Adhikarana அம்லபித்தஸ்ய நிதாநபூர்வகஂ ஸ்வரூபம் (௧) · Śloka ௧
அதாம்லபித்தநிதாநம் |
விருத்ததுஷ்டாம்லவிதாஹிபித்தப்ரகோபிபாநாந்நபுஜோ விதக்தம் |
பித்தஂ ஸ்வஹேதூபசிதஂ புரா யத்ததம்லபித்தஂ ப்ரவதந்தி ஸந்தஃ ||௧||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
கோடஹேதௌ பித்தஶ்லேஷ்மோல்லேகாத் பித்தஶ்லேஷ்மமிலநரூபஸ்யாம்லபித்தஸ்ய நிதாநம்| நிதாநபூர்வகமம்லபித்தஸ்ய ஸ்வரூபமாஹ– விருத்தேத்யாதி| விருத்தஂ க்ஷீரமத்ஸ்யாதி, துஷ்டஂ வ்யாபந்நமந்நஂ; விதாஹிஸ்தாநே விதக்தேதி பாடாந்தரே விதக்தஂ பர்ஜிதஂ; பித்தப்ரகோபிபாநாந்நபுஜ இதி பித்தப்ரகோபி பாநஂ தக்ரஸுராதி, அந்நமாஶுதாந்யமாஷாதி; பித்தப்ரகோபிபாநாந்நக்ரஹணேநைவாம்லவிதாஹிநோ க்ரஹணே ஸித்தே ததபிதாநஂ விஶேஷார்தஂ; ‘பித்தப்ரகோபணாத்யந்நபுஜ’ இதி பாடாந்தரே ஆதிஶப்தாத் கபாதிப்ரகோபணமந்நஂ கஹ்யதே| ஏவஂவிதபாநாந்நமுபபுஞ்ஜாநஸ்ய விதக்தஂ குபிதஂ, ஸ்வஹேதூபசிதஂ புரா யதிதி வர்ஷாஸு ஜலௌஷதிகதவிதாஹாதிபிஃ ஸ்வஹேதுபிருபசிதஂ ஸஞ்சயமாபந்நம்| யதுக்தம்– “வர்ஷாஸ்வம்லவிபாகித்வாதத்பிரௌஷதிபிஸ்ததா|” (ச. சி. அ. ௩) இதி| விதாஹாத்யம்லகுணோத்ரிக்தஂ பித்தமம்லபித்தம்||௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
கோடஹேதௌ பித்தகபோல்லேகாத் பித்தகபமிலிதரூபஸ்யாம்லபித்தஸ்யாதோऽநந்தரஂ நிதாநம்| தத்ர நிதாநபூர்வகமம்லபித்தஸ்ய ஸ்வரூபமாஹ– விருத்தேத்யாதி| விருத்தஂ க்ஷீரமத்ஸ்யாதி, துஷ்டஂ வ்யாபந்நமந்நம்| விதாஹிஸ்தாநே ‘விதக்த’ இதி பாடாந்தரஂ, தத்ர விதக்தஂ பர்ஜிதம்| பித்தப்ரகோபிபாநாந்நபுஜ இதி பித்தப்ரகோபி பாநஂ தக்ரஸுராதி, அந்நமாஶுதாந்யமாஷாதி, ‘பித்தப்ரகோபணாத்யந்நபுஜஃ’ இதி பாடாந்தரே ஆதிஶப்தாத் கபாதிப்ரகோபணமந்நஂ கஹ்யதே, ஏவஂவிதபாநாந்நஂ புஞ்ஜாநஸ்ய விதக்தஂ குபிதஂ, ஸ்வஹேதூபசிதஂ புரா யதிதி வர்ஷாஸு ஜலௌஷதிகதவிதாஹாதிபிர்ஹேதுபிஃ உபசிதஂ ஸஞ்சயமாபந்நஂ, யதுக்தம்– “வர்ஷாஸ்வம்லவிபாகித்வாதத்பிரோஷதிபிஸ்ததா” இதி| பித்தப்ரகோபிபாநாந்நக்ரஹணேநைவாம்லவிதாஹிநோ க்ரஹணே ஸித்தே ததபிதாநஂ விஶேஷார்தம்||௧||
Adhikarana அம்லபித்தலக்ஷணம் (௨) · Śloka ௨
அவிபாகக்லமோத்க்லேஶதிக்தாம்லோத்காரகௌரவைஃ |
