21. apasmāranidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

manōduṣṭisādharmyāt samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutēna kr̥tā– ‘‘smr̥tirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti prōktastatō'yaṁ vyādhirantakr̥t||’’ (su. u. taṁ. a. 61) iti| smr̥tiśca jñānōpalakṣaṇaṁ, tēnānubhavāgamō'pi bōdhyaḥ| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tamaḥpravēśa ityādi| tamaḥpravēśō'ndhakārapravēśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṁrambhō nētravikr̥tiḥ, hastapādādikṣēpaṇādikaṁ ca||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

manōduṣṭisādharmyāt samānacikitsyatvādunmādānantaramapasmārārambhaḥ| tasya niruktiḥ suśrutēna kr̥tā– “smr̥tirbhūtārthavijñānamapastatparivarjanam| apasmāra iti prōktastatō'yaṁ vyādhirantakr̥t” iti| smaraṇābhāvō jalādau pravēśādibhiḥ| suśrutadapasmārasya nidānaṁ likhyatē– “mithyādiyōgīndriyārthakarmaṇāmabhisēvanāt| viruddhamalināhāravihārakupitairmalaiḥ|| vēganigrahaśīlānāmahitāśucibhōjinām| rajastamōbhibhūtānāṁ gacchatāṁ ca rajasvalām|| tathā kāmabhayōdvēgakrōdhaśōkādibhirbhr̥śam| cētasyabhihatē puṁsāmapasmārō'bhijāyatē||” iti| asyārthaḥ– mithyādiyōgēyuktānāmindriyārthānāṁ karmaṇāṁ cātisēvanāditi jñēyaṁ; tatrēndriyāṇāṁ śravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇānāmarthā viṣayāḥ śabdasparśarasarūpagandhāḥ, tēṣāṁ mithyādisēvanāt| tatra puruṣēṣṭavināśādiśravaṇaṁ mithyāyōgaḥ, paṭahādīnāmatiśabdaśravaṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'śravaṇamayōgaḥ; abhighātabhūtāśucisaṁsparśō mithyāyōgaḥ, atimātraśītōṣṇādīnāṁ spr̥śyānāṁ snānābhyaṅgādīnāṁ cātisēvanamatiyōgaḥ, tathā sarvaśō'sēvanamayōgaḥ; tathā atitējasāmatidarśanamatiyōgaḥ, sarvathā'navalōkanamayōgaḥ, sūkṣmādidarśanaṁ mithyāyōgaḥ; rasānāmatyādānamatiyōgaḥ, anādānamayōgaḥ, tathā ayōgyarasānāmādānaṁ mithyāyōgaḥ; tathā pūtyādyāghrāṇaṁ mithyāyōgaḥ, atitīkṣṇādigandhāghrāṇamatiyōgaḥ, sarvaśō'ghrāṇamayōgaḥ; tathā kāyikakarmaṇō sēvanaṁ mithyāyōgaḥ, atisēvanamatiyōgaḥ, sarvaśō'sēvanamayōgaḥ; tathā vācikakarmaṇaḥ paruṣānr̥tādivacanaṁ mithyāyōgaḥ, ativacanādikaścātiyōgaḥ, sarvaśō maunamayōgaḥ; tathā mānasakarmaṇaḥ śōkādi cintanaṁ mithyāyōgaḥ, atimātracintanādikamatiyōgaḥ, sarvaśō'cintanamayōgaḥ| malināhāraḥ pūtidviṣṭāmēdhyaparyuṣitāhāraḥ, vihārō'pi malinō dr̥ṣṭādr̥ṣṭārthaḥ smr̥tiṣu vijñātavya iti| vāgbhaṭatsamprāptirlikhyatē– “unmādavatprakupitaiścittadēhagatairmalaiḥ| hatē sattvē hr̥di vyāptē sañjñāvāhiṣu khēṣu ca|| tamōviśanmūḍhamatirbībhatsāḥ kurutē kriyāḥ| dantān khādanvamanphēnaṁ hastau pādau ca vikṣipan|| paśyanna santi rūpāṇi praskhalan patati kṣitau| vijihmākṣibhruvō dōṣavēgē'tītē prabudhyatē|| kālāntarēṇa sa punaścaivamēva vicēṣṭatē|” iti| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– tama ityādi|| tamaḥpravēśō'ndhakārapravēśa iva