Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాత ఉన్మాదనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఔత్పాదికం శోషమభిధాయ దక్షయజ్ఞే కుష్ఠానంతరోత్పన్నమున్మాదం బ్రూతే| వచనం హి- “భయత్రాసశోకైరున్మాదాపస్మారాణాం” (ని.అ.8) ఇతి||1-2||
Adhikarana ౨ (౩-౪) · Śloka ౪
ఇహ ఖలు పంచోన్మాదా భవంతి; తద్యథా- వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాగంతునిమిత్తాః||3|| తత్ర దోషనిమిత్తాశ్చత్వారః పురుషాణామేవంవిధానాం క్షిప్రమభినిర్వర్తంతే; తద్యథా- భీరూణాముపక్లిష్టసత్త్వానాముత్సన్నదోషాణాం సమలవికృతోపహితాన్యనుచితాన్యాహారజాతాని వైషమ్యయుక్తేనోపయోగవిధినోపయుంజానానాం తంత్రప్రయోగమపి విషమమాచరతామన్యాశ్చ శరీరచేష్టా విషమాః సమాచరతామత్యుపక్షీణదేహానాం వ్యాధివేగసముద్భ్రమితానాముపహతమనసాం వా కామక్రోధలోభహర్షభయమోహాయాసశోకచింతోద్వేగాదిభిర్భూయోఽభిఘాతాభ్యాహతానాం వా మనస్యుపహతే బుద్ధౌ చ ప్రచలితాయామభ్యుదీర్ణా దోషాః ప్రకుపితా హృదయముపసృత్య మనోవహాని స్రోతాంస్యావృత్య జనయంత్యున్మాదం||4||
इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति; तद्यथा- वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः||३|| तत्र दोषनिमित्ताश्चत्वारः पुरुषाणामेवंविधानां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- भीरूणामुपक्लिष्टसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्यनुचितान्याहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामुपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर्भूयोऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्युपहते बुद्धौ च प्रचलितायामभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्||४||
🔊 Audio coming soon
ఉపక్లిష్టసత్త్వానామితి రజస్తమోభ్యాముపహతేచేతసాం| ఉత్సన్నదోషాణామితి ప్రవృద్ధోద్భ్రాంతదోషాణాం| సమలైః అశుచిభిః, వికృతైః వైరోధికైః, ఉపహితాని మిశ్రీకృతానీతి సమలవికృతోపహితాని; కింవా సమలైః మలినైః, వికృతైః కుష్ఠివ్యంగాదిభిః పరిజనైః, ఉపహితాని ఉపఢౌకితానీతి సమలవికృతోపహితాని| వైషమ్యయుక్తేనోపయోగవిధినేతి యః ప్రకృతికరణాదిరాహారోపయోగవిధిర్వక్తవ్యః, తేన వైషమ్యయుక్తేన; వైషమ్యం చ ప్రకృత్యాదీనామశస్తత్వం ప్రకృతిగురుత్వాదిభిః కృతం జ్ఞేయం| తంత్రం శరీరం, తస్య పరిపాలనార్థం సద్వృత్తోక్తః ప్రయోగః; శరీరచేష్టాశబ్దేన తు గమనాది గృహ్యతే, తేన న పౌనరుక్త్యం| తంత్రశబ్దః శరీరే వర్తతే; యదుక్తం- “తంత్రయంత్రేషు భిన్నేషు తమోఽంత్యం ప్రవివిక్షతాం” (ఇ.అ.12) ఇతి| వ్యాధివేగసముద్భ్రమితానామితి వ్యాధిబలేనాప్రకృతిస్థితానాం| ఉపహతమనసామితి కామాదిభిః సంబధ్యతే| భూయ ఇతి పునః పునః| ఉపసృత్యేతి వ్యాప్య||3-4||
Adhikarana ౩ (౫) · Śloka ౫
ఉన్మాదం పునర్మనోబుద్ధిసంజ్ఞాజ్ఞానస్మృతిభక్తిశీలచేష్టాచారవిభ్రమం విద్యాత్||5||
उन्मादं पुनर्मनोबुद्धिसञ्ज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
