગૃહીત્વા સઙ્ગૃહ્ય, ત્વચો બહિઃ કીલસદૃશમર્શઃ કુર્યાત્, સ્થિરં નિશ્ચલં, તં ચર્મકીલં પ્રાહુઃ| ત્વચો બહિરિતિ ગુદૌષ્ઠં પરિત્યજ્યેત્યર્થઃ, તત્ર ત્વર્શસામેવ સમ્ભવત્વાત્; એતચ્ચ ગુદોષ્ઠદેશ એવ નાન્યત્રેતિ કાર્તિકકુણ્ડાદયઃ||૪૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્યૈવ વાતાદિભેદેન લક્ષણમાહ– વાતેનેત્યાદિ| સવર્ણતા ગાત્રસવર્ણતા|૪૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્યૈવ વાતાદિલક્ષણમાહ– વાતેનેત્યાદિ| વાતેન તોદઃ પીડાવિશેષઃ, પારુષ્યં પરુષતા; પિત્તાત્ અસિતં કિઞ્ચિત્કૃષ્ણં વક્ત્રં ચ; શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા, ગ્રન્થિસાદૃશ્યં સવર્ણતા ગાત્રસમાનવર્ણતા| દોષાઃ પ્રકુપિતા મેઢ્રમાંસશોણિતે પ્રદૂષ્ય કણ્ડૂઃ કુર્વન્તિ, તતઃ કણ્ડૂયતાં ક્ષતમ્| “તસ્મિન્ ક્ષતે પ્રરોહાઃ સ્યુર્માંસજા રુધિરસ્રવાઃ| વિનાશયન્તિ શેફં તે ઘ્નન્તિ પુંસ્ત્વં ચ સત્વરમ્” ઇતિ| શેફો મેઢ્રં, પુંસ્ત્વં શુક્રમ્| “તથા યોનૌ ચ તે દુષ્ટા ગણ્ડૂપદમુખાકૃતીન્|| દુર્ગન્ધાન્સુકુમારાંશ્ચ પિચ્છિલાન્ જનયન્તિ હિ”ઇતિ| માંસાઙ્કુરાનિતિ શેષઃ| ચકારાદ્યોનેરાર્તવં ચ ઘ્નન્તિ| “તૈરેવોર્ધ્વગતૈર્દોષૈઃ કર્ણજાર્શસ્તુ જાયતે| બાધિર્યં શૂલમત્યુગ્રં સતતં કર્ણપૂતિતા|| નેત્રજેષુ જલસ્રાવો વેદના ચાપ્યદર્શનમ્| અશ્રૂણાં જાયતે વર્ત્માઽવરોધોઽર્શસ્સુ સન્તતમ્|| ઘ્રાણજેષુ પ્રતિશ્યાયઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસઃ શિરોવ્યથા| ક્ષવથુઃ પૂતિવક્ત્રં ચ વાક્યં સ્યાદનુનાસિકમ્|| મુખાર્શસ્સુ ચ કણ્ઠૌષ્ઠતાલુમધ્યૈકજન્મસુ| સ્યાદ્ધિ ગદ્ગદવાક્યત્વં રસાજ્ઞાનં મુખામયાઃ||” ઇતિ||૪૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીવિજરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામર્શોનિદાનં સમાપ્તમ્||૫||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવૈદ્યવાચસ્પતિકૃતે આતઙ્કદર્પણે રુગ્વિનિશ્ચયવ્યાખ્યાયામર્શોનિદાનમ્||૫||