Adhikarana amlapittasya nidānapūrvakaṁ svarūpam (1) · Śloka 1
athāmlapittanidānam |
viruddhaduṣṭāmlavidāhipittaprakōpipānānnabhujō vidagdham |
pittaṁ svahētūpacitaṁ purā yattadamlapittaṁ pravadanti santaḥ ||1||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
kōṭhahētau pittaślēṣmōllēkhāt pittaślēṣmamilanarūpasyāmlapittasya nidānam| nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhētyādi| viruddhaṁ kṣīramatsyādi, duṣṭaṁ vyāpannamannaṁ; vidāhisthānē vidagdhēti pāṭhāntarē vidagdhaṁ bharjitaṁ; pittaprakōpipānānnabhuja iti pittaprakōpi pānaṁ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi; pittaprakōpipānānnagrahaṇēnaivāmlavidāhinō grahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣārthaṁ; ‘pittaprakōpaṇādyannabhuja’ iti pāṭhāntarē ādiśabdāt kaphādiprakōpaṇamannaṁ gr̥hyatē| ēvaṁvidhapānānnamupabhuñjānasya vidagdhaṁ kupitaṁ, svahētūpacitaṁ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhiḥ svahētubhirupacitaṁ sañcayamāpannam| yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirauṣadhibhistathā|” (ca. ci. a. 3) iti| vidāhādyamlaguṇōdriktaṁ pittamamlapittam||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
kōṭhahētau pittakaphōllēkhāt pittakaphamilitarūpasyāmlapittasyātō'nantaraṁ nidānam| tatra nidānapūrvakamamlapittasya svarūpamāha– viruddhētyādi| viruddhaṁ kṣīramatsyādi, duṣṭaṁ vyāpannamannam| vidāhisthānē ‘vidagdha’ iti pāṭhāntaraṁ, tatra vidagdhaṁ bharjitam| pittaprakōpipānānnabhuja iti pittaprakōpi pānaṁ takrasurādi, annamāśudhānyamāṣādi, ‘pittaprakōpaṇādyannabhujaḥ’ iti pāṭhāntarē ādiśabdāt kaphādiprakōpaṇamannaṁ gr̥hyatē, ēvaṁvidhapānānnaṁ bhuñjānasya vidagdhaṁ kupitaṁ, svahētūpacitaṁ purā yaditi varṣāsu jalauṣadhigatavidāhādibhirhētubhiḥ upacitaṁ sañcayamāpannaṁ, yaduktam– “varṣāsvamlavipākitvādadbhirōṣadhibhistathā” iti| pittaprakōpipānānnagrahaṇēnaivāmlavidāhinō grahaṇē siddhē tadabhidhānaṁ viśēṣārtham||1||
Adhikarana amlapittalakṣaṇam (2) · Śloka 2
avipākaklamōtklēśatiktāmlōdgāragauravaiḥ |
hr̥tkaṇṭhadāhārucibhiścāmlapittaṁ vadēdbhiṣak ||2||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasya liṅgamāha– avipākētyādi| avipāka ityāhārāpākaḥ, klamō'nāyāsajaḥ śramaḥ| amlapittē pittaṁ pradhānaṁ, vātakaphāvapyatrānugau gauravōdgārakampādinā jñēyau||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasya liṅgamāha– avipākētyādi| avipākaḥ āhārāpākaḥ, klamō'nāyāsajaḥ śramaḥ, amlapittē pittaṁ pradhānaṁ, vātakaphāvapyatrānugau gauravōdgārakampādinā jñēyau||2||
Adhikarana adhōgatasyāmlapittasya lakṣaṇam (3) · Śloka 3
tr̥ḍdāhamūrchābhramamōhakāri prayātyadhō vā vividhaprakāram |
hr̥llāsakōṭhānalasādaharṣasvēdāṅgapītatvakaraṁ kadācit ||3||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tasya kadācidadha-ūrdhvagamanabhēdāddvividhasyādhōgatiṁ tāvadāha– tr̥ḍdāhētyādi| mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṁ, mōhō viparītajñānam| prayātyadhō vētyatra vāśabdō bhāvyūrdhvagamanāpēkṣayā| vividhaprakāramiti haritpītakr̥ṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayōgānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasya kadācit kāyōrdhvādhōgamanabhēdādvividhasyādhōgatiṁ tāvadāha– tr̥ḍityādi| adhō vividhaprakāraṁ kadācitprayāti, tathā tr̥ḍdāhādikāri, tathā hr̥llāsādikaraṁ, mūrchā sarvathā jñānaśūnyatvaṁ, mōhō'tra viparītaṁ jñānam| prayātyadhō vētyatra vāśabdō bhāvyūrdhvagamanāpēkṣayā; vividhaprakāramiti haritapītakr̥ṣṇaraktādibahuvarṇatvadurgandhitvayōgānnānāvidham| kadāciditi na sarvakālam||3||
Adhikarana ūrdhvagasyāmlapittasya lakṣaṇam (4-6) · Śloka 6
vāntaṁ haritpītakanīlakr̥ṣṇamāraktaraktābhamatīva cāmlam |
māṁsōdakābhaṁ tvatipicchilācchaṁ ślēṣmānujātaṁ vividhaṁ rasēna ||4||
bhuktē vidagdhē tvathavā'pyabhuktē karōti tiktāmlavamiṁ kadācit |
udgāramēvaṁvidhamēva kaṇṭhahr̥tkukṣidāhaṁ śirasō rujaṁ ca ||5||
karacaraṇadāhamauṣṇyaṁ mahatīmaruciṁ jvaraṁ ca kaphapittam |
janayati kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarōgacayam ||6||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| nīlaṁ snigdhakr̥ṣṇaṁ, kr̥ṣṇaṁ mardanāñjanavadrūkṣakr̥ṣṇam, āraktamīṣallōhitaṁ, raktamantarlōhitam| māṁsōdakābhamiti māṁsadhāvanatōyābhaṁ kr̥ṣṇalōhitamityarthaḥ| vividhaṁ rasēnēti rasēna lavaṇakaṭutiktākhyēna nānārūpam| karōti tiktāmlavamimiti tiktasya amlasya vā vamiṁ vāntiṁ karōti| udgāramēvaṁvidhamēvēti atra karōtīti sambadhyatē, ēvaṁvidhamiti amlatiktam| kaṇṭhahr̥tkukṣidāhaṁ śirasō rujaṁ cēti atrāpi karōtīti sambadhyatē| karacaraṇētyādi– kaṇḍūmaṇḍalapiḍakāśatanicitagātrarōgacayamiti kaṇḍvādinicitagātraṁ ca rōgacayaṁ cēti dvandvaḥ, tēna kaṇḍvādinicitagātraṁ rōgacayaṁ karōtītyarthaḥ; rōgacayō'vipākōtklēśādiḥ||4-6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
ūrdhvagatimāha– vāntamityādi| harit śākapatrābham, nīlaṁ cāṣapakṣaprabhaṁ snigdhakr̥ṣṇaṁ, kr̥ṣṇam añjanābham, āraktam īṣallōhitaṁ, raktam atyantalōhitaṁ, māṁsōdakābhaṁ māṁsadhāvanatōyābham, acchaṁ nirmalam| vividhaṁ rasēna lavaṇakaṭutiktākhyēnānurūpaṁ karōti| āhārasyāvasthāmāha– bhukta ityādi| bhuktē āhārē vidagdhē athavā kadācidabhuktē'pi sati tiktāmlavamiṁ karōtīti sambadhyatē| amlapittē kaphapittavatsāmānyamāha– karētyādi| kaphapittaṁ karacaraṇadāhādikaṁ janayati, tathā kaṇḍūmaṇḍalapiḍakācitagātrarōganicayamiti kaṇḍvādinicitagātraṁ ca rōganicayaścēti dvandvaḥ| tēna kaṇḍvādinicitagātraṁ rōgacayaṁ karōtītyarthaḥ| rōgacayaḥ avipākōtklēśādiḥ||4-6||
Adhikarana amlapittasya sādhyatvādivicāraḥ (7) · Śloka 7
rōgō'yamamlapittākhyō yatnāt saṁsādhyatē navaḥ |
cirōtthitō bhavēdyāpyaḥ, kr̥cchrasādhyaḥ sa kasyacit ||7||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
sādhyatvādikamāha– rōga ityādi| kr̥cchrasādhyaḥ sa kasyaciditi ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirōtthitō'pi kr̥cchrasādhyaḥ||7||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
sādhyatvādikamāha– rōga ityādi| ayamamlapittākhyō rōgō navaḥ san yatnātsaṁsādhyatē, cirōtthitō yāpyō bhavēt| kasyacidityādi| ahitāhārācāraśīlinaḥ kasyaciccirōtthitō'pi kr̥cchrasādhya ityarthaḥ||7||
Adhikarana amlapittē dōṣāntarasaṁsargaḥ, dōṣabhēdēnāmlapittalakṣaṇāni ca (8-12) · Śloka 12
sānilaṁ sānilakaphaṁ sakaphaṁ tacca lakṣayēt |
dōṣaliṅgēna matimān bhiṣaṅmōhakaraṁ hi tat ||8||
kampapralāpamūrchācimicimigātrāvasādaśūlāni |
tamasō darśanavibhramavimōhaharṣāṇyanilakōpāt ||9||
kaphaniṣṭhīvanagauravajaḍatāruciśītasādavamilēpāḥ |
dahanabalasādakaṇḍūnidrāścihnaṁ kaphānugatē ||10||
ubhayamidamēva cihnaṁ mārutakaphasambhavē bhavatyamlē |
tiktāmlakaṭukōdgārahr̥tkukṣikaṇṭhadāhakr̥t ||11||
bhramō mūrchāruciśchardirālasyaṁ ca śirōrujā |
prasēkō mukhamādhuryaṁ ślēṣmapittasya lakṣaṇam ||12||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tatraiva kēvalānilakaphānilakaphamātrāṇāṁ saṁsargamāha– sānilamityādi| bhiṣaṅmōhakaramiti tasyōrdhvādhaḥpravartamānatvēna chardyatīsārābhyāṁ sakāśādbhēdasya durjñēyatvāt vaidyamōhakaratvam| kaphētyādi– sādavamilēpā ityatra sādō'ṅgasādaḥ, lēpaḥ ślēṣmaliptāsyatā| dahanabalasādēti sādaśabdō dahanabalābhyāṁ sambadhyatē||8-12||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasminnanilakaphasaṁsargamāha– sānilamityādi| taccāmlapittaṁ sānilaṁ savātaṁ, sānilakaphaṁ savātakaphaṁ lakṣayēt| dōṣaliṅgēna vātapittakaphaliṅgēnētyarthaḥ| yatastadbhiṣaṅmōhakaraṁ vaidyabhrāntijanakaṁ, tasyōrdhvādhaḥpravartamānatvēna chardyatīsārābhyāṁ bhēdasya durjñēyatvāt| sānilasyāmlapittasya lakṣaṇamāha– kampētyādi| vātayutē'mlē kampādayastathā tamōdarśanādayō bhavanti| kaphānugatasya lakṣaṇamāha– kaphētyādi| kaphānugatē'mlē kaphaniṣṭhīvanādiliṅgaṁ syāt| sādavamilēpā iti sādaḥ aṅgasādaḥ, lēpaḥ kaphaliptāsyatā| dahanabalasādēti sādaśabdō dahanabalābhyāṁ sambandhyatē, anyatsugamam||8-12||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 51
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē'mlapittanidānaṁ samāptam ||51||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmlapittanidānaṁ samāptam||51||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāmamlapittanidānam||51||