௫௨. விஸர்பநிதாநம்

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

அம்லபித்தஸம்பவச்சர்தேர்வேகவிதாரணாத்ரக்ததுஷ்டௌ ஸத்யாஂ விஸர்போத்பத்தேர்ஹேதுஸாம்யாத் ததநந்தரஂ விஸர்பநிதாநம்| சர்திவேகவிகாதஸ்ய ரக்ததூஷகத்வே சரகவசநஂ யதா– “ சர்திவேகப்ரதீகாதாத் காலே சாநவஸேவநாத்| ஶரத்காலப்ரபாவாச்ச ஶோணிதஂ ஸம்ப்ரதுஷ்யதி||” (ச. ஸூ. அ. ௨௪) இதி| தஸ்ய நிதாநபூர்விகாஂ ஸங்க்யாஂ நிருக்திஂ சாஹ– லவணாம்லேத்யாதி| “விஸர்போ ந ஹ்யஸஂஸஷ்டோ ரக்தபித்தேந லக்ஷ்யதே|” இதி வசநாத் லவணாம்லாதிகஂ விஶேஷேண ரக்தபித்தநிதாநமுக்தம்| ஸஂஸேவயா ஸததஸேவயா தோஷகோபஃ ஸஂஸேவாத்தோஷகோபஸ்ததஃ| அத்ர, ஆதிக்ரஹணாத் சரகோக்தாநாஂ ஹரிதஶாகஶிண்டாகீப்ரபதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸப்ததேதி உல்பணைகைகதோஷஜாஸ்த்ரயஃ, ஸந்நிபாதஜ ஏகஃ, த்ரயோ த்வந்த்வஜாஃ, இதி ஸப்தப்ரகாரத்வமுக்தம்| ஸர்வதஃ பரிஸர்பணாதிதி ஸர்வதஃ பரிஸர்பணாத் பரிஸர்பஃ, விவிதஂ ஸர்பாணாத்விஸர்பஃ| யதுக்தஂ சரகே– “விவிதஂ ஸர்பதி யதோ விஸர்பஸ்தேந ஸ ஸ்மதஃ| பரிஸர்போऽதவா நாம்நா ஸர்வதஃ பரிஸர்பணாத்||” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி||௧-௩||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