ఉన్మాదప్రత్యాత్మలక్షణమాహ- ఉన్మాదం పునరిత్యాది| విభ్రమమితి మనఃప్రభృతిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అత్ర మనోవిభ్రమాచ్చింత్యానర్థాన్న చింతయతే, అచింత్యాంశ్చ చింతయతే; ఉక్తం హి- “మనసశ్చ చింత్యమర్థః” (సూ.అ.8) ఇతి| బుద్ధివిభ్రమాత్తు నిత్యమనిత్యమితి, ప్రియం చాప్రియమితి పశ్యతి; వచనం హి- “విషమాభినివేశో యో నిత్యానిత్యే ప్రియాప్రియే| జ్ఞేయః స బుద్ధివిభ్రంశః, సమం బుద్ధిర్హి పశ్యతి” (శా.అ.1) ఇతి| సంజ్ఞాం జ్ఞానం, తద్విభ్రమాదగ్న్యాదిదాహం న బుధ్యతే; కింవా సంజ్ఞా నామోల్లేఖేన జ్ఞానం| స్మృతివిభ్రమాత్తు న స్మరతి, అయథావద్వా స్మరతి| భక్తిరిచ్ఛా, తద్విభ్రమాచ్చ యత్రేచ్ఛా పూర్వమాసీత్తత్రానిచ్ఛా భవతి| శీలవిభ్రమాదక్రోధనః క్రోధనో భవతి| చేష్టావిభ్రమాదనుచితచేష్టో భవతి| ఆచారః శాస్త్రశిక్షాకృతో వ్యవహారః; తద్విభ్రమాదశౌచాద్యాచరతి||5||
Adhikarana ౪ (౬) · Śloka ౬
తస్యేమాని పూర్వరూపాణి; తద్యథా- శిరసః శూన్యతా, చక్షుషోరాకులతా, స్వనః కర్ణయోః, ఉచ్ఛ్వాసస్యాధిక్యం, ఆస్యసంస్రవణం, అనన్నాభిలాషారోచకావిపాకాః, హృద్గ్రహః, ధ్యానాయాససమ్మోహోద్వేగాశ్చాస్థానే, సతతం లోమహర్షః, జ్వరశ్చాభీక్ష్ణం, ఉన్మత్తచిత్తత్వం, ఉదర్దిత్వం , అర్దితాకృతికరణం చ వ్యాధేః, స్వప్నే చాభీక్ష్ణం దర్శనం భ్రాంతచలితానవస్థితానాం రూపాణామప్రశస్తానాం చ తిలపీడకచక్రాధిరోహణం వాతకుండలికాభిశ్చోన్మథనం నిమజ్జనం చ కలుషాణామంభసామావర్తే చక్షుషోశ్చాపసర్పణమితి (దోషనిమిత్తానామున్మాదానాం పూర్వరూపాణి భవంతి)||6||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि; तद्यथा- शिरसः शून्यता, चक्षुषोराकुलता, स्वनः कर्णयोः, उच्छ्वासस्याधिक्यम्, आस्यसंस्रवणम्, अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः, हृद्ग्रहः, ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश्चास्थाने, सततं लोमहर्षः, ज्वरश्चाभीक्ष्णम्, उन्मत्तचित्तत्वम्, उदर्दित्वम् , अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणामप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश्चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणामम्भसामावर्ते चक्षुषोश्चापसर्पणमिति (दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
అస్థానే ఇత్యవిషయే; తేన అధ్యానవిషయే ధ్యానం, అసమ్మోహవిషయే చ మోహ ఇత్యాది జ్ఞేయం| ఉన్మత్తచిత్తత్వమితి ఉద్భ్రాంతచిత్తత్వం| ఉదర్దితత్వమితి ఊర్ధ్వకాయే పీడితత్వం| అర్దితాకృతికరణం చ వ్యాధేరితి అర్దితస్య వ్యాధేరాకృతికరణం; తేనార్ధవక్త్రభ్రమణాదికరణమిత్యర్థః| కింవా వ్యాధేరితి ప్రథమోక్తేన తస్యేత్యనేన సంబధ్యతే, తేన తస్య వ్యాధేర్బుద్ధ్యాదిభ్రమరూపస్యోన్మాదస్య యథోక్తాని పూర్వరూపాణీతి యోజనా| చక్షుషోశ్చాపసర్పణమితి చక్షుర్వ్యపగమ ఇత్యర్థః||6||
Adhikarana ౫ (౭) · Śloka ౭
తతోఽనంతరమేవమున్మాదాభినిర్వృత్తిరేవ| తత్రేదమున్మాదవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- పరిసరణమజస్రం, అక్షిభ్రువౌష్ఠాంసహన్వగ్రహస్తపాదాంగవిక్షేపణమకస్మాత్ , సతతమనియతానాం చ గిరాముత్సర్గః, ఫేనాగమనమాస్యాత్, అభీక్ష్ణం స్మితహసితనృత్యగీతవాదిత్రసంప్రయోగాశ్చాస్థానే, వీణావంశశంఖశమ్యాతాలశబ్దానుకరణమసామ్నా, యానమయానైః, అలంకరణమనలంకారికైర్ద్రవ్యైః, లోభశ్చాభ్యవహార్యేష్వలబ్ధేషు, లబ్ధేషు చావమానస్తీవ్రమాత్సర్యం చ, కార్శ్యం, పారుష్యం, ఉత్పిండితారుణాక్షతా, వాతోపశయవిపర్యాసాదనుపశయతా చ; ఇతి వాతోన్మాదలింగాని భవంతి(1); అమర్షః, క్రోధః, సంరంభశ్చాస్థానే, శస్త్రలోష్ట్రకశాకాష్ఠముష్టిభిరభిహననం స్వేషాం పరేషాం వా, అభిద్రవణం, ప్రచ్ఛాయశీతోదకాన్నాభిలాషః, సంతాపశ్చాతివేలం, తామ్రహరితహారిద్రసంరబ్ధాక్షతా, పిత్తోపశయవిపర్యాసాదనుపశయతా చ; ఇతి పిత్తోన్మాదలింగాని భవంతి(2); స్థానమేకదేశే, తూష్ణీంభావః, అల్పశశ్చంక్రమణం, లాలాశింఘాణకస్రవణం, అనన్నాభిలాషః, రహస్కామతా, బీభత్సత్వం, శౌచద్వేషః, స్వప్ననిత్యతా, శ్వయథురాననే, శుక్లస్తిమితమలోపదిగ్ధాక్షత్వం, శ్లేష్మోపశయవిపర్యాసాదనుపశయతా చ; ఇతి శ్లేష్మోన్మాదలింగాని భవంతి(3); త్రిదోషలింగసన్నిపాతే తు సాన్నిపాతికం విద్యాత్; తమసాధ్యమాచక్షతే కుశలాః||7||
ततोऽनन्तरमेवमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव| तत्रेदमुन्मादविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- परिसरणमजस्रम्, अक्षिभ्रुवौष्ठांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणमकस्मात् , सततमनियतानां च गिरामुत्सर्गः, फेनागमनमास्यात्, अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसम्प्रयोगाश्चास्थाने, वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणमसाम्ना, यानमयानैः, अलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैः, लोभश्चाभ्यवहार्येष्वलब्धेषु, लब्धेषु चावमानस्तीव्रमात्सर्यं च, कार्श्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डितारुणाक्षता, वातोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(१); अमर्षः, क्रोधः, संरम्भश्चास्थाने, शस्त्रलोष्ट्रकशाकाष्ठमुष्टिभिरभिहननं स्वेषां परेषां वा, अभिद्रवणं, प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः, सन्तापश्चातिवेलं, ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षता, पित्तोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति पित्तोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(२); स्थानमेकदेशे, तूष्णीम्भावः, अल्पशश्चङ्क्रमणं, लालाशिङ्घाणकस्रवणम्, अनन्नाभिलाषः, रहस्कामता, बीभत्सत्वं, शौचद्वेषः, स्वप्ननित्यता, श्वयथुरानने, शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं, श्लेष्मोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(३); त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात्; तमसाध्यमाचक्षते कुशलाः||७||
🔊 Audio coming soon
