Adhikarana śītapittasya nidānapūrvikā samprāptiḥ (1) · Śloka 1
atha śītapittōdarda-kōṭhanidānam |
śītamārutasaṁsparśāt praduṣṭau kaphamārutau |
pittēna saha sambhūya bahirantarvisarpataḥ ||1||
View original
अथ शीतपित्तोदर्द-कोठनिदानम् |
शीतमारुतसंस्पर्शात् प्रदुष्टौ कफमारुतौ |
पित्तेन सह सम्भूय बहिरन्तर्विसर्पतः ||१||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tvagduṣṭidōṣatrayajanyatvasāmānyāt kuṣṭhānantaraṁ śītapittōdardādinidānam| tasya dōṣatrayajanyatvamāha– śītamārutasaṁsparśādityādi| pittēna saha sambhūyēti svahētūpacitēna pittēna sambhūya militvā| bahirantariti bahistvaci, antaḥ śōṇitādau; visarpataḥ prasarataḥ||1||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tvagduṣṭidōṣatrayajanyatvasāmānyātkuṣṭhānantaraṁ śītapittādinidānam| tasya dōṣatrayajanyatvamāha– śītētyādi| praduṣṭau kupitau kaphamārutau svahētūpacitēna pittēna saha militvā, bahistvaci, antaḥ śōṇitādau, visarpataḥ prasarataḥ||1||
Adhikarana śītapittapūrvarūpam (2) · Śloka 2
pipāsārucihr̥llāsadēhasādāṅgagauravam |
raktalōcanatā tēṣāṁ pūrvarūpasya lakṣaṇam ||2||
View original
पिपासारुचिहृल्लासदेहसादाङ्गगौरवम् |
रक्तलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम् ||२||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
pūrvarūpamāha– pipāsētyādi| raktalōcanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasya svarūpamityarthaḥ; na tu lakṣaṇamatra liṅgaṁ, pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tasya pūrvarūpamāha– pipāsētyādi| atra raktalōcanatā prabhāvāt| pūrvarūpasya lakṣaṇamiti pūrvarūpasyōpalambhanaṁ, na tu lakṣaṇaṁ liṅgaṁ; pipāsādivyatiriktasya pūrvarūpasyābhāvāt||2||
Adhikarana śītapittalakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
varaṭīdaṣṭasaṁsthānaḥ śōthaḥ sañjāyatē bahiḥ |
sakaṇḍūstōdabahulaśchardijvaravidāhavān ||3||
udardamiti taṁ vidyācchītapittamathāparē |
vātādhikaṁ śītapittamudardastu kaphādhikaḥ ||4||
View original
वरटीदष्टसंस्थानः शोथः सञ्जायते बहिः |
सकण्डूस्तोदबहुलश्छर्दिज्वरविदाहवान् ||३||
उदर्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे |
वाताधिकं शीतपित्तमुदर्दस्तु कफाधिकः ||४||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| sakaṇḍūstōdabahulaśchardijvaravidāhavāniti atra kaṇḍūḥ kaphāt, tōdō vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi dōṣatrayaliṅgam| anayōḥ śītapittōdardayōḥ samānasaṁsthānatvē'pi vātādhikaṁ śītapittaṁ, kaphādhika udardaḥ||3-4||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
udardalakṣaṇamāha– varaṭītyādi| varaṭī kīṭaviśēṣaḥ, taddaṣṭasadr̥śākāraḥ, bahiḥ śarīrē śōthō jāyatē| atra kaṇḍūḥ kaphāt, tōdō vātāt, chardijvaravidāhāḥ pittāditi dōṣatrayaliṅgam; aparē śītapittamityāhuḥ| anayōrdōṣadvayādhikatvamāha– vātādhikamityādi| anayōḥ śītapittōdardayōḥ samānasaṁsthānatvē'pi vātādhikaṁ śītapittaṁ, kaphādhika udardaḥ||3-4||
Adhikarana udardasya dharmāntaram (5) · Śloka 5
sōtsaṅgaiśca sarāgaiśca kaṇḍūmadbhiśca maṇḍalaiḥ |
śaiśiraḥ kaphajō vyādhirudarda iti kīrtitaḥ ||5||
View original
सोत्सङ्गैश्च सरागैश्च कण्डूमद्भिश्च मण्डलैः |
शैशिरः कफजो व्याधिरुदर्द इति कीर्तितः ||५||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
udardasya dharmāntaramāha– sōtsaṅgairityādi| utsaṅgaiḥ madhyanimnaiḥ| śaiśira iti śiśirasambhavaḥ||5||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
udardasya dharmāntaramāha– sōtsaṅgairityādi| madhyanimnaiḥ, śaiśiraḥ śiśirasambhavaḥ||5||
Adhikarana kōṭhalakṣaṇam (6) · Śloka 6
asamyagvamanōdīrṇapittaślēṣmānnanigrahaiḥ |
maṇḍalāni sakaṇḍūni rāgavanti bahūni ca |
utkōṭhaḥ sānubandhaśca kōṭha ityabhidhīyatē ||6||
View original
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः |
मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च |
उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ||६||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
tvagduṣṭisāmyādatraiva kōṭhō'bhidhīyatē– asamyagvamanētyādi| asamyaktvaṁ vamanasyāyōgamithyāyōgādinā, tathōdīrṇānāṁ pittaślēṣmānnānāṁ nigrahō vēgavidhāraṇaṁ, tairmaṇḍalāni jāyantē, sa kōṭhaḥ| athavā'yamarthaḥ– asamyagvamanōdīrṇau pittaślēṣmāṇau, tathā'nnanigraha upasthitavēgasyānnasya nigrahaḥ chardinigrahaḥ iti yāvat, tairhētubhirbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayōgamithyāyōgābhyāṁ jñēyam, atiyōgasya tu pittaślēṣmakōṭhākaratvāt| ētēna hētulakṣaṇabhēdādbhinnaḥ kōṭha udardāt| kōṭhō niranubandhaḥ| tathā cōktam– “kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ|” iti sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanēna||6||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
tvagdōṣasāmānyādatraiva kōṭhaḥ prōcyatē| sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| asamyaktvaṁ vamanasyāyōgamithyāyōgādinā, udīrṇāni prēritāni pittaślēṣmānnāni, tēṣāṁ nigrahaiḥ śarīrē maṇḍalāni vartulakamalādīni atikaṇḍumanti lauhityayuktāni bahūni ca jāyantē, athavā'yamēvārthaḥ– asamyagvamanēnōdīrṇau pittaślēṣmāṇau, tathā'nnanigrahaḥ upasthitavēgasyānnasya nigrahaḥ chardinigraha iti yāvat, tairbhavanti| vamanasya cāsamyaktvamayōgamithyāyōgābhyāṁ jñēyam, atiyōgasya pittaślēṣmakōpakatvāt, ētēna hētulakṣaṇabhēdādbhinnaḥ kōṭha udardāditi| kōṭhō niranubandhaḥ, tathā cōktam– “kṣaṇikōtpādavināśaḥ kōṭha iti nigadyatē tajjñaiḥ” iti| sānubandha utkōṭhō'bhidhīyatē| sānubandhatā ca punaḥpunarbhavanēnēti||6||
Adhikarana puṣpikā · Śloka 50
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē śītapittōdardakōṭhānidānaṁ samāptam ||50||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शीतपित्तोदर्दकोठानिदानं समाप्तम् ||५०||
Show commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śītapittōdardakōṭhanidānaṁ samāptam||50||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ śītapittōdardakōṭhanidānam||50||