அம்லபித்தஸம்பவச்சர்தேர்வேகவிகாதாத்ரக்ததுஷ்டௌ ஸத்யாஂ விஸர்போத்பத்தேர்ஹேதுஸாமாந்யாச்சாநந்தரஂ விஸர்பநிதாநமாஹ– சர்திவேகவிகாதஸ்ய ச ரக்ததூஷகத்வே சரகவசநஂ யதா– “சர்திவேகவிகாதாத்து காலே சாநவஸேவநாத்| ஶரத்காலஸ்வபாவாச்ச ஶோணிதஂ ஸம்ப்ரதுஷ்யதி||” இதி| தஸ்ய நிதாநபூர்விகாஂ ஸங்க்யாஂ நிருக்திஂ சாஹ– லவணேத்யாதி| லவணாதிபிர்விஸர்போ ரோகோ பவதி, ஸ ஸப்ததா ஜ்ஞேயஃ| “விஸர்போ ந ஹ்யஸஂஸஷ்டோ ரக்தபித்தேந” இதி வசநால்லவணாதிகஂ விஶேஷேண ரக்தபித்தநிதாநமுக்தம்| ஏஷாஂ ஸந்ததஸேவயா தோஷகோபஃ| ஆதிக்ரஹணாச்சரகக்தஹரிதஶாகஶிண்டாகீப்ரபதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸர்வதஃ பரிஸர்பணாத் பரிஸர்பஃ, விவிதஂ ஸர்பதீதி விஸர்பஃ| யதுக்தஂ சரகே– “விவிதஂ ஸர்பதி யதோ விஸர்பஸ்தேந ஸ ஸ்மதஃ| பரிஸர்போऽத வா நாம்நா ஸர்வதஃ பரிஸர்பணாத்||” இதி| ஸங்க்யாஸம்ப்ராப்திமாஹ– பதக்த்ரயஸ்த்ரிபிஶ்சைகோ விஸர்பா த்வந்த்வஜாஸ்த்ரய இத்யாதி ஸுகமம்| ஆக்நேய இத்யாதிஸுகமம்||௧-௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸர்வேஷாமேவ ரக்தாதிதூஷ்யசதுஷ்டயதோஷத்ரயஜந்யத்வமாஹ– ரக்தமித்யாதி| விஸர்பஸ்ய ஸமாநஸாமக்ரீகத்வேऽபி குஷ்டாத்பேதஃ குஷ்டாத்யாயே ஏவ நிரூபிதஃ| தோஷஶப்தேநைவ வாதாதிக்ரஹணே ஸித்தே மலா இதி யத் கதஂ, ததத்யர்ததுஷ்ட்யா ஶரீரமலிநீகரணத்வஂ தோஷாணாஂ ப்ரதிபாதயிதும்| ஸந்நிபாதஜேऽஸாத்யத்வமபி “ஸர்வாத்மகஃ க்ஷதகதஶ்ச ந ஸித்திமேதி|” (ஸு. நி. அ. ௧௦) இதி வசநாத்| தேந விகதிவிஷமஸமவேதத்வமஸ்ய| சரகே த்வந்தர்ஜபஹிர்ஜபேதேந விஸர்பஃ படிதஃ| யதாஹ– “மர்மோபகாதாத் ஸம்மோஹாதயநாநாஂ விகட்டநாத்| தஷ்ணாதியோகாத்வேகாநாஂ விஷமஂ ச ப்ரவர்தநாத்|| வித்யாத்விஸர்பமந்தர்ஜமாஶு சாக்நிபலக்ஷயாத்| அதோ விபர்யயாத்பாஹ்யமந்யஂ வித்யாத் ஸ்வலக்ஷணைஃ||” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி||௪-௭||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸர்வேஷாமேவ ரக்தாதிதூஷ்யசதுஷ்டயஜந்யத்வமாஹ– ரக்தமித்யாதி| விஸர்பஸ்ய ஸமாநஸாமக்ரீகத்வேऽபி குஷ்டாத்பேதஃ குஷ்டாத்யாய ஏவ நிரூபிதஃ, தோஷக்ரஹணேநைவ வாதாதிக்ரஹணே ஸித்தே மலா இதி யத் கதஂ ததத்யர்ததுஷ்ட்யா ஶரீரமலிநீகரணத்வஂ தோஷாணாஂ ப்ரதிபாதயிதும்| லஸீகாஜலஂ, த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸஸ்ய ஸப்ததாதுஷு க்லப்தத்வாத்| வாதஜஂ விஸர்பமாஹ– தத்ரேத்யாதி| வாதஜ்வரஸமவ்யத இதி ‘வேபதுர்விஷமோ வேகஃ’ இத்யாதிகஃ| நிஸ்தோதஃ ஶூலேந துத்யத இவ, பேதோ விதீர்யத இவ, அர்திஃ பீடா, ஆயாமோ விஸ்தாரவாந், ஹர்ஷோ ரோமஹர்ஷஃ| பைத்திகமாஹ– பித்தாதித்யாதி| த்ருதகதிஃ ஶீக்ரகதிஃ| பித்தஜ்வரலிங்க இதி “வேகஸ்தீக்ஷ்ணோऽதிஸாரஃ” இத்யாதிகஃ| அதிலோஹிதோऽதிரிக்தஃ| கபஜமாஹ– கபாதித்யாதி| கபஜ்வரஸமாந இதி “ஸ்தைமித்யஂ ஸ்திமிதோ வேகஃ” இத்யாதிகஃ| ஸாந்நிபாதிகமாஹ– ஸந்நிபாதேத்யாதி| ஸர்வதோஷலக்ஷணைர்யுக்த இத்யர்தஃ| ஸந்நிபாதஜேऽஸாத்யத்வமுக்தஂ “ஸர்வாத்மகஃ க்ஷதகதஶ்ச ந ஸித்திமேதி” இதி வசநாத்| தேந விகதிவிஷமஸமவேதத்வமஸ்ய| சரகே த்வந்தர்ஜபஹிர்ஜபேதேந விஸர்பஃ படிதஃ| யதாஹ– “மர்மோபதாபாத்ஸம்மோஹாதயநாநாஂ ச கட்டநாத்| தஷ்ணாதியோகாத்வேகாநாஂ விஷமஂ ச ப்ரவர்தநாத்| வித்யாத்விஸர்பமந்தர்ஜமாஶு சாக்நிபலக்ஷயாத்| அதோ விபர்யயாத்பாஹ்யமந்யத்வித்யாத்ஸ்வலக்ஷணைஃ||” இதி||௪-௭||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஆக்நேயவிஸர்பமாஹ– வாதபித்தாதித்யாதிநா| தீப்தாங்காராவகீர்ணவதிதி ஜ்வலதங்காரேணைவ வ்யாப்தமங்கஂ மந்யதே| ஶாந்தாங்காராஸித இதி நிர்வாணாங்காரவத் கஷ்ணவர்ணஃ ஸ தேஶோ பவதி| நீலோ ரக்தோ வேதி ஸ தேஶஃ ஸ்நிக்தநீலோ ரக்தோ வா பவதி| அக்நிதக்த இவேதி அக்நிதக்ததேஶ இவ| ஶீக்ரகத்வாதிதி ஶீக்ரகாரித்வாத்| மர்மாநுஸாரீ ஹதயாத்யநுஸாரீ| வ்யததேऽங்கமித்யத்ராந்தர்பாவிதோ ண்யர்தஃ, தேந வ்யதயதீத்யர்தஃ| நித்ராஂ சேத்யத்ர ஹரேதிதி ஸம்பத்யதே| ஶர்ம ஸுகம்| துஷ்ப்ரபோதோऽஶ்நுதே நித்ராமிதி நித்ராஂ மரணரூபாஂ ப்ராப்நோதி||௮-௧௩||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