తతోఽనంతరమేవేతివచనాత్ పూర్వరూపానంతరం శీఘ్రమేవోన్మాదో భవతీతి దర్శయతి; అన్యే రోగా యథా పూర్వరూపే భూతేఽపి చిరేణ భవంతి, న తథోన్మాద ఇత్యర్థః| ఉన్మాదవిశేషవిజ్ఞానమితి వాతాద్యున్మాదలింగమిత్యర్థః| పరిసరణం భ్రమణం| శమ్యా దక్షిణహస్తేన వాదనం, తాలస్తు వామహస్తేన వాదనం; యదుక్తం విశాఖినా- “శమ్యా దక్షిణహస్తేన, వామహస్తేన తాలకః| ఉభాభ్యాం వాదనం యత్తు సన్నిపాతః స ఉచ్యతే” ఇతి| అసామ్నేతి ఉచ్చైః| అయానైరితి హస్త్యాదియానవ్యతిరిక్తైః| లబ్ధేషు చావమాన ఇతి ప్రాప్తేష్వభ్యవహార్యేష్వాహార్యేష్వనుపయోగోఽవధీరణం చ; న కేవలమవమానః, కింతు తీవ్రం మాత్సర్యం చ; అభ్యవహార్యం లబ్ధ్వా న కస్యచిద్దాతుమిచ్ఛతీత్యర్థః| వాతే ఉపశయ ఉపశయహేతుః స్నేహాదిర్వాతోపశయః, తస్య విపర్యాసో రూక్షాదిః, తేనానుపశయితా అసుఖమిత్యర్థః| చకారాద్వాతానుగుణస్నేహాద్యుపశయతా చ గృహ్యతే| అమర్ష ఇత్యాది పిత్తోన్మాదలింగం| సంరంభ ఆరభటీ| స్వేషామితి ఆత్మీయానాం| కఫోన్మాదలింగే రహో విజనం||7||
Adhikarana ౬ (౮-౯) · Śloka ౯
సాధ్యానాం తు త్రయాణాం సాధనాని- స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనోపశమన నస్తఃకర్మధూమధూపనాంజనావపీడప్రధమనాభ్యంగప్రదేహపరిషేకానులేపనవధబంధనావరోధన- విత్రాసనవిస్మాపనవిస్మారణాపతర్పణసిరావ్యధనాని, భోజనవిధానం చ యథాస్వం యుక్త్యా, యచ్చాన్యదపి కించిన్నిదానవిపరీతమౌషధం కార్యం తదపి స్యాదితి||8|| భవతి చాత్ర- ఉన్మాదాన్ దోషజాన్ సాధ్యాన్ సాధయేద్భిషగుత్తమః| అనేన విధియుక్తేన కర్మణా యత్ ప్రకీర్తితం||9||
साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि- स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन नस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधन- वित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि, भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या, यच्चान्यदपि किञ्चिन्निदानविपरीतमौषधं कार्यं तदपि स्यादिति||८|| भवति चात्र- उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद्भिषगुत्तमः| अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्||९||
🔊 Audio coming soon
అవరోధనం తమోగ్రహావరోధనాది| విధియుక్తేనేతి ఉన్మాదచికిత్సితే ప్రపంచవక్ష్యమాణవిధియుక్తేనేత్యర్థః||8-9||
Adhikarana ౭ (౧౦) · Śloka ౧౦
యస్తు దోషనిమిత్తేభ్య ఉన్మాదేభ్యః సముత్థానపూర్వరూపలింగవేదనోపశయవిశేషసమన్వితో భవత్యున్మాదస్తమాగంతుకమాచక్షతే| కేచిత్ పునః పూర్వకృతం కర్మాప్రశస్తమిచ్ఛంతి తస్య నిమిత్తం| తస్య చ హేతుః ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవేతి భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయః| ప్రజ్ఞాపరాధాద్ధ్యయం దేవర్షిపితృగంధర్వయక్షరాక్షసపిశాచగురువృద్ధసిద్ధాచార్యపూజ్యానవమత్యాహితాన్యాచరతి, అన్యద్వా కించిదేవంవిధం కర్మాప్రశస్తమారభతే; తమాత్మనా హతముపఘ్నంతో దేవాదయః కుర్వంత్యున్మత్తం||10||
यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्युन्मादस्तमागन्तुकमाचक्षते| केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तमिच्छन्ति तस्य निमित्तम्| तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| प्रज्ञापराधाद्ध्ययं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्याचरति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं कर्माप्रशस्तमारभते; तमात्मना हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्युन्मत्तम्||१०||
🔊 Audio coming soon