ஹத்கண்டதாஹாருசிபிஶ்சாம்லபித்தஂ வதேத்பிஷக் ||௨||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தஸ்ய லிங்கமாஹ– அவிபாகேத்யாதி| அவிபாக இத்யாஹாராபாகஃ, க்லமோऽநாயாஸஜஃ ஶ்ரமஃ| அம்லபித்தே பித்தஂ ப்ரதாநஂ, வாதகபாவப்யத்ராநுகௌ கௌரவோத்காரகம்பாதிநா ஜ்ஞேயௌ||௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தஸ்ய லிங்கமாஹ– அவிபாகேத்யாதி| அவிபாகஃ ஆஹாராபாகஃ, க்லமோऽநாயாஸஜஃ ஶ்ரமஃ, அம்லபித்தே பித்தஂ ப்ரதாநஂ, வாதகபாவப்யத்ராநுகௌ கௌரவோத்காரகம்பாதிநா ஜ்ஞேயௌ||௨||
Adhikarana அதோகதஸ்யாம்லபித்தஸ்ய லக்ஷணம் (௩) · Śloka ௩
தட்தாஹமூர்சாப்ரமமோஹகாரி ப்ரயாத்யதோ வா விவிதப்ரகாரம் |
ஹல்லாஸகோடாநலஸாதஹர்ஷஸ்வேதாங்கபீதத்வகரஂ கதாசித் ||௩||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தஸ்ய கதாசிதத-ஊர்த்வகமநபேதாத்த்விவிதஸ்யாதோகதிஂ தாவதாஹ– தட்தாஹேத்யாதி| மூர்சா ஸர்வதா ஜ்ஞாநஶூந்யத்வஂ, மோஹோ விபரீதஜ்ஞாநம்| ப்ரயாத்யதோ வேத்யத்ர வாஶப்தோ பாவ்யூர்த்வகமநாபேக்ஷயா| விவிதப்ரகாரமிதி ஹரித்பீதகஷ்ணரக்தாதிபஹுவர்ணத்வதுர்கந்தித்வயோகாந்நாநாவிதம்| கதாசிதிதி ந ஸர்வகாலம்||௩||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தஸ்ய கதாசித் காயோர்த்வாதோகமநபேதாத்விவிதஸ்யாதோகதிஂ தாவதாஹ– தடித்யாதி| அதோ விவிதப்ரகாரஂ கதாசித்ப்ரயாதி, ததா தட்தாஹாதிகாரி, ததா ஹல்லாஸாதிகரஂ, மூர்சா ஸர்வதா ஜ்ஞாநஶூந்யத்வஂ, மோஹோऽத்ர விபரீதஂ ஜ்ஞாநம்| ப்ரயாத்யதோ வேத்யத்ர வாஶப்தோ பாவ்யூர்த்வகமநாபேக்ஷயா; விவிதப்ரகாரமிதி ஹரிதபீதகஷ்ணரக்தாதிபஹுவர்ணத்வதுர்கந்தித்வயோகாந்நாநாவிதம்| கதாசிதிதி ந ஸர்வகாலம்||௩||
Adhikarana ஊர்த்வகஸ்யாம்லபித்தஸ்ய லக்ஷணம் (௪-௬) · Śloka ௬
வாந்தஂ ஹரித்பீதகநீலகஷ்ணமாரக்தரக்தாபமதீவ சாம்லம் |
மாஂஸோதகாபஂ த்வதிபிச்சிலாச்சஂ ஶ்லேஷ்மாநுஜாதஂ விவிதஂ ரஸேந ||௪||
புக்தே விதக்தே த்வதவாऽப்யபுக்தே கரோதி திக்தாம்லவமிஂ கதாசித் |
உத்காரமேவஂவிதமேவ கண்டஹத்குக்ஷிதாஹஂ ஶிரஸோ ருஜஂ ச ||௫||
கரசரணதாஹமௌஷ்ண்யஂ மஹதீமருசிஂ ஜ்வரஂ ச கபபித்தம் |
