७. उन्मादनिदानम्

औत्पादिकं शोषमभिधाय दक्षयज्ञे कुष्ठानन्तरोत्पन्नमुन्मादं ब्रूते| वचनं