૫૧. અમ્લપિત્તનિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

કોઠહેતૌ પિત્તશ્લેષ્મોલ્લેખાત્ પિત્તશ્લેષ્મમિલનરૂપસ્યામ્લપિત્તસ્ય નિદાનમ્| નિદાનપૂર્વકમમ્લપિત્તસ્ય સ્વરૂપમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ, દુષ્ટં વ્યાપન્નમન્નં; વિદાહિસ્થાને વિદગ્ધેતિ પાઠાન્તરે વિદગ્ધં ભર્જિતં; પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નભુજ ઇતિ પિત્તપ્રકોપિ પાનં તક્રસુરાદિ, અન્નમાશુધાન્યમાષાદિ; પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નગ્રહણેનૈવામ્લવિદાહિનો ગ્રહણે સિદ્ધે તદભિધાનં વિશેષાર્થં; ‘પિત્તપ્રકોપણાદ્યન્નભુજ’ ઇતિ પાઠાન્તરે આદિશબ્દાત્ કફાદિપ્રકોપણમન્નં ગૃહ્યતે| એવંવિધપાનાન્નમુપભુઞ્જાનસ્ય વિદગ્ધં કુપિતં, સ્વહેતૂપચિતં પુરા યદિતિ વર્ષાસુ જલૌષધિગતવિદાહાદિભિઃ સ્વહેતુભિરુપચિતં સઞ્ચયમાપન્નમ્| યદુક્તમ્– “વર્ષાસ્વમ્લવિપાકિત્વાદદ્ભિરૌષધિભિસ્તથા|” (ચ. ચિ. અ. ૩) ઇતિ| વિદાહાદ્યમ્લગુણોદ્રિક્તં પિત્તમમ્લપિત્તમ્||૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

કોઠહેતૌ પિત્તકફોલ્લેખાત્ પિત્તકફમિલિતરૂપસ્યામ્લપિત્તસ્યાતોઽનન્તરં નિદાનમ્| તત્ર નિદાનપૂર્વકમમ્લપિત્તસ્ય સ્વરૂપમાહ– વિરુદ્ધેત્યાદિ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિ, દુષ્ટં વ્યાપન્નમન્નમ્| વિદાહિસ્થાને ‘વિદગ્ધ’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર વિદગ્ધં ભર્જિતમ્| પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નભુજ ઇતિ પિત્તપ્રકોપિ પાનં તક્રસુરાદિ, અન્નમાશુધાન્યમાષાદિ, ‘પિત્તપ્રકોપણાદ્યન્નભુજઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે આદિશબ્દાત્ કફાદિપ્રકોપણમન્નં ગૃહ્યતે, એવંવિધપાનાન્નં ભુઞ્જાનસ્ય વિદગ્ધં કુપિતં, સ્વહેતૂપચિતં પુરા યદિતિ વર્ષાસુ જલૌષધિગતવિદાહાદિભિર્હેતુભિઃ ઉપચિતં સઞ્ચયમાપન્નં, યદુક્તમ્– “વર્ષાસ્વમ્લવિપાકિત્વાદદ્ભિરોષધિભિસ્તથા” ઇતિ| પિત્તપ્રકોપિપાનાન્નગ્રહણેનૈવામ્લવિદાહિનો ગ્રહણે સિદ્ધે તદભિધાનં વિશેષાર્થમ્||૧||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય લિઙ્ગમાહ– અવિપાકેત્યાદિ| અવિપાક ઇત્યાહારાપાકઃ, ક્લમોઽનાયાસજઃ શ્રમઃ| અમ્લપિત્તે પિત્તં પ્રધાનં, વાતકફાવપ્યત્રાનુગૌ ગૌરવોદ્ગારકમ્પાદિના જ્ઞેયૌ||૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય લિઙ્ગમાહ– અવિપાકેત્યાદિ| અવિપાકઃ આહારાપાકઃ, ક્લમોઽનાયાસજઃ શ્રમઃ, અમ્લપિત્તે પિત્તં પ્રધાનં, વાતકફાવપ્યત્રાનુગૌ ગૌરવોદ્ગારકમ્પાદિના જ્ઞેયૌ||૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તસ્ય કદાચિદધ-ઊર્ધ્વગમનભેદાદ્દ્વિવિધસ્યાધોગતિં તાવદાહ– તૃડ્દાહેત્યાદિ| મૂર્છા સર્વથા જ્ઞાનશૂન્યત્વં, મોહો વિપરીતજ્ઞાનમ્| પ્રયાત્યધો વેત્યત્ર વાશબ્દો ભાવ્યૂર્ધ્વગમનાપેક્ષયા| વિવિધપ્રકારમિતિ હરિત્પીતકૃષ્ણરક્તાદિબહુવર્ણત્વદુર્ગન્ધિત્વયોગાન્નાનાવિધમ્| કદાચિદિતિ ન સર્વકાલમ્||૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્ય કદાચિત્ કાયોર્ધ્વાધોગમનભેદાદ્વિવિધસ્યાધોગતિં તાવદાહ– તૃડિત્યાદિ| અધો વિવિધપ્રકારં કદાચિત્પ્રયાતિ, તથા તૃડ્દાહાદિકારિ, તથા હૃલ્લાસાદિકરં, મૂર્છા સર્વથા જ્ઞાનશૂન્યત્વં, મોહોઽત્ર વિપરીતં જ્ઞાનમ્| પ્રયાત્યધો વેત્યત્ર વાશબ્દો ભાવ્યૂર્ધ્વગમનાપેક્ષયા; વિવિધપ્રકારમિતિ હરિતપીતકૃષ્ણરક્તાદિબહુવર્ણત્વદુર્ગન્ધિત્વયોગાન્નાનાવિધમ્| કદાચિદિતિ ન સર્વકાલમ્||૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઊર્ધ્વગતિમાહ– વાન્તમિત્યાદિ| નીલં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણં મર્દનાઞ્જનવદ્રૂક્ષકૃષ્ણમ્, આરક્તમીષલ્લોહિતં, રક્તમન્તર્લોહિતમ્| માંસોદકાભમિતિ માંસધાવનતોયાભં કૃષ્ણલોહિતમિત્યર્થઃ| વિવિધં રસેનેતિ રસેન લવણકટુતિક્તાખ્યેન નાનારૂપમ્| કરોતિ તિક્તામ્લવમિમિતિ તિક્તસ્ય અમ્લસ્ય વા વમિં વાન્તિં કરોતિ| ઉદ્ગારમેવંવિધમેવેતિ અત્ર કરોતીતિ સમ્બધ્યતે, એવંવિધમિતિ અમ્લતિક્તમ્| કણ્ઠહૃત્કુક્ષિદાહં શિરસો રુજં ચેતિ અત્રાપિ કરોતીતિ સમ્બધ્યતે| કરચરણેત્યાદિ– કણ્ડૂમણ્ડલપિડકાશતનિચિતગાત્રરોગચયમિતિ કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં ચ રોગચયં ચેતિ દ્વન્દ્વઃ, તેન કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં રોગચયં કરોતીત્યર્થઃ; રોગચયોઽવિપાકોત્ક્લેશાદિઃ||૪-૬||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઊર્ધ્વગતિમાહ– વાન્તમિત્યાદિ| હરિત્ શાકપત્રાભમ્, નીલં ચાષપક્ષપ્રભં સ્નિગ્ધકૃષ્ણં, કૃષ્ણમ્ અઞ્જનાભમ્, આરક્તમ્ ઈષલ્લોહિતં, રક્તમ્ અત્યન્તલોહિતં, માંસોદકાભં માંસધાવનતોયાભમ્, અચ્છં નિર્મલમ્| વિવિધં રસેન લવણકટુતિક્તાખ્યેનાનુરૂપં કરોતિ| આહારસ્યાવસ્થામાહ– ભુક્ત ઇત્યાદિ| ભુક્તે આહારે વિદગ્ધે અથવા કદાચિદભુક્તેઽપિ સતિ તિક્તામ્લવમિં કરોતીતિ સમ્બધ્યતે| અમ્લપિત્તે કફપિત્તવત્સામાન્યમાહ– કરેત્યાદિ| કફપિત્તં કરચરણદાહાદિકં જનયતિ, તથા કણ્ડૂમણ્ડલપિડકાચિતગાત્રરોગનિચયમિતિ કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં ચ રોગનિચયશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| તેન કણ્ડ્વાદિનિચિતગાત્રં રોગચયં કરોતીત્યર્થઃ| રોગચયઃ અવિપાકોત્ક્લેશાદિઃ||૪-૬||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાધ્યત્વાદિકમાહ– રોગ ઇત્યાદિ| કૃચ્છ્રસાધ્યઃ સ કસ્યચિદિતિ અહિતાહારાચારશીલિનઃ કસ્યચિચ્ચિરોત્થિતોઽપિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ||૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સાધ્યત્વાદિકમાહ– રોગ ઇત્યાદિ| અયમમ્લપિત્તાખ્યો રોગો નવઃ સન્ યત્નાત્સંસાધ્યતે, ચિરોત્થિતો યાપ્યો ભવેત્| કસ્યચિદિત્યાદિ| અહિતાહારાચારશીલિનઃ કસ્યચિચ્ચિરોત્થિતોઽપિ કૃચ્છ્રસાધ્ય ઇત્યર્થઃ||૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

તત્રૈવ કેવલાનિલકફાનિલકફમાત્રાણાં સંસર્ગમાહ– સાનિલમિત્યાદિ| ભિષઙ્મોહકરમિતિ તસ્યોર્ધ્વાધઃપ્રવર્તમાનત્વેન છર્દ્યતીસારાભ્યાં સકાશાદ્ભેદસ્ય દુર્જ્ઞેયત્વાત્ વૈદ્યમોહકરત્વમ્| કફેત્યાદિ– સાદવમિલેપા ઇત્યત્ર સાદોઽઙ્ગસાદઃ, લેપઃ શ્લેષ્મલિપ્તાસ્યતા| દહનબલસાદેતિ સાદશબ્દો દહનબલાભ્યાં સમ્બધ્યતે||૮-૧૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

તસ્મિન્નનિલકફસંસર્ગમાહ– સાનિલમિત્યાદિ| તચ્ચામ્લપિત્તં સાનિલં સવાતં, સાનિલકફં સવાતકફં લક્ષયેત્| દોષલિઙ્ગેન વાતપિત્તકફલિઙ્ગેનેત્યર્થઃ| યતસ્તદ્ભિષઙ્મોહકરં વૈદ્યભ્રાન્તિજનકં, તસ્યોર્ધ્વાધઃપ્રવર્તમાનત્વેન છર્દ્યતીસારાભ્યાં ભેદસ્ય દુર્જ્ઞેયત્વાત્| સાનિલસ્યામ્લપિત્તસ્ય લક્ષણમાહ– કમ્પેત્યાદિ| વાતયુતેઽમ્લે કમ્પાદયસ્તથા તમોદર્શનાદયો ભવન્તિ| કફાનુગતસ્ય લક્ષણમાહ– કફેત્યાદિ| કફાનુગતેઽમ્લે કફનિષ્ઠીવનાદિલિઙ્ગં સ્યાત્| સાદવમિલેપા ઇતિ સાદઃ અઙ્ગસાદઃ, લેપઃ કફલિપ્તાસ્યતા| દહનબલસાદેતિ સાદશબ્દો દહનબલાભ્યાં સમ્બન્ધ્યતે, અન્યત્સુગમમ્||૮-૧૨||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામ્લપિત્તનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૧||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયામમ્લપિત્તનિદાનમ્||૫૧||