కేచిత్ పునరిత్యాదౌ ‘తస్య నిమిత్తం’ ఇతిపదమావృత్య పూర్వేణ పరేణ చ యోజనీయం| తత్ర ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ తస్య నిమిత్తమితి బ్రువతా అప్రశస్తప్రాక్తనకర్మజన్యత్వం న ప్రతిక్షిప్యతే, యతః ప్రాక్తనమపి హి కర్మ ప్రజ్ఞాపరాధజమేవ| కింవా, తస్య నిమిత్తం ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవేత్యనేన తస్యేత్యప్రశస్తకర్మణోఽపి ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ కారణమితి దర్శ్యతే; తేన కర్మజస్య ప్రజ్ఞాపరాధాంతర్నివిష్టత్వముచ్యతే| ఆత్మనా హతమితి ఆత్మనా కృతేనాశుభకర్మణా హతం| ఉపఘ్నంత ఇత్యావేశం కుర్వంతః||10||
Adhikarana ౮ (౧౧) · Śloka ౧౧
తత్ర దేవాదిప్రకోపనిమిత్తేనాగంతుకోన్మాదేన పురస్కృతస్యేమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- దేవగోబ్రాహ్మణతపస్వినాం హింసారుచిత్వం, కోపనత్వం, నృశంసాభిప్రాయతా, అరతిః, ఓజోవర్ణచ్ఛాయాబలవపుషాముపతప్తిః, స్వప్నే చ దేవాదిభిరభిభర్త్సనం ప్రవర్తనం చేతి; తతోఽనంతరమున్మాదాభినిర్వృత్తిః||11||
तत्र देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं, कोपनत्वं, नृशंसाभिप्रायता, अरतिः, ओजोवर्णच्छायाबलवपुषामुपतप्तिः, स्वप्ने च देवादिभिरभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति; ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
పురస్కృతస్యేతి అభిశపనీయతయా వ్యవస్థాపితస్య| నృశంసాభిప్రాయతా పరాపకారరుచిత్వం| ఓజస ఉపతప్త్యా ఓజఃకార్యబలాదిరహితః| ప్రవర్తనం ప్రేరణం||11||
Adhikarana ౯ (౧౨) · Śloka ౧౨
తత్రాయమున్మాదకరాణాం భూతానామున్మాదయిష్యతామారంభవిశేషో భవతి; తద్యథా- అవలోకయంతో దేవా జనయంత్యున్మాదం, గురువృద్ధసిద్ధమహర్షయోఽభిశపంతః, పితరో దర్శయంతః , స్పృశంతో గంధర్వాః, సమావిశంతో యక్షాః, రాక్షసాస్త్వాత్మగంధమాఘ్రాపయంతః, పిశాచాః పునరారుహ్య వాహయంతః||12||
तत्रायमुन्मादकराणां भूतानामुन्मादयिष्यतामारम्भविशेषो भवति; तद्यथा- अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्युन्मादं, गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयोऽभिशपन्तः, पितरो दर्शयन्तः , स्पृशन्तो गन्धर्वाः, समाविशन्तो यक्षाः, राक्षसास्त्वात्मगन्धमाघ्रापयन्तः, पिशाचाः पुनरारुह्य वाहयन्तः||१२||
🔊 Audio coming soon
దర్శయంత ఇత్యత్ర ‘ఆత్మానం’ ఇతి శేషః||12||
Adhikarana ౧౦ (౧౩) · Śloka ౧౩
తస్యేమాని రూపాణి భవంతి; తద్యథా- అత్యాత్మబలవీర్యపౌరుషపరాక్రమగ్రహణధారణస్మరణజ్ఞానవచనవిజ్ఞానాని , అనియతశ్చోన్మాదకాలః||13||
तस्येमानि रूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि , अनियतश्चोन्मादकालः||१३||
🔊 Audio coming soon
అత్యాత్మశబ్దో బలాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| ఆత్మానమతిరిచ్యేతి అత్యాత్మ; తేనాత్మాననురూపబలాదియోగో భవతీత్యర్థః||13||
Adhikarana ౧౧ (౧౪) · Śloka ౧౪
ఉన్మాదయిష్యతామపి ఖలు దేవర్షిపితృగంధర్వయక్షరాక్షసపిశాచానాం గురువృద్ధసిద్ధానాం వా ఏష్వంతరేష్వభిగమనీయాః పురుషా భవంతి; తద్యథా- పాపస్య కర్మణః సమారంభే, పూర్వకృతస్య వా కర్మణః పరిణామకాలే, ఏకస్య వా శూన్యగృహవాసే చతుష్పథాధిష్ఠానే వా, సంధ్యావేలాయామప్రయతభావే వా పర్వసంధిషు వా మిథునీభావే, రజస్వలాభిగమనే వా, విగుణే వాఽధ్యయనబలిమంగలహోమప్రయోగే, నియమవ్రతబ్రహ్మచర్యభంగే వా, మహాహవే వా, దేశకులపురవినాశే వా, మహాగ్రహోపగమనే వా, స్త్రియా వా ప్రజననకాలే, వివిధభూతాశుభాశుచిస్పర్శనే వా, వమనవిరేచనరుధిరస్రావే, అశుచేరప్రయతస్య వా చైత్యదేవాయతనాభిగమనే వా, మాంసమధుతిలగుడమద్యోచ్ఛిష్టే వా, దిగ్వాససి వా, నిశి నగరనిగమచతుష్పథోపవనశ్మశానాఘాతనాభిగమనే వా, ద్విజగురుసురయతిపూజ్యాభిధర్షణే వా, ధర్మాఖ్యానవ్యతిక్రమే వా, అన్యస్య వా కర్మణోఽప్రశస్తస్యారంభే, ఇత్యభిఘాతకాలా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||14||
उन्मादयिष्यतामपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति; तद्यथा- पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले, एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा, सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकुलपुरविनाशे वा, महाग्रहोपगमने वा, स्त्रिया वा प्रजननकाले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरेचनरुधिरस्रावे, अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा, द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा, धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्यारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
పర్వసంధిః అమావాస్యా పౌర్ణమాసీ చ| దిగ్వాససీతి నగ్నే| నిశీత్యాదౌ పునశ్చతుష్పథవచనం నిశి పునరన్యేన సహాపి చతుష్పథగమనప్రదర్శనార్థం ; ఏకస్యేత్యాదౌ తు దివాఽప్యేకస్య చతుష్పథగమనం బ్రువతే| ధర్మాఖ్యానవ్యతిక్రమ ఇతి అవిధినా ధర్మప్రకాశనే||14||
Adhikarana ౧౨ (౧౫) · Śloka ౧౫
త్రివిధం తు ఖలూన్మాదకరాణాం భూతానామున్మాదనే ప్రయోజనం భవతి; తద్యథా- హింసా, రతిః, అభ్యర్చనం చేతి| తేషాం తం ప్రయోజనవిశేషమున్మత్తాచారవిశేషలక్షణైర్విద్యాత్| తత్ర హింసార్థినోన్మాద్యమానోఽగ్నిం ప్రవిశతి, అప్సు నిమజ్జతి, స్థలాచ్ఛ్వభ్రే వా పతతి, శస్త్రకశాకాష్ఠలోష్టముష్టిభిర్హంత్యాత్మానం, అన్యచ్చ ప్రాణవధార్థమారభతే కించిత్, తమసాధ్యం విద్యాత్; సాధ్యౌ పునర్ద్వావితరౌ||15||
त्रिविधं तु खलून्मादकराणां भूतानामुन्मादने प्रयोजनं भवति; तद्यथा- हिंसा, रतिः, अभ्यर्चनं चेति| तेषां तं प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्माद्यमानोऽग्निं प्रविशति, अप्सु निमज्जति, स्थलाच्छ्वभ्रे वा पतति, शस्त्रकशाकाष्ठलोष्टमुष्टिभिर्हन्त्यात्मानम्, अन्यच्च प्राणवधार्थमारभते किञ्चित्, तमसाध्यं विद्यात्; साध्यौ पुनर्द्वावितरौ||१५||
🔊 Audio coming soon
రతిః క్రీడా| అభ్యర్చనం పూజా| ఉన్మత్తాచారవిశేషలక్షణైర్విద్యాదితి ఉన్మత్తస్యాచారవిశేషరూపైర్లక్షణైర్హింసార్థాద్యున్మాదితం విద్యాత్| తత్ర హింసార్థినోన్మాదితో హింసానుగుణమగ్నిప్రవేశాద్యాచరతి, రత్యర్థినా చోన్మాదితః క్రీడార్థం ప్రచరతి, పూజార్థినా గృహీతో పూజాం చేష్టతే| ఇహ చ దేవాదివచనేన దేవాద్యనుచరా దేవాదిసధర్మాణో గ్రాహ్యాః, దేవాదయస్తు న మానుషానావిశంతి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి నవా మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి| యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపోహ్యాః” (సు.ఉ.తం.అ.61) ఇత్యాది| హింసార్థిగృహీతస్యాసాధ్యత్వేన తద్విజ్ఞానార్థం సామాన్యోక్తాన్యపి లక్షణాని శృంగగ్రాహికయా బ్రూతే||15||
Adhikarana ౧౩ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
తయోః సాధనాని- మంత్రౌషధిమణిమంగలబల్యుపహారహోమనియమవ్రతప్రాయశ్చిత్తోపవాస స్వస్త్యయనప్రణిపాతగమనాదీని||16|| ఏవమేతే పంచోన్మాదా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||17||
तयोः साधनानि- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमव्रतप्रायश्चित्तोपवास स्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादीनि||१६|| एवमेते पञ्चोन्मादा व्याख्याता भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
తయోరిత్యాదౌ గమనం దేవతీర్థాదిగమనం||16-17||
Adhikarana ౧౪ (౧౮) · Śloka ౧౮
తే తు ఖలు నిజాగంతువిశేషేణ సాధ్యాసాధ్యవిశేషేణ చ ప్రవిభజ్యమానాః పంచ సంతో ద్వావేవ భవతః| తౌ చ పరస్పరమనుబధ్నీతః కదాచిద్యథోక్తహేతుసంసర్గాత్| తయోః సంసృష్టమేవ పూర్వరూపం భవతి, సంసృష్టమేవ చ లింగం| తత్రాసాధ్యసంయోగం సాధ్యాసాధ్యసంయోగం చాసాధ్యం విద్యాత్, సాధ్యం తు సాధ్యసంయోగం| తస్య సాధనం సాధనసంయోగమేవ విద్యాదితి||18||
ते तु खलु निजागन्तुविशेषेण साध्यासाध्यविशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वावेव भवतः| तौ च परस्परमनुबध्नीतः कदाचिद्यथोक्तहेतुसंसर्गात्| तयोः संसृष्टमेव पूर्वरूपं भवति, संसृष्टमेव च लिङ्गम्| तत्रासाध्यसंयोगं साध्यासाध्यसंयोगं चासाध्यं विद्यात्, साध्यं तु साध्यसंयोगम्| तस्य साधनं साधनसंयोगमेव विद्यादिति||१८||
🔊 Audio coming soon
తావితి తౌ నిజాగంతూ| పరస్పరమనుబధ్నీతః కదాచిదితి న సర్వదా| యథోక్తహేతుసంసర్గాదితి నిజాగంతుహేతుమేలకాత్| తత్రేతి నిజాగంతుహేతుసంసర్గే| అసాధ్యసంయోగమితి యదా త్రిదోషజోన్మాదే హింసార్థినా దేవాదినాఽనుబంధో భవతి, తదాఽసాధ్యయోః సంయోగో భవతి| సాధ్యాసాధ్యసంయోగస్తు ఏకదోషజే ఉన్మాదే హింసార్థ్యున్మాదయోగాత్తథా రత్యర్థోన్మాదే త్రిదోషోన్మాదానుబంధాచ్చేత్యాది జ్ఞేయం| సాధ్యసంయోగస్య సాధ్యరూపతయైవ సాధ్యతాయాం సిద్ధాయాం పునః సాధ్యమితివచనం సాధ్యరూపవికారాంతరసంబంధే వికారభూయస్త్వేనాసాధ్యశంకాప్రతిషేధార్థం| సాధనసంయోగమేవేతి నిజాగంతుసాధనమేలకమిత్యర్థః||18||
Adhikarana ౧౫ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
భవంతి చాత్ర- నైవ దేవా న గంధర్వా న పిశాచా న రాక్షసాః| న చాన్యే స్వయమక్లిష్టముపక్లిశ్నంతి మానవం||19|| యే త్వేనమనువర్తంతే క్లిశ్యమానం స్వకర్మణా| న స తద్ధేతుకః క్లేశో న హ్యస్తి కృతకృత్యతా||20||
भवन्ति चात्र- नैव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः| न चान्ये स्वयमक्लिष्टमुपक्लिश्नन्ति मानवम्||१९|| ये त्वेनमनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्वकर्मणा| न स तद्धेतुकः क्लेशो न ह्यस्ति कृतकृत्यता||२०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దేవాద్యున్మాదహేతుపరిహారార్థం దేవాద్యున్మాదేఽపి ప్రకృతమేవ కర్మ కారణం దర్శయతి- నైవేత్యాది| అనువర్తంత ఇతివచనాద్దుష్కృతకర్మప్రేరితా ఏవ దేవాదయోఽశుభకర్మాణమభినివిశంతీతి దర్శయతి; యది హ్యేవమేవ దేవాదయః కర్మనిరపేక్షా ఉన్మత్తం కుర్యుస్తదా సర్వానేవ కుర్యురితి భావః| న స తద్ధేతుకః క్లేశ ఇతి నాసౌ దేవాదికృత ఉన్మాద ఇత్యర్థః| అథ కథం దేవాద్యావేశజనితోఽప్యయం న దేవాదికృత ఇత్యాహ- నహ్యస్తి కృతకృత్యతేతి; న యస్మాదశుభకర్మణా కృతే ఉన్మాదే పునర్దేవాదికృత్యత్వమస్తి, న హి కృతం పునః క్రియతే, దేవాదయశ్చ కర్మపరాధీనా ఏవేతి భావః| కింవా, ‘నహ్యస్య కృతకృత్యతా’ ఇతి పాఠః| తత్ర కృతేనైవ ప్రాక్తనకర్మణా ఉన్మాదితో న కృత్యః కరణీయః పురుషో భవతి; అన్యథా, సర్వేషామేవావిశేషేణ దేవాద్యున్మాదః స్యాత్; తస్మాద్యేనైవోన్మాదఫలజనకం కర్మ కృతం, స ఏవ దేవాదిభిః కర్మపరాధీనైరభిగమ్యతే; అనేనాభిప్రాయేణాహ- నహ్యస్య కృతకృత్యతేతి|- అకృతపాపకర్మణో న దేవాద్యభిగమనీయతాఽస్తీత్యర్థః| యస్మాద్దేవాదయోఽత్ర కర్మపరాధీనాస్తస్మాద్దేవాదయో నోపాలంభ్యాః||19-20||
Adhikarana ౧౬ (౨౧-౨౪) · Śloka ౨౪
ప్రజ్ఞాపరాధాత్ సంభూతే వ్యాధౌ కర్మజ ఆత్మనః| నాభిశంసేద్బుధో దేవాన్న పితౄన్నాపి రాక్షసాన్||21|| ఆత్మానమేవ మన్యేత కర్తారం సుఖదుఃఖయోః| తస్మాచ్ఛ్రేయస్కరం మార్గం ప్రతిపద్యేత నో త్రసేత్||22|| దేవాదీనామపచితిర్హితానాం చోపసేవనం| తే చ తేభ్యో విరోధశ్చ సర్వమాయత్తమాత్మని||23|| తత్ర శ్లోకః- సంఖ్యా నిమిత్తం ప్రాగ్రూపం లక్షణం సాధ్యతా న చ| ఉన్మాదానాం నిదానేఽస్మిన్ క్రియాసూత్రం చ భాషితం||24||
प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्नापि राक्षसान्||२१|| आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः| तस्माच्छ्रेयस्करं मार्गं प्रतिपद्येत नो त्रसेत्||२२|| देवादीनामपचितिर्हितानां चोपसेवनम्| ते च तेभ्यो विरोधश्च सर्वमायत्तमात्मनि||२३|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च| उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
న చ దేవాదిభ్యో భేతవ్యమిత్యాహ- ప్రజ్ఞాపరాధాదిత్యాది| నాభిశంసేదితి నోపాలభేత| ఆత్మానమిత్యాదౌ ఆత్మైవ శుభాశుభకర్మకరణాత్ సుఖదుఃఖయోర్యథాసంఖ్యం కారణం భవతీతి వాక్యార్థః| నో త్రసేదితి దేవాదిభ్యః, ఏవమేవామీ శుభకర్మాణమపి గృహ్ణంతీతి కృత్వా నో త్రసేత్| అపచితిః పూజా| తే చేత్యాదౌ తే చేతి దేవాపచితిహితోపసేవనే| తేభ్యో విరోధశ్చేతి తేభ్యో దేవాదిభ్యో విరోధో యతో భవత్యశుభకర్మభ్యః, తత్ సర్వమాత్మన్యాయత్తం| ఏతేన, ఆత్మాధీనమేవేదమున్మాదకారణస్య పరివర్జనం పరిసేవనం చ దర్శయతి||21-24||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౭
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే ఉన్మాదనిదానం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే ఉన్మాదనిదానం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||