jñānābhāva ityarthaḥ| saṁrambhō nētravikr̥tirhastapādādivikṣēpaṇaṁ ca|| tamaḥ pravēśādilakṣaṇō ghōrō'pasmārākhyō gadō jñēyaḥ| sa caturvidha iti vātātpittātkaphātsannipātāñcaturvidha iti vidhānaṁ dvandvajapratiṣēdhārthaṁ, dvandvajābhāvastu vyādhisvabhāvāt||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pūrvarūpamāha– hr̥tkampa ityādi| śūnyatā hr̥dayasyaiva| dhyānaṁ jihmāyanam| atra mūrchā manōmōhaḥ, pramūḍhatā indriyamōhaḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

prāgrūmāha– hr̥dityādi| tasminnapasmārē bhaviṣyati sati hr̥tkampādīni pūrvarūpāṇi bhavanti| śūnyatā hr̥dayasyaiva| dhyānaṁ jihmāyanam| atra mūrchā manōmōhaḥ, pramūḍhatā indriyamōhaḥ||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikalakṣaṇamāha– kampata ityādi| śvasiti kharaśvāsō bhavati| rūpāṇīti prāṇinaḥ, ‘nīlō māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt, ēvaṁ paittikē “pītō māmanudhāvati” iti, ēvaṁ ślaiṣmikē “śvētō māmanudhāvati” (su. u. taṁ. a. 61) iti||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātāpasmāralakṣaṇamāha– kampatē ityādi| anilāt tathā dantān daśati, tathā phēnamudvamati, tathā śvasiti kharaśvāsō bhavati, paruṣāruṇakr̥ṣṇāni rūpāṇi paśyēt; rūpāṇīti puruṣāḥ prāṇinaḥ, ‘nīlō māmanudhāvati’ iti suśrutavacanāt; ēvaṁ paittikē'pi ‘pītō māmanudhāvati’ iti ślaiṣmikē”– śuklō māmanudhāvati” iti||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikalakṣaṇamāha– pītētyādi| pītāsr̥grūpadarśaka iti pītalōhitavarṇasamastavastudarśī| satr̥ṣṇētyādi satr̥ṣṇaścāsāvuṣṇaścēti satr̥ṣṇōṣṇaḥ, satr̥ṣṇōṣṇaścāsāvanalavyāptalōkadarśī cēti samāsaḥ||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– pītētyādi| paittikaḥ pittāpasmārayuktaḥ puruṣaḥ pītaphēnāṅgavaktrākṣō bhavati| pītāsr̥grūpadarśana iti pītalōhitavarṇasamastavastudarśanaḥ| satr̥ṣṇētyādi satr̥ṣṇaścāsāvuṣṇaścēti satr̥ṣṇōṣṇaḥ, satr̥ṣṇōṣṇaścāsāvanalavyāptalōkadarśī cēti samāsaḥ||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śuklētyādi| hr̥ṣṭāṅgajō hr̥ṣṭarōmā| cirādityanēnaiva vātapittayōracirēṇa vēgamōkṣa iti sūcayati||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikalakṣaṇamāha– śukla ityādi| ślaiṣmikō naraḥ śuklaphēnāṅgavaktrākṣō bhavati| śītahr̥ṣṭāṅgaja iti śītaḥ śītagātraḥ| tathā hr̥ṣṭāṅgajō hr̥ṣṭarōmā| cirādityanēna vātapittayōracirēṇa vēgamōkṣa iti sūcayati| kr̥ṣṇapītaśukladarśanaṁ vātādīnāṁ prabhāvō na tu paiśācādikaṁ rūpamabhiprētam||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikalakṣaṇamāha– sarvairityādi| sa cēti sa sānnipātikaḥ kṣīṇasyaikadōṣajō'pyasādhyaḥ| ēvamanavaśca bōdhyaḥ| prasphurantaṁ prakampantam| nētrābhyāṁ ca vikurvāṇamiti nētrābhyāṁ vikr̥timāsādayantam||6-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātajamāha– sarvairityādi| ētaiḥ sarvaistribhiḥ samastaiśca liṅgaistridōṣajaḥ sānnipātikō jñēyaḥ| sa