ஜநயதி கண்டூமண்டலபிடகாஶதநிசிதகாத்ரரோகசயம் ||௬||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஊர்த்வகதிமாஹ– வாந்தமித்யாதி| நீலஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணஂ, கஷ்ணஂ மர்தநாஞ்ஜநவத்ரூக்ஷகஷ்ணம், ஆரக்தமீஷல்லோஹிதஂ, ரக்தமந்தர்லோஹிதம்| மாஂஸோதகாபமிதி மாஂஸதாவநதோயாபஂ கஷ்ணலோஹிதமித்யர்தஃ| விவிதஂ ரஸேநேதி ரஸேந லவணகடுதிக்தாக்யேந நாநாரூபம்| கரோதி திக்தாம்லவமிமிதி திக்தஸ்ய அம்லஸ்ய வா வமிஂ வாந்திஂ கரோதி| உத்காரமேவஂவிதமேவேதி அத்ர கரோதீதி ஸம்பத்யதே, ஏவஂவிதமிதி அம்லதிக்தம்| கண்டஹத்குக்ஷிதாஹஂ ஶிரஸோ ருஜஂ சேதி அத்ராபி கரோதீதி ஸம்பத்யதே| கரசரணேத்யாதி– கண்டூமண்டலபிடகாஶதநிசிதகாத்ரரோகசயமிதி கண்ட்வாதிநிசிதகாத்ரஂ ச ரோகசயஂ சேதி த்வந்த்வஃ, தேந கண்ட்வாதிநிசிதகாத்ரஂ ரோகசயஂ கரோதீத்யர்தஃ; ரோகசயோऽவிபாகோத்க்லேஶாதிஃ||௪-௬||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஊர்த்வகதிமாஹ– வாந்தமித்யாதி| ஹரித் ஶாகபத்ராபம், நீலஂ சாஷபக்ஷப்ரபஂ ஸ்நிக்தகஷ்ணஂ, கஷ்ணம் அஞ்ஜநாபம், ஆரக்தம் ஈஷல்லோஹிதஂ, ரக்தம் அத்யந்தலோஹிதஂ, மாஂஸோதகாபஂ மாஂஸதாவநதோயாபம், அச்சஂ நிர்மலம்| விவிதஂ ரஸேந லவணகடுதிக்தாக்யேநாநுரூபஂ கரோதி| ஆஹாரஸ்யாவஸ்தாமாஹ– புக்த இத்யாதி| புக்தே ஆஹாரே விதக்தே அதவா கதாசிதபுக்தேऽபி ஸதி திக்தாம்லவமிஂ கரோதீதி ஸம்பத்யதே| அம்லபித்தே கபபித்தவத்ஸாமாந்யமாஹ– கரேத்யாதி| கபபித்தஂ கரசரணதாஹாதிகஂ ஜநயதி, ததா கண்டூமண்டலபிடகாசிதகாத்ரரோகநிசயமிதி கண்ட்வாதிநிசிதகாத்ரஂ ச ரோகநிசயஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| தேந கண்ட்வாதிநிசிதகாத்ரஂ ரோகசயஂ கரோதீத்யர்தஃ| ரோகசயஃ அவிபாகோத்க்லேஶாதிஃ||௪-௬||
Adhikarana அம்லபித்தஸ்ய ஸாத்யத்வாதிவிசாரஃ (௭) · Śloka ௭
ரோகோऽயமம்லபித்தாக்யோ யத்நாத் ஸஂஸாத்யதே நவஃ |
சிரோத்திதோ பவேத்யாப்யஃ, கச்ச்ரஸாத்யஃ ஸ கஸ்யசித் ||௭||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– ரோக இத்யாதி| கச்ச்ரஸாத்யஃ ஸ கஸ்யசிதிதி அஹிதாஹாராசாரஶீலிநஃ கஸ்யசிச்சிரோத்திதோऽபி கச்ச்ரஸாத்யஃ||௭||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– ரோக இத்யாதி| அயமம்லபித்தாக்யோ ரோகோ நவஃ ஸந் யத்நாத்ஸஂஸாத்யதே, சிரோத்திதோ யாப்யோ பவேத்| கஸ்யசிதித்யாதி| அஹிதாஹாராசாரஶீலிநஃ கஸ்யசிச்சிரோத்திதோऽபி கச்ச்ரஸாத்ய இத்யர்தஃ||௭||
Adhikarana அம்லபித்தே தோஷாந்தரஸஂஸர்கஃ, தோஷபேதேநாம்லபித்தலக்ஷணாநி ச (௮-௧௨) · Śloka ௧௨
ஸாநிலஂ ஸாநிலகபஂ ஸகபஂ தச்ச லக்ஷயேத் |
தோஷலிங்கேந மதிமாந் பிஷங்மோஹகரஂ ஹி தத் ||௮||
கம்பப்ரலாபமூர்சாசிமிசிமிகாத்ராவஸாதஶூலாநி |
