Adhikarana അപസ്മാരസമ്പ്രാപ്തിഃ, സാമാന്യലക്ഷണം ച (൧) · Śloka ൧
അഥാപസ്മാരനിദാനമ് | (ചിന്താശോകാദിഭിര്ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാ ഹൃത്സ്രോതസി സ്ഥിതാഃ | കൃത്വാ സ്മൃതേരപധ്വംസമപസ്മാരം പ്രകുര്വതേ) | തമഃപ്രവേശഃ സംരമ്ഭോ ദോഷോദ്രേകഹതസ്മൃതേഃ | അപസ്മാര ഇതി ജ്ഞേയോ ഗദോ ഘോരശ്ചതുര്വിധഃ ||൧||
View original
अथापस्मारनिदानम् | (चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः | कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) | तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः | अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
മനോദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാദുന്മാദാനന്തരമപസ്മാരാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– ‘‘സ്മൃതിര്ഭൂതാര്ഥവിജ്ഞാനമപസ്തത്പരിവര്ജനമ്| അപസ്മാര ഇതി പ്രോക്തസ്തതോऽയം വ്യാധിരന്തകൃത്||’’ (സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) ഇതി| സ്മൃതിശ്ച ജ്ഞാനോപലക്ഷണം, തേനാനുഭവാഗമോऽപി ബോധ്യഃ| തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– തമഃപ്രവേശ ഇത്യാദി| തമഃപ്രവേശോऽന്ധകാരപ്രവേശ ഇവ ജ്ഞാനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭോ നേത്രവികൃതിഃ, ഹസ്തപാദാദിക്ഷേപണാദികം ച||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
മനോദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാദുന്മാദാനന്തരമപസ്മാരാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– “സ്മൃതിര്ഭൂതാര്ഥവിജ്ഞാനമപസ്തത്പരിവര്ജനമ്| അപസ്മാര ഇതി പ്രോക്തസ്തതോऽയം വ്യാധിരന്തകൃത്” ഇതി| സ്മരണാഭാവോ ജലാദൌ പ്രവേശാദിഭിഃ| സുശ്രുതദപസ്മാരസ്യ നിദാനം ലിഖ്യതേ– “മിഥ്യാദിയോഗീന്ദ്രിയാര്ഥകര്മണാമഭിസേവനാത്| വിരുദ്ധമലിനാഹാരവിഹാരകുപിതൈര്മലൈഃ|| വേഗനിഗ്രഹശീലാനാമഹിതാശുചിഭോജിനാമ്| രജസ്തമോഭിഭൂതാനാം ഗച്ഛതാം ച രജസ്വലാമ്|| തഥാ കാമഭയോദ്വേഗക്രോധശോകാദിഭിര്ഭൃശമ്| ചേതസ്യഭിഹതേ പുംസാമപസ്മാരോऽഭിജായതേ||” ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– മിഥ്യാദിയോഗേയുക്താനാമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാം കര്മണാം ചാതിസേവനാദിതി ജ്ഞേയം; തത്രേന്ദ്രിയാണാം ശ്രവണസ്പര്ശനദര്ശനരസനഘ്രാണാനാമര്ഥാ വിഷയാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരസരൂപഗന്ധാഃ, തേഷാം മിഥ്യാദിസേവനാത്| തത്ര പുരുഷേഷ്ടവിനാശാദിശ്രവണം മിഥ്യായോഗഃ, പടഹാദീനാമതിശബ്ദശ്രവണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽശ്രവണമയോഗഃ; അഭിഘാതഭൂതാശുചിസംസ്പര്ശോ മിഥ്യായോഗഃ, അതിമാത്രശീതോഷ്ണാദീനാം സ്പൃശ്യാനാം സ്നാനാഭ്യങ്ഗാദീനാം ചാതിസേവനമതിയോഗഃ, തഥാ സര്വശോऽസേവനമയോഗഃ; തഥാ അതിതേജസാമതിദര്ശനമതിയോഗഃ, സര്വഥാऽനവലോകനമയോഗഃ, സൂക്ഷ്മാദിദര്ശനം മിഥ്യായോഗഃ; രസാനാമത്യാദാനമതിയോഗഃ, അനാദാനമയോഗഃ, തഥാ അയോഗ്യരസാനാമാദാനം മിഥ്യായോഗഃ; തഥാ പൂത്യാദ്യാഘ്രാണം മിഥ്യായോഗഃ, അതിതീക്ഷ്ണാദിഗന്ധാഘ്രാണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽഘ്രാണമയോഗഃ; തഥാ കായികകര്മണോ സേവനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിസേവനമതിയോഗഃ, സര്വശോऽസേവനമയോഗഃ; തഥാ വാചികകര്മണഃ പരുഷാനൃതാദിവചനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിവചനാദികശ്ചാതിയോഗഃ, സര്വശോ മൌനമയോഗഃ; തഥാ മാനസകര്മണഃ ശോകാദി ചിന്തനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിമാത്രചിന്തനാദികമതിയോഗഃ, സര്വശോऽചിന്തനമയോഗഃ| മലിനാഹാരഃ പൂതിദ്വിഷ്ടാമേധ്യപര്യുഷിതാഹാരഃ, വിഹാരോऽപി മലിനോ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാര്ഥഃ സ്മൃതിഷു വിജ്ഞാതവ്യ ഇതി| വാഗ്ഭടത്സമ്പ്രാപ്തിര്ലിഖ്യതേ– “ഉന്മാദവത്പ്രകുപിതൈശ്ചിത്തദേഹഗതൈര്മലൈഃ| ഹതേ സത്ത്വേ ഹൃദി വ്യാപ്തേ സഞ്ജ്ഞാവാഹിഷു ഖേഷു ച|| തമോവിശന്മൂഢമതിര്ബീഭത്സാഃ കുരുതേ ക്രിയാഃ| ദന്താന് ഖാദന്വമന്ഫേനം ഹസ്തൌ പാദൌ ച വിക്ഷിപന്|| പശ്യന്ന സന്തി രൂപാണി പ്രസ്ഖലന് പതതി ക്ഷിതൌ| വിജിഹ്മാക്ഷിഭ്രുവോ ദോഷവേഗേऽതീതേ പ്രബുധ്യതേ|| കാലാന്തരേണ സ പുനശ്ചൈവമേവ വിചേഷ്ടതേ|” ഇതി| തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– തമ ഇത്യാദി|| തമഃപ്രവേശോऽന്ധകാരപ്രവേശ ഇവ ജ്ഞാനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭോ നേത്രവികൃതിര്ഹസ്തപാദാദിവിക്ഷേപണം ച|| തമഃ പ്രവേശാദിലക്ഷണോ ഘോരോऽപസ്മാരാഖ്യോ ഗദോ ജ്ഞേയഃ| സ ചതുര്വിധ ഇതി വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സന്നിപാതാഞ്ചതുര്വിധ ഇതി വിധാനം ദ്വന്ദ്വജപ്രതിഷേധാര്ഥം, ദ്വന്ദ്വജാഭാവസ്തു വ്യാധിസ്വഭാവാത്||൧||