cēti sānnipātikaḥ| kṣīṇasyaikadōṣajō'pyasādhyaḥ| ēvamanavaśca bōdhyaḥ| asādhyamāha– visphurantamiti| visphurantaṁ prakampantam| ‘bahuśō'pyapasmarantaṁ tu’ iti pāṭhāntaraṁ; bahuśō bahūn vārānapasmarantamapasmāravēgavantam| kṣīṇaṁ ‘puruṣam’ iti śēṣaḥ| nētrābhyāṁ ca vikurvāṇamiti nētrābhyāṁ vikr̥timāsādayantam| itthambhūtaṁ puruṣamapasmāravēgādyupadravasahitamapasmārō vināśayēditi sambandhaḥ||6-7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

apasmāraprakōpakālamāha– pakṣādityādi| pakṣāt paittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ| dvādaśāhānantaraṁ pakṣē vaktavyē tatpūrvaṁ pakṣābhidhānaṁ, tēnātō'dhikakālēnāpi vēgaṁ karōtītyāhuḥ| kiñcidathāntaramiti uktakālēbhyō'rvāgapi dōṣatāratamyāditi| nanu, vēgaṁ kr̥tvā apasmārārambhakō dōṣō'styēva tat kutaḥ sarvadā vēgaṁ na kurutē? dvādaśāhādiṣvēva kuruta ityāha– dēvē varṣatītyādi| ayamabhisandhiḥ– tējō'vanīpavanapayaḥsanāthaṁ vidyamānamapi bījaṁ kālaviśēṣa ēvāṅkuraṁ janayati, kālaviśēṣasya api sahakāritvāt; tathā gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti tatkālōcitabījābhiprāyēṇa, tēna kānicidbījāni varṣāsvapi bhavantīti| ayaṁ ca nyāyaḥ cāturthikajvarādiṣvapi bōdhyaḥ||8-9||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātādijanitāpasmāravēgadinaniyamalakṣaṇamāha– pakṣādityādi| malā vātādayaḥ kupitāḥ santaḥ apasmārāya pakṣādatha vā dvādaśāhānmāsādvā vēgaṁ kurvanti| pakṣātpaittikaḥ, dvādaśāhādvātikaḥ, māsāt ślaiṣmikaḥ; dvādaśāhādanantaraṁ pakṣē vaktavyō yatpakṣābhidhānaṁ prathamaṁ tēnātō'dhikakālē'pi vēgaṁ karōtītyāhuḥ| kiñcidathāntaramiti uktakālēbhyō'rvāgapi dōṣatāratamyāditi| nanu, vēgaṁ kr̥tvā apasmārārambhakō dōṣō'styēva tatkutaḥ sarvadā vēgaṁ na kurutē dvādaśāhādiṣvēva kuruta ityata āha– dēva ityādi| ayamabhisandhiḥ– tējō'vanīpavanatōyasanāthaṁ vidyamānamapi bījaṁ kālaviśēṣa ēvāṅkuraṁ janayati, kālaviśēṣasyāpi sahakāritvāt; tathā''gatasyāpyapasmārasya punarudbhavaḥ sambhavati| śaradīti tatkālaniyatabījābhiprāyēṇa, tēna kānicidvarṣādiṣvapi janayantīti| ayaṁ nyāyaścāturthikajvarādiṣvapi bōdhya iti| atha ḍallaṇābhiprāyaḥ– yathā varṣatyapi dēvē bhūmāvuptāni kānicidbījāni śaradyēva pravirōhanti, tathā sarvarōgabījānāṁ vātādīnāṁ kadācit kasyacidapasmārādivyādhiviśēṣasya nidānādisaṅgamē'pi sandūṣyādisamudāyēnaiva samudbhavō bhavatītyarthaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti– nanu, sañcayādikramēṇōpayōgō dōṣāṇāṁ tadā punaḥ kathamalpēnaiva kālēna tadvikārōdgamaḥ syādityatrāha– dēvē'varṣatītyādi| avarṣatyapi dēvē yathā śaratkālē bhūmau stimitatvāt kānicidbījāni prarōhantyēva, tathā alpēnāpi kālēna śarīrasthā dōṣāḥ kiñcidupacitā vikāraṁ janayantīti||8-9||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmapasmāranidānaṁ samāptam||21||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmapasmāranidānam||21||