தமஸோ தர்ஶநவிப்ரமவிமோஹஹர்ஷாண்யநிலகோபாத் ||௯||
கபநிஷ்டீவநகௌரவஜடதாருசிஶீதஸாதவமிலேபாஃ |
தஹநபலஸாதகண்டூநித்ராஶ்சிஹ்நஂ கபாநுகதே ||௧௦||
உபயமிதமேவ சிஹ்நஂ மாருதகபஸம்பவே பவத்யம்லே |
திக்தாம்லகடுகோத்காரஹத்குக்ஷிகண்டதாஹகத் ||௧௧||
ப்ரமோ மூர்சாருசிஶ்சர்திராலஸ்யஂ ச ஶிரோருஜா |
ப்ரஸேகோ முகமாதுர்யஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஸ்ய லக்ஷணம் ||௧௨||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
தத்ரைவ கேவலாநிலகபாநிலகபமாத்ராணாஂ ஸஂஸர்கமாஹ– ஸாநிலமித்யாதி| பிஷங்மோஹகரமிதி தஸ்யோர்த்வாதஃப்ரவர்தமாநத்வேந சர்த்யதீஸாராப்யாஂ ஸகாஶாத்பேதஸ்ய துர்ஜ்ஞேயத்வாத் வைத்யமோஹகரத்வம்| கபேத்யாதி– ஸாதவமிலேபா இத்யத்ர ஸாதோऽங்கஸாதஃ, லேபஃ ஶ்லேஷ்மலிப்தாஸ்யதா| தஹநபலஸாதேதி ஸாதஶப்தோ தஹநபலாப்யாஂ ஸம்பத்யதே||௮-௧௨||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
தஸ்மிந்நநிலகபஸஂஸர்கமாஹ– ஸாநிலமித்யாதி| தச்சாம்லபித்தஂ ஸாநிலஂ ஸவாதஂ, ஸாநிலகபஂ ஸவாதகபஂ லக்ஷயேத்| தோஷலிங்கேந வாதபித்தகபலிங்கேநேத்யர்தஃ| யதஸ்தத்பிஷங்மோஹகரஂ வைத்யப்ராந்திஜநகஂ, தஸ்யோர்த்வாதஃப்ரவர்தமாநத்வேந சர்த்யதீஸாராப்யாஂ பேதஸ்ய துர்ஜ்ஞேயத்வாத்| ஸாநிலஸ்யாம்லபித்தஸ்ய லக்ஷணமாஹ– கம்பேத்யாதி| வாதயுதேऽம்லே கம்பாதயஸ்ததா தமோதர்ஶநாதயோ பவந்தி| கபாநுகதஸ்ய லக்ஷணமாஹ– கபேத்யாதி| கபாநுகதேऽம்லே கபநிஷ்டீவநாதிலிங்கஂ ஸ்யாத்| ஸாதவமிலேபா இதி ஸாதஃ அங்கஸாதஃ, லேபஃ கபலிப்தாஸ்யதா| தஹநபலஸாதேதி ஸாதஶப்தோ தஹநபலாப்யாஂ ஸம்பந்த்யதே, அந்யத்ஸுகமம்||௮-௧௨||
Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௫௧
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநேऽம்லபித்தநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௫௧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
Show commentary
மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)
இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாம்லபித்தநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௧||
ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)
இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாமம்லபித்தநிதாநம்||௫௧||