೨೧. ಅಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಮನೋದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– ‘‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಭೂತಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಮಪಸ್ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತತೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಕೃತ್||’’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) ಇತಿ| ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚ ಜ್ಞಾನೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನುಭವಾಗಮೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಮಃಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವೇಶ ಇವ ಜ್ಞಾನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ ನೇತ್ರವಿಕೃತಿಃ, ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಂ ಚ||೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಮನೋದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– “ಸ್ಮೃತಿರ್ಭೂತಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಮಪಸ್ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತತೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಕೃತ್” ಇತಿ| ಸ್ಮರಣಾಭಾವೋ ಜಲಾದೌ ಪ್ರವೇಶಾದಿಭಿಃ| ಸುಶ್ರುತದಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಲಿಖ್ಯತೇ– “ಮಿಥ್ಯಾದಿಯೋಗೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಮಭಿಸೇವನಾತ್| ವಿರುದ್ಧಮಲಿನಾಹಾರವಿಹಾರಕುಪಿತೈರ್ಮಲೈಃ|| ವೇಗನಿಗ್ರಹಶೀಲಾನಾಮಹಿತಾಶುಚಿಭೋಜಿನಾಮ್| ರಜಸ್ತಮೋಭಿಭೂತಾನಾಂ ಗಚ್ಛತಾಂ ಚ ರಜಸ್ವಲಾಮ್|| ತಥಾ ಕಾಮಭಯೋದ್ವೇಗಕ್ರೋಧಶೋಕಾದಿಭಿರ್ಭೃಶಮ್| ಚೇತಸ್ಯಭಿಹತೇ ಪುಂಸಾಮಪಸ್ಮಾರೋಽಭಿಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಮಿಥ್ಯಾದಿಯೋಗೇಯುಕ್ತಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶ್ರವಣಸ್ಪರ್ಶನದರ್ಶನರಸನಘ್ರಾಣಾನಾಮರ್ಥಾ ವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರಸರೂಪಗನ್ಧಾಃ, ತೇಷಾಂ ಮಿಥ್ಯಾದಿಸೇವನಾತ್| ತತ್ರ ಪುರುಷೇಷ್ಟವಿನಾಶಾದಿಶ್ರವಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಪಟಹಾದೀನಾಮತಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಶ್ರವಣಮಯೋಗಃ; ಅಭಿಘಾತಭೂತಾಶುಚಿಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಮಾತ್ರಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಂ ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಮತಿಯೋಗಃ, ತಥಾ ಸರ್ವಶೋಽಸೇವನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಅತಿತೇಜಸಾಮತಿದರ್ಶನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಥಾಽನವಲೋಕನಮಯೋಗಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿದರ್ಶನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ರಸಾನಾಮತ್ಯಾದಾನಮತಿಯೋಗಃ, ಅನಾದಾನಮಯೋಗಃ, ತಥಾ ಅಯೋಗ್ಯರಸಾನಾಮಾದಾನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ತಥಾ ಪೂತ್ಯಾದ್ಯಾಘ್ರಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗನ್ಧಾಘ್ರಾಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಘ್ರಾಣಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಕಾಯಿಕಕರ್ಮಣೋ ಸೇವನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಸೇವನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಸೇವನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ವಾಚಿಕಕರ್ಮಣಃ ಪರುಷಾನೃತಾದಿವಚನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿವಚನಾದಿಕಶ್ಚಾತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋ ಮೌನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಮಾನಸಕರ್ಮಣಃ ಶೋಕಾದಿ ಚಿನ್ತನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಮಾತ್ರಚಿನ್ತನಾದಿಕಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಚಿನ್ತನಮಯೋಗಃ| ಮಲಿನಾಹಾರಃ ಪೂತಿದ್ವಿಷ್ಟಾಮೇಧ್ಯಪರ್ಯುಷಿತಾಹಾರಃ, ವಿಹಾರೋಽಪಿ ಮಲಿನೋ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾರ್ಥಃ ಸ್ಮೃತಿಷು ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಲಿಖ್ಯತೇ– “ಉನ್ಮಾದವತ್ಪ್ರಕುಪಿತೈಶ್ಚಿತ್ತದೇಹಗತೈರ್ಮಲೈಃ| ಹತೇ ಸತ್ತ್ವೇ ಹೃದಿ ವ್ಯಾಪ್ತೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾಹಿಷು ಖೇಷು ಚ|| ತಮೋವಿಶನ್ಮೂಢಮತಿರ್ಬೀಭತ್ಸಾಃ ಕುರುತೇ ಕ್ರಿಯಾಃ| ದನ್ತಾನ್ ಖಾದನ್ವಮನ್ಫೇನಂ ಹಸ್ತೌ ಪಾದೌ ಚ ವಿಕ್ಷಿಪನ್|| ಪಶ್ಯನ್ನ ಸನ್ತಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಸ್ಖಲನ್ ಪತತಿ ಕ್ಷಿತೌ| ವಿಜಿಹ್ಮಾಕ್ಷಿಭ್ರುವೋ ದೋಷವೇಗೇಽತೀತೇ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ|| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಸ ಪುನಶ್ಚೈವಮೇವ ವಿಚೇಷ್ಟತೇ|” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ|| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವೇಶ ಇವ ಜ್ಞಾನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ ನೇತ್ರವಿಕೃತಿರ್ಹಸ್ತಪಾದಾದಿವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಚ|| ತಮಃ ಪ್ರವೇಶಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ಘೋರೋಽಪಸ್ಮಾರಾಖ್ಯೋ ಗದೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ ಚತುರ್ವಿಧ ಇತಿ ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಾಞ್ಚತುರ್ವಿಧ ಇತಿ ವಿಧಾನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಭಾವಸ್ತು ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೧||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ– ಹೃತ್ಕಮ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂನ್ಯತಾ ಹೃದಯಸ್ಯೈವ| ಧ್ಯಾನಂ ಜಿಹ್ಮಾಯನಮ್| ಅತ್ರ ಮೂರ್ಛಾ ಮನೋಮೋಹಃ, ಪ್ರಮೂಢತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ||೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪ್ರಾಗ್ರೂಮಾಹ– ಹೃದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನಪಸ್ಮಾರೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಸತಿ ಹೃತ್ಕಮ್ಪಾದೀನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಶೂನ್ಯತಾ ಹೃದಯಸ್ಯೈವ| ಧ್ಯಾನಂ ಜಿಹ್ಮಾಯನಮ್| ಅತ್ರ ಮೂರ್ಛಾ ಮನೋಮೋಹಃ, ಪ್ರಮೂಢತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಮೋಹಃ||೨||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ವಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಮ್ಪತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಸಿತಿ ಖರಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ| ರೂಪಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ‘ನೀಲೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್, ಏವಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ “ಪೀತೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ” ಇತಿ, ಏವಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ “ಶ್ವೇತೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) ಇತಿ||೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಾಪಸ್ಮಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಮ್ಪತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲಾತ್ ತಥಾ ದನ್ತಾನ್ ದಶತಿ, ತಥಾ ಫೇನಮುದ್ವಮತಿ, ತಥಾ ಶ್ವಸಿತಿ ಖರಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ, ಪರುಷಾರುಣಕೃಷ್ಣಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪಶ್ಯೇತ್; ರೂಪಾಣೀತಿ ಪುರುಷಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ‘ನೀಲೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ’ ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್; ಏವಂ ಪೈತ್ತಿಕೇಽಪಿ ‘ಪೀತೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ’ ಇತಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ”– ಶುಕ್ಲೋ ಮಾಮನುಧಾವತಿ” ಇತಿ||೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀತಾಸೃಗ್ರೂಪದರ್ಶಕ ಇತಿ ಪೀತಲೋಹಿತವರ್ಣಸಮಸ್ತವಸ್ತುದರ್ಶೀ| ಸತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಸತೃಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಃ, ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವನಲವ್ಯಾಪ್ತಲೋಕದರ್ಶೀ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಃ||೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೈತ್ತಿಕಃ ಪಿತ್ತಾಪಸ್ಮಾರಯುಕ್ತಃ ಪುರುಷಃ ಪೀತಫೇನಾಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷೋ ಭವತಿ| ಪೀತಾಸೃಗ್ರೂಪದರ್ಶನ ಇತಿ ಪೀತಲೋಹಿತವರ್ಣಸಮಸ್ತವಸ್ತುದರ್ಶನಃ| ಸತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಸತೃಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವುಷ್ಣಶ್ಚೇತಿ ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಃ, ಸತೃಷ್ಣೋಷ್ಣಶ್ಚಾಸಾವನಲವ್ಯಾಪ್ತಲೋಕದರ್ಶೀ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಃ||೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶುಕ್ಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗಜೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ| ಚಿರಾದಿತ್ಯನೇನೈವ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಚಿರೇಣ ವೇಗಮೋಕ್ಷ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ||೫||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶುಕ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ ನರಃ ಶುಕ್ಲಫೇನಾಙ್ಗವಕ್ತ್ರಾಕ್ಷೋ ಭವತಿ| ಶೀತಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗಜ ಇತಿ ಶೀತಃ ಶೀತಗಾತ್ರಃ| ತಥಾ ಹೃಷ್ಟಾಙ್ಗಜೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ| ಚಿರಾದಿತ್ಯನೇನ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಚಿರೇಣ ವೇಗಮೋಕ್ಷ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಕೃಷ್ಣಪೀತಶುಕ್ಲದರ್ಶನಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವೋ ನ ತು ಪೈಶಾಚಾದಿಕಂ ರೂಪಮಭಿಪ್ರೇತಮ್||೫||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಚೇತಿ ಸ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೈಕದೋಷಜೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ಏವಮನವಶ್ಚ ಬೋಧ್ಯಃ| ಪ್ರಸ್ಫುರನ್ತಂ ಪ್ರಕಮ್ಪನ್ತಮ್| ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಿತಿ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕೃತಿಮಾಸಾದಯನ್ತಮ್||೬-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಸರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗೈಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ ಚೇತಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೈಕದೋಷಜೋಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಃ| ಏವಮನವಶ್ಚ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅಸಾಧ್ಯಮಾಹ– ವಿಸ್ಫುರನ್ತಮಿತಿ| ವಿಸ್ಫುರನ್ತಂ ಪ್ರಕಮ್ಪನ್ತಮ್| ‘ಬಹುಶೋಽಪ್ಯಪಸ್ಮರನ್ತಂ ತು’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ; ಬಹುಶೋ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನಪಸ್ಮರನ್ತಮಪಸ್ಮಾರವೇಗವನ್ತಮ್| ಕ್ಷೀಣಂ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ ವಿಕುರ್ವಾಣಮಿತಿ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕೃತಿಮಾಸಾದಯನ್ತಮ್| ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಂ ಪುರುಷಮಪಸ್ಮಾರವೇಗಾದ್ಯುಪದ್ರವಸಹಿತಮಪಸ್ಮಾರೋ ವಿನಾಶಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೬-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರಕೋಪಕಾಲಮಾಹ– ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾದ್ವಾತಿಕಃ, ಮಾಸಾತ್ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ| ದ್ವಾದಶಾಹಾನನ್ತರಂ ಪಕ್ಷೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಕ್ಷಾಭಿಧಾನಂ, ತೇನಾತೋಽಧಿಕಕಾಲೇನಾಪಿ ವೇಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಕಿಞ್ಚಿದಥಾನ್ತರಮಿತಿ ಉಕ್ತಕಾಲೇಭ್ಯೋಽರ್ವಾಗಪಿ ದೋಷತಾರತಮ್ಯಾದಿತಿ| ನನು, ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಅಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಕೋ ದೋಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವ ತತ್ ಕುತಃ ಸರ್ವದಾ ವೇಗಂ ನ ಕುರುತೇ? ದ್ವಾದಶಾಹಾದಿಷ್ವೇವ ಕುರುತ ಇತ್ಯಾಹ– ದೇವೇ ವರ್ಷತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ತೇಜೋಽವನೀಪವನಪಯಃಸನಾಥಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಬೀಜಂ ಕಾಲವಿಶೇಷ ಏವಾಙ್ಕುರಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಯ ಅಪಿ ಸಹಕಾರಿತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ಪುನರುದ್ಭವಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಶರದೀತಿ ತತ್ಕಾಲೋಚಿತಬೀಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ತೇನ ಕಾನಿಚಿದ್ಬೀಜಾನಿ ವರ್ಷಾಸ್ವಪಿ ಭವನ್ತೀತಿ| ಅಯಂ ಚ ನ್ಯಾಯಃ ಚಾತುರ್ಥಿಕಜ್ವರಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ||೮-೯||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ವಾತಾದಿಜನಿತಾಪಸ್ಮಾರವೇಗದಿನನಿಯಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಪಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಲಾ ವಾತಾದಯಃ ಕುಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ ಅಪಸ್ಮಾರಾಯ ಪಕ್ಷಾದಥ ವಾ ದ್ವಾದಶಾಹಾನ್ಮಾಸಾದ್ವಾ ವೇಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಪಕ್ಷಾತ್ಪೈತ್ತಿಕಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾದ್ವಾತಿಕಃ, ಮಾಸಾತ್ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ; ದ್ವಾದಶಾಹಾದನನ್ತರಂ ಪಕ್ಷೇ ವಕ್ತವ್ಯೋ ಯತ್ಪಕ್ಷಾಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ತೇನಾತೋಽಧಿಕಕಾಲೇಽಪಿ ವೇಗಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಕಿಞ್ಚಿದಥಾನ್ತರಮಿತಿ ಉಕ್ತಕಾಲೇಭ್ಯೋಽರ್ವಾಗಪಿ ದೋಷತಾರತಮ್ಯಾದಿತಿ| ನನು, ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಅಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಕೋ ದೋಷೋಽಸ್ತ್ಯೇವ ತತ್ಕುತಃ ಸರ್ವದಾ ವೇಗಂ ನ ಕುರುತೇ ದ್ವಾದಶಾಹಾದಿಷ್ವೇವ ಕುರುತ ಇತ್ಯತ ಆಹ– ದೇವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಭಿಸನ್ಧಿಃ– ತೇಜೋಽವನೀಪವನತೋಯಸನಾಥಂ ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ಬೀಜಂ ಕಾಲವಿಶೇಷ ಏವಾಙ್ಕುರಂ ಜನಯತಿ, ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಯಾಪಿ ಸಹಕಾರಿತ್ವಾತ್; ತಥಾಽಽಗತಸ್ಯಾಪ್ಯಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ಪುನರುದ್ಭವಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಶರದೀತಿ ತತ್ಕಾಲನಿಯತಬೀಜಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ, ತೇನ ಕಾನಿಚಿದ್ವರ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ಜನಯನ್ತೀತಿ| ಅಯಂ ನ್ಯಾಯಶ್ಚಾತುರ್ಥಿಕಜ್ವರಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯ ಇತಿ| ಅಥ ಡಲ್ಲಣಾಭಿಪ್ರಾಯಃ– ಯಥಾ ವರ್ಷತ್ಯಪಿ ದೇವೇ ಭೂಮಾವುಪ್ತಾನಿ ಕಾನಿಚಿದ್ಬೀಜಾನಿ ಶರದ್ಯೇವ ಪ್ರವಿರೋಹನ್ತಿ, ತಥಾ ಸರ್ವರೋಗಬೀಜಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿದಪಸ್ಮಾರಾದಿವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ನಿದಾನಾದಿಸಙ್ಗಮೇಽಪಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯಾದಿಸಮುದಾಯೇನೈವ ಸಮುದ್ಭವೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ– ನನು, ಸಞ್ಚಯಾದಿಕ್ರಮೇಣೋಪಯೋಗೋ ದೋಷಾಣಾಂ ತದಾ ಪುನಃ ಕಥಮಲ್ಪೇನೈವ ಕಾಲೇನ ತದ್ವಿಕಾರೋದ್ಗಮಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರಾಹ– ದೇವೇಽವರ್ಷತೀತ್ಯಾದಿ| ಅವರ್ಷತ್ಯಪಿ ದೇವೇ ಯಥಾ ಶರತ್ಕಾಲೇ ಭೂಮೌ ಸ್ತಿಮಿತತ್ವಾತ್ ಕಾನಿಚಿದ್ಬೀಜಾನಿ ಪ್ರರೋಹನ್ತ್ಯೇವ, ತಥಾ ಅಲ್ಪೇನಾಪಿ ಕಾಲೇನ ಶರೀರಸ್ಥಾ ದೋಷಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದುಪಚಿತಾ ವಿಕಾರಂ ಜನಯನ್ತೀತಿ||೮-೯||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೧||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಮಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಮ್||೨೧||