வாதபித்தஜமாக்நேயாக்யஂ விஸர்பமாஹ– வாதபித்தாதிதி| வாதபித்தஜோऽயஂ ஸஞ்ஜ்ஞேயஃ| ஜ்வராதிபிருபத்ரவைர்யுதஃ| தீப்தாங்காராவகீர்ணவதிதி ஜ்வலதங்காரேணேவ வ்யாப்தமங்கஂ மந்யதே| ஶாந்தாங்காராஸித இதி நிர்வாணாங்காரவத்கஷ்ணவர்ணஃ, நீலஃ சாஷபக்ஷிவத்வா ரக்தோ வா ஸ தேஶோ பவதி| அக்நிதக்த இவேதி ஆஶு ஶீக்ரமக்நிதக்த இவ ஸ்போடைருபசீயதே வத்திஂ நீயதே, ஶீக்ரகத்வாத் ஶீக்ரகாரித்வாத், த்ருதஂ ஶீக்ரஂ, ஸ விஸர்பஃ, மர்மாநுஸாரீ ஹதயாநுஸாரீ, அதீவ பலவாந் வாதஃ| வ்யததேऽங்கமிதி அத்ராந்தர்பாவிதோ ண்யர்தஃ, தேந வ்யதயதீத்யர்தஃ| நித்ராஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ச ஹரேந்நாஶயேத்| ஶ்வாஸஂ ஹிக்காஂ ச ஈரயேத் ப்ரகோபயேத்| ஈதஶீமவஸ்தாஂ கதோ நா புருஷஃ, க்வசிச்சர்ம ஸுகஂ ந ப்ராப்நோதி, கேஷு பூமிஶய்யாஸநாதிஷு, ஸ்வதஃ ஆத்மநைவ, க்லிஷ்டஃ பீடிதஃ, சேஷ்டமாநோ வித்ததாஂ சேஷ்டாஂ குர்யாத், துஃகப்ரபோதஃ மநோதேஹஶ்ரமோத்பவாஂ நித்ராஂ மரணரூபாம், அஶ்நுதே ப்ராப்நோதி||௮-௧௩||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ரந்திவிஸர்பமாஹ– கபேந ருத்த இத்யாதி| கபேநேதி ஸ்வஹேதுகுபிதேந, பவநஃ ஸ்வஹேதுகுபிதஃ, தேந கபமாருதஜத்வமஸ்யோபபந்நஂ பவதி| பித்த்வா தஂ பஹுதா கபமிதி கபஂ விஸ்தார்ய| ரக்தஂ வேதி தூஷயித்வேத்யநேந வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பத்யதே| தீர்காணுவத்தஸ்தூலகராத்மநாமிதி வத்தஂ வர்துலஂ, ஸ்தூலமுச்சூநஂ, கரஂ கடிநம், ஏவஂரூபாணாஂ க்ரந்தீநாஂ மாலாஂ கரோதி, அயஂ ச க்ரந்திவிஸர்பஃ ஸுஶ்ருதேऽபசீஸஞ்ஜ்ஞயா பட்யதே||௧௪-௧௬||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபமாருதஜஂ க்ரந்திவிஸர்பமாஹ– கபேநேத்யாதி| கபேந ஸ்வஹேதுகுபிதேந, ஸ்வஹேதுகுபிதஃ பவநஃ, கபஂ பித்த்வா விதார்ய, ரக்தஂ ச தூஷயித்வேத்யநேந வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பத்யதே, வத்தரக்தஸ்ய மநுஷ்யஸ்ய| த்வக்ஸிராஸ்நாயுமாஂஸகமிதி ரக்தவிஶேஷணம்| தீர்காணுவத்தஸ்தூலகராத்மநாமிதி அணு ஸூக்ஷ்மஂ, வத்தஂ வர்துலஂ, ஸ்தூலமஸூக்ஷ்மஂ, கரஂ கடிநம், ஏவஂரூபாணாஂ க்ரந்தீநாஂ மாலாஂ கரோதி||௧௪-௧௬||–

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

கர்தமவிஸர்பமாஹ– கபபித்தாதித்யாதி| ஸ்தம்ப இதி காத்ரஸ்ய ஸ்தப்ததா, ஆமோபவேஶநமாமஸ்ய வர்சஸஸ்த்யஜநம்| ஸ ச ஸர்பதி ப்ராயேணாமாஶயஂ கஹ்ணந்நேகதேஶமிதி கபபித்தயோராமாஶயஸ்தத்வாத் ப்ராயேணாமாஶயே பவந்நேகதேஶவ்யாபீ பவதீத்யர்தஃ| பிடகைரிதி பிடகாபிஃ| மலிந இதி மலதிக்தஃ| கம்பீரபாக இத்யந்தஃபாகஃ, ப்ராஜ்யோஷ்மா ப்ரசுரோஷ்மா| ஸ்பஷ்டஸ்நாயுஸிராகண இதி பூதிமாஂஸகலநேந ஸ்நாய்வாதீநாஂ ஸ்பஷ்டதா| கர்தமாக்யமுஶந்தி தமிதி தஂ கர்தமஸாரூப்யாத் கர்தமாக்யமிச்சந்தி||௧௭-௨௧||–

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

கபபித்தாத்மகஂ கர்தமவிஸர்பமாஹ– கபபித்தாதயஂ ஜ்ஞேயஃ| ஸ்தம்போ காத்ரஸ்ய ஸ்தப்ததா, அங்காவஸாதஃ அங்ககேதஃ, விக்ஷேபஃ அங்காநாமிதஶ்சேதஶ்ச ப்ரேரணம்| இந்த்ரியகௌரவமிதி சக்ஷுராதீநாஂ கௌரவம்| ஆமோபவேஶநமித்யாதி| ஆமஸ்ய வர்சஸஸ்த்யஜநம்| லேபஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஶுஷிராணாஂ லிப்ததா ஶ்லேஷ்மாதிநா| ப்ராயேணாமாஶயஂ கஹ்ணந்நிதி கபபித்தயோராமாஶயஸ்தாநத்வாத்; ப்ராயேணாமாஶயே பிந்நைகதேஶவ்யாபீ பவதீத்யர்தஃ| ந சாதிபீடாகரஃ| பிடகைஃ பிடகாபிரவகீர்ணோ வ்யாப்தஃ, கிம்பூதைஃ அதிபீதலோஹிதபாண்டுரைஃ| அஸிதஃ கஷ்ணஃ, மேசகாபஃ அஞ்ஜநாபஃ, மலிநோ மலதிக்தஃ| கம்பீரபாக இதி அந்தஃபாகஃ, ப்ராஜ்யோஷ்மா ப்ரசுரோஷ்மா| ஸ்புடஸ்நாயுஸிராகண இதி பூதிமாஂஸாபகமேந ஸ்நாய்வாதீநாஂ ஸ்புடதா| கர்தமாக்யமுஶந்தி தஂ கர்தமஸாரூப்யாத் கர்தமாக்யஂ கதயந்தி||௧௭-௨௧||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

க்ஷதவிஸர்பமாஹ– பாஹ்யஹேதோரித்யாதி| அயஂ ச பித்தஜே விஸர்பேऽந்தர்பாவநீயஃ, தேந ந ஸங்க்யாதிக்யம்| ததா ச போஜஃ– “ஶஸ்த்ரப்ரஹாரைஸ்தைஸ்தைஸ்து வ்யாடதந்தநகைரபி| க்ஷதே வாऽப்யதவா பக்நே பஹுதோஷஸ்ய தேஹிநஃ|| ரக்தஂ பித்தஂ ச குபிதஂ வ்ரணமாஶு ப்ரபத்யதே| குருதஸ்தே ஸமேதே து வ்ரணோத்ஸேதஂ ஸுதாருணம்|| ஆசிதஂ தநுவிஸ்போடைஃ கஷ்ணைஃ பீதகஸந்நிபைஃ| பித்தவீஸர்பவல்லிங்கஂ தஸ்ய ஶேஷஂ விநிர்திஶேத்||” இதி||௨௨-௨௪||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

க்ஷதஜமாஹ– பாஹ்யஹேதோரித்யாதி| ஶ்யாவலோஹிதஂ வர்ணேந| அயஂ க்ஷதஜோ விஸர்பஃ பித்தஜேऽந்தர்பாவநீயஃ, தேந ந ஸங்க்யாதிக்யம்| ததா ச போஜஃ– “ஶஸ்த்ரப்ரஹாரைஸ்தைஸ்தைஸ்து வ்யாலதந்தநகைரபி| க்ஷதே வாऽப்யத வா பக்நே பஹுதோஷஸ்ய தேஹிநஃ|| ரக்தஂ பித்தஂ ச குபிதஂ வ்ரணமாஶு ப்ரபத்யதே| குருதஸ்தே ஸமேதே து வ்ரணோத்ஸேதஂ ஸுதாருணம்|| ஆசிதஂ வ்ரணவிஸ்போடைஃ கஷ்ணபீதஸமந்விதைஃ| பித்தவீஸர்பவல்லிங்கஂ தஸ்ய ஶேஷஂ விநிர்தேஶேத்||” இதி| விஸர்போபத்ரவாநாஹ– ஜ்வரேத்யாதி| மாஂஸதரணஂ மாஂஸவிதரணம்| ஶேஷஂ ஸுகமம்||௨௨-௨௪||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

ஸாத்யத்வாதிகமாஹ– ஸித்யந்தீத்யாதி| பித்தாத்மகோऽஞ்ஜநவபுரிதி அத்யந்தமுத்ரிக்தபித்தோऽஞ்ஜநஸமவர்ணதநுஃ, அக்நிவிஸர்பாக்யோ ந ஸாத்ய இதி வ்யாக்யாநயந்தி| கச்ச்ராஶ்ச மர்மஸ்விதி அஸாத்யத்வேந கச்ச்ரத்வஂ போத்தவ்யம்| யதாஹ போஜஃ– “வர்ஜ்யஸ்து க்ஷதஜஸ்தேஷாஂ ஸந்நிபாதாத்து யோ பவேத்| பிஷஜா ஜாநதா த்யாஜ்யாஃ ஸர்வ ஏவ து மர்மஜாஃ||” இதி||௨௫||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

ஸாத்யாஸாத்யாநாஹ– ஸித்த்யந்தீத்யாதி| ஏகைகதோஷஜநிதாஸ்த்ரயஃ ஸாத்யாஃ, த்ரிதோஷஜஃ க்ஷதஜஶ்சாஸாத்யஃ| பித்தாத்மகோऽஞ்ஜநவபுரிதி பைத்திகோ யோऽத்யந்தமுத்ரிக்தபித்தத்வாதஞ்ஜநஸவர்ணஃ ஸோऽஸாத்யஃ, அக்நிவீஸர்போ ந ஸாத்யஃ; கச்ச்ராஶ்ச மர்மஸ்விதி அஸாத்யத்வஂ கச்ச்ரத்வேந போத்தவ்யம்| ததா ச போஜஃ– “த்யாஜ்யஸ்து க்ஷதஜஸ்தேஷாஂ ஸந்நிபாதாச்ச யோ பவேத்| பிஷஜா ஜாநதா த்யாஜ்யாஃ ஸர்வ ஏவ து மர்மஜாஃ||” இதி||௨௫||

மதுகோஶ வ்யாக்யா (விஜயரக்ஷித, ஶ்ரீகண்டதத்த கத)

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ விஸர்பநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௫௨||

ஆதங்கதர்பண வ்யாக்யா (வாசஸ்பதி வைத்ய கத)

இதி ஶ்ரீவாசஸ்பதிவைத்யவிரசிதாயாஂ மாதவநிதாநவ்யாக்யாயாமாதங்கதர்பணாக்யாயாஂ விஸர்பநிதாநம்||௫௨||