Adhikarana അമ്ലപിത്തസ്യ നിദാനപൂര്വകം സ്വരൂപമ് (൧) · Śloka ൧
അഥാമ്ലപിത്തനിദാനമ് |
വിരുദ്ധദുഷ്ടാമ്ലവിദാഹിപിത്തപ്രകോപിപാനാന്നഭുജോ വിദഗ്ധമ് |
പിത്തം സ്വഹേതൂപചിതം പുരാ യത്തദമ്ലപിത്തം പ്രവദന്തി സന്തഃ ||൧||
View original
अथाम्लपित्तनिदानम् |
विरुद्धदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानान्नभुजो विदग्धम् |
पित्तं स्वहेतूपचितं पुरा यत्तदम्लपित्तं प्रवदन्ति सन्तः ||१||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
കോഠഹേതൌ പിത്തശ്ലേഷ്മോല്ലേഖാത് പിത്തശ്ലേഷ്മമിലനരൂപസ്യാമ്ലപിത്തസ്യ നിദാനമ്| നിദാനപൂര്വകമമ്ലപിത്തസ്യ സ്വരൂപമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി, ദുഷ്ടം വ്യാപന്നമന്നം; വിദാഹിസ്ഥാനേ വിദഗ്ധേതി പാഠാന്തരേ വിദഗ്ധം ഭര്ജിതം; പിത്തപ്രകോപിപാനാന്നഭുജ ഇതി പിത്തപ്രകോപി പാനം തക്രസുരാദി, അന്നമാശുധാന്യമാഷാദി; പിത്തപ്രകോപിപാനാന്നഗ്രഹണേനൈവാമ്ലവിദാഹിനോ ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വിശേഷാര്ഥം; ‘പിത്തപ്രകോപണാദ്യന്നഭുജ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ആദിശബ്ദാത് കഫാദിപ്രകോപണമന്നം ഗൃഹ്യതേ| ഏവംവിധപാനാന്നമുപഭുഞ്ജാനസ്യ വിദഗ്ധം കുപിതം, സ്വഹേതൂപചിതം പുരാ യദിതി വര്ഷാസു ജലൌഷധിഗതവിദാഹാദിഭിഃ സ്വഹേതുഭിരുപചിതം സഞ്ചയമാപന്നമ്| യദുക്തമ്– “വര്ഷാസ്വമ്ലവിപാകിത്വാദദ്ഭിരൌഷധിഭിസ്തഥാ|” (ച. ചി. അ. ൩) ഇതി| വിദാഹാദ്യമ്ലഗുണോദ്രിക്തം പിത്തമമ്ലപിത്തമ്||൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
കോഠഹേതൌ പിത്തകഫോല്ലേഖാത് പിത്തകഫമിലിതരൂപസ്യാമ്ലപിത്തസ്യാതോऽനന്തരം നിദാനമ്| തത്ര നിദാനപൂര്വകമമ്ലപിത്തസ്യ സ്വരൂപമാഹ– വിരുദ്ധേത്യാദി| വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദി, ദുഷ്ടം വ്യാപന്നമന്നമ്| വിദാഹിസ്ഥാനേ ‘വിദഗ്ധ’ ഇതി പാഠാന്തരം, തത്ര വിദഗ്ധം ഭര്ജിതമ്| പിത്തപ്രകോപിപാനാന്നഭുജ ഇതി പിത്തപ്രകോപി പാനം തക്രസുരാദി, അന്നമാശുധാന്യമാഷാദി, ‘പിത്തപ്രകോപണാദ്യന്നഭുജഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ആദിശബ്ദാത് കഫാദിപ്രകോപണമന്നം ഗൃഹ്യതേ, ഏവംവിധപാനാന്നം ഭുഞ്ജാനസ്യ വിദഗ്ധം കുപിതം, സ്വഹേതൂപചിതം പുരാ യദിതി വര്ഷാസു ജലൌഷധിഗതവിദാഹാദിഭിര്ഹേതുഭിഃ ഉപചിതം സഞ്ചയമാപന്നം, യദുക്തമ്– “വര്ഷാസ്വമ്ലവിപാകിത്വാദദ്ഭിരോഷധിഭിസ്തഥാ” ഇതി| പിത്തപ്രകോപിപാനാന്നഗ്രഹണേനൈവാമ്ലവിദാഹിനോ ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വിശേഷാര്ഥമ്||൧||
Adhikarana അമ്ലപിത്തലക്ഷണമ് (൨) · Śloka ൨
അവിപാകക്ലമോത്ക്ലേശതിക്താമ്ലോദ്ഗാരഗൌരവൈഃ |
ഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിഭിശ്ചാമ്ലപിത്തം വദേദ്ഭിഷക് ||൨||
View original
अविपाकक्लमोत्क्लेशतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः |
हृत्कण्ठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिषक् ||२||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– അവിപാകേത്യാദി| അവിപാക ഇത്യാഹാരാപാകഃ, ക്ലമോऽനായാസജഃ ശ്രമഃ| അമ്ലപിത്തേ പിത്തം പ്രധാനം, വാതകഫാവപ്യത്രാനുഗൌ ഗൌരവോദ്ഗാരകമ്പാദിനാ ജ്ഞേയൌ||൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യ ലിങ്ഗമാഹ– അവിപാകേത്യാദി| അവിപാകഃ ആഹാരാപാകഃ, ക്ലമോऽനായാസജഃ ശ്രമഃ, അമ്ലപിത്തേ പിത്തം പ്രധാനം, വാതകഫാവപ്യത്രാനുഗൌ ഗൌരവോദ്ഗാരകമ്പാദിനാ ജ്ഞേയൌ||൨||
Adhikarana അധോഗതസ്യാമ്ലപിത്തസ്യ ലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
തൃഡ്ദാഹമൂര്ഛാഭ്രമമോഹകാരി പ്രയാത്യധോ വാ വിവിധപ്രകാരമ് |
ഹൃല്ലാസകോഠാനലസാദഹര്ഷസ്വേദാങ്ഗപീതത്വകരം കദാചിത് ||൩||
View original
तृड्दाहमूर्छाभ्रममोहकारि प्रयात्यधो वा विविधप्रकारम् |
हृल्लासकोठानलसादहर्षस्वेदाङ्गपीतत्वकरं कदाचित् ||३||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തസ്യ കദാചിദധ-ഊര്ധ്വഗമനഭേദാദ്ദ്വിവിധസ്യാധോഗതിം താവദാഹ– തൃഡ്ദാഹേത്യാദി| മൂര്ഛാ സര്വഥാ ജ്ഞാനശൂന്യത്വം, മോഹോ വിപരീതജ്ഞാനമ്| പ്രയാത്യധോ വേത്യത്ര വാശബ്ദോ ഭാവ്യൂര്ധ്വഗമനാപേക്ഷയാ| വിവിധപ്രകാരമിതി ഹരിത്പീതകൃഷ്ണരക്താദിബഹുവര്ണത്വദുര്ഗന്ധിത്വയോഗാന്നാനാവിധമ്| കദാചിദിതി ന സര്വകാലമ്||൩||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്യ കദാചിത് കായോര്ധ്വാധോഗമനഭേദാദ്വിവിധസ്യാധോഗതിം താവദാഹ– തൃഡിത്യാദി| അധോ വിവിധപ്രകാരം കദാചിത്പ്രയാതി, തഥാ തൃഡ്ദാഹാദികാരി, തഥാ ഹൃല്ലാസാദികരം, മൂര്ഛാ സര്വഥാ ജ്ഞാനശൂന്യത്വം, മോഹോऽത്ര വിപരീതം ജ്ഞാനമ്| പ്രയാത്യധോ വേത്യത്ര വാശബ്ദോ ഭാവ്യൂര്ധ്വഗമനാപേക്ഷയാ; വിവിധപ്രകാരമിതി ഹരിതപീതകൃഷ്ണരക്താദിബഹുവര്ണത്വദുര്ഗന്ധിത്വയോഗാന്നാനാവിധമ്| കദാചിദിതി ന സര്വകാലമ്||൩||
Adhikarana ഊര്ധ്വഗസ്യാമ്ലപിത്തസ്യ ലക്ഷണമ് (൪-൬) · Śloka ൬
വാന്തം ഹരിത്പീതകനീലകൃഷ്ണമാരക്തരക്താഭമതീവ ചാമ്ലമ് |
മാംസോദകാഭം ത്വതിപിച്ഛിലാച്ഛം ശ്ലേഷ്മാനുജാതം വിവിധം രസേന ||൪||
ഭുക്തേ വിദഗ്ധേ ത്വഥവാऽപ്യഭുക്തേ കരോതി തിക്താമ്ലവമിം കദാചിത് |
ഉദ്ഗാരമേവംവിധമേവ കണ്ഠഹൃത്കുക്ഷിദാഹം ശിരസോ രുജം ച ||൫||
കരചരണദാഹമൌഷ്ണ്യം മഹതീമരുചിം ജ്വരം ച കഫപിത്തമ് |
ജനയതി കണ്ഡൂമണ്ഡലപിഡകാശതനിചിതഗാത്രരോഗചയമ് ||൬||
View original
वान्तं हरित्पीतकनीलकृष्णमारक्तरक्ताभमतीव चाम्लम् |
मांसोदकाभं त्वतिपिच्छिलाच्छं श्लेष्मानुजातं विविधं रसेन ||४||
भुक्ते विदग्धे त्वथवाऽप्यभुक्ते करोति तिक्ताम्लवमिं कदाचित् |
उद्गारमेवंविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाहं शिरसो रुजं च ||५||
करचरणदाहमौष्ण्यं महतीमरुचिं ज्वरं च कफपित्तम् |
जनयति कण्डूमण्डलपिडकाशतनिचितगात्ररोगचयम् ||६||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഊര്ധ്വഗതിമാഹ– വാന്തമിത്യാദി| നീലം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണം, കൃഷ്ണം മര്ദനാഞ്ജനവദ്രൂക്ഷകൃഷ്ണമ്, ആരക്തമീഷല്ലോഹിതം, രക്തമന്തര്ലോഹിതമ്| മാംസോദകാഭമിതി മാംസധാവനതോയാഭം കൃഷ്ണലോഹിതമിത്യര്ഥഃ| വിവിധം രസേനേതി രസേന ലവണകടുതിക്താഖ്യേന നാനാരൂപമ്| കരോതി തിക്താമ്ലവമിമിതി തിക്തസ്യ അമ്ലസ്യ വാ വമിം വാന്തിം കരോതി| ഉദ്ഗാരമേവംവിധമേവേതി അത്ര കരോതീതി സമ്ബധ്യതേ, ഏവംവിധമിതി അമ്ലതിക്തമ്| കണ്ഠഹൃത്കുക്ഷിദാഹം ശിരസോ രുജം ചേതി അത്രാപി കരോതീതി സമ്ബധ്യതേ| കരചരണേത്യാദി– കണ്ഡൂമണ്ഡലപിഡകാശതനിചിതഗാത്രരോഗചയമിതി കണ്ഡ്വാദിനിചിതഗാത്രം ച രോഗചയം ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ, തേന കണ്ഡ്വാദിനിചിതഗാത്രം രോഗചയം കരോതീത്യര്ഥഃ; രോഗചയോऽവിപാകോത്ക്ലേശാദിഃ||൪-൬||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഊര്ധ്വഗതിമാഹ– വാന്തമിത്യാദി| ഹരിത് ശാകപത്രാഭമ്, നീലം ചാഷപക്ഷപ്രഭം സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണം, കൃഷ്ണമ് അഞ്ജനാഭമ്, ആരക്തമ് ഈഷല്ലോഹിതം, രക്തമ് അത്യന്തലോഹിതം, മാംസോദകാഭം മാംസധാവനതോയാഭമ്, അച്ഛം നിര്മലമ്| വിവിധം രസേന ലവണകടുതിക്താഖ്യേനാനുരൂപം കരോതി| ആഹാരസ്യാവസ്ഥാമാഹ– ഭുക്ത ഇത്യാദി| ഭുക്തേ ആഹാരേ വിദഗ്ധേ അഥവാ കദാചിദഭുക്തേऽപി സതി തിക്താമ്ലവമിം കരോതീതി സമ്ബധ്യതേ| അമ്ലപിത്തേ കഫപിത്തവത്സാമാന്യമാഹ– കരേത്യാദി| കഫപിത്തം കരചരണദാഹാദികം ജനയതി, തഥാ കണ്ഡൂമണ്ഡലപിഡകാചിതഗാത്രരോഗനിചയമിതി കണ്ഡ്വാദിനിചിതഗാത്രം ച രോഗനിചയശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| തേന കണ്ഡ്വാദിനിചിതഗാത്രം രോഗചയം കരോതീത്യര്ഥഃ| രോഗചയഃ അവിപാകോത്ക്ലേശാദിഃ||൪-൬||
Adhikarana അമ്ലപിത്തസ്യ സാധ്യത്വാദിവിചാരഃ (൭) · Śloka ൭
രോഗോऽയമമ്ലപിത്താഖ്യോ യത്നാത് സംസാധ്യതേ നവഃ |
ചിരോത്ഥിതോ ഭവേദ്യാപ്യഃ, കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ സ കസ്യചിത് ||൭||
View original
रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् संसाध्यते नवः |
चिरोत्थितो भवेद्याप्यः, कृच्छ्रसाध्यः स कस्यचित् ||७||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
സാധ്യത്വാദികമാഹ– രോഗ ഇത്യാദി| കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ സ കസ്യചിദിതി അഹിതാഹാരാചാരശീലിനഃ കസ്യചിച്ചിരോത്ഥിതോऽപി കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ||൭||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
സാധ്യത്വാദികമാഹ– രോഗ ഇത്യാദി| അയമമ്ലപിത്താഖ്യോ രോഗോ നവഃ സന് യത്നാത്സംസാധ്യതേ, ചിരോത്ഥിതോ യാപ്യോ ഭവേത്| കസ്യചിദിത്യാദി| അഹിതാഹാരാചാരശീലിനഃ കസ്യചിച്ചിരോത്ഥിതോऽപി കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana അമ്ലപിത്തേ ദോഷാന്തരസംസര്ഗഃ, ദോഷഭേദേനാമ്ലപിത്തലക്ഷണാനി ച (൮-൧൨) · Śloka ൧൨
സാനിലം സാനിലകഫം സകഫം തച്ച ലക്ഷയേത് |
ദോഷലിങ്ഗേന മതിമാന് ഭിഷങ്മോഹകരം ഹി തത് ||൮||
കമ്പപ്രലാപമൂര്ഛാചിമിചിമിഗാത്രാവസാദശൂലാനി |
തമസോ ദര്ശനവിഭ്രമവിമോഹഹര്ഷാണ്യനിലകോപാത് ||൯||
കഫനിഷ്ഠീവനഗൌരവജഡതാരുചിശീതസാദവമിലേപാഃ |
ദഹനബലസാദകണ്ഡൂനിദ്രാശ്ചിഹ്നം കഫാനുഗതേ ||൧൦||
ഉഭയമിദമേവ ചിഹ്നം മാരുതകഫസമ്ഭവേ ഭവത്യമ്ലേ |
തിക്താമ്ലകടുകോദ്ഗാരഹൃത്കുക്ഷികണ്ഠദാഹകൃത് ||൧൧||
ഭ്രമോ മൂര്ഛാരുചിശ്ഛര്ദിരാലസ്യം ച ശിരോരുജാ |
പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം ശ്ലേഷ്മപിത്തസ്യ ലക്ഷണമ് ||൧൨||
View original
सानिलं सानिलकफं सकफं तच्च लक्षयेत् |
दोषलिङ्गेन मतिमान् भिषङ्मोहकरं हि तत् ||८||
कम्पप्रलापमूर्छाचिमिचिमिगात्रावसादशूलानि |
तमसो दर्शनविभ्रमविमोहहर्षाण्यनिलकोपात् ||९||
कफनिष्ठीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपाः |
दहनबलसादकण्डूनिद्राश्चिह्नं कफानुगते ||१०||
उभयमिदमेव चिह्नं मारुतकफसम्भवे भवत्यम्ले |
तिक्ताम्लकटुकोद्गारहृत्कुक्षिकण्ठदाहकृत् ||११||
भ्रमो मूर्छारुचिश्छर्दिरालस्यं च शिरोरुजा |
प्रसेको मुखमाधुर्यं श्लेष्मपित्तस्य लक्षणम् ||१२||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
തത്രൈവ കേവലാനിലകഫാനിലകഫമാത്രാണാം സംസര്ഗമാഹ– സാനിലമിത്യാദി| ഭിഷങ്മോഹകരമിതി തസ്യോര്ധ്വാധഃപ്രവര്തമാനത്വേന ഛര്ദ്യതീസാരാഭ്യാം സകാശാദ്ഭേദസ്യ ദുര്ജ്ഞേയത്വാത് വൈദ്യമോഹകരത്വമ്| കഫേത്യാദി– സാദവമിലേപാ ഇത്യത്ര സാദോऽങ്ഗസാദഃ, ലേപഃ ശ്ലേഷ്മലിപ്താസ്യതാ| ദഹനബലസാദേതി സാദശബ്ദോ ദഹനബലാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ||൮-൧൨||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
തസ്മിന്നനിലകഫസംസര്ഗമാഹ– സാനിലമിത്യാദി| തച്ചാമ്ലപിത്തം സാനിലം സവാതം, സാനിലകഫം സവാതകഫം ലക്ഷയേത്| ദോഷലിങ്ഗേന വാതപിത്തകഫലിങ്ഗേനേത്യര്ഥഃ| യതസ്തദ്ഭിഷങ്മോഹകരം വൈദ്യഭ്രാന്തിജനകം, തസ്യോര്ധ്വാധഃപ്രവര്തമാനത്വേന ഛര്ദ്യതീസാരാഭ്യാം ഭേദസ്യ ദുര്ജ്ഞേയത്വാത്| സാനിലസ്യാമ്ലപിത്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ– കമ്പേത്യാദി| വാതയുതേऽമ്ലേ കമ്പാദയസ്തഥാ തമോദര്ശനാദയോ ഭവന്തി| കഫാനുഗതസ്യ ലക്ഷണമാഹ– കഫേത്യാദി| കഫാനുഗതേऽമ്ലേ കഫനിഷ്ഠീവനാദിലിങ്ഗം സ്യാത്| സാദവമിലേപാ ഇതി സാദഃ അങ്ഗസാദഃ, ലേപഃ കഫലിപ്താസ്യതാ| ദഹനബലസാദേതി സാദശബ്ദോ ദഹനബലാഭ്യാം സമ്ബന്ധ്യതേ, അന്യത്സുഗമമ്||൮-൧൨||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൫൧
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേऽമ്ലപിത്തനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൧||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदानेऽम्लपित्तनिदानं समाप्तम् ||५१||
Show commentary
മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമ്ലപിത്തനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൧||
ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)
ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമമ്ലപിത്തനിദാനമ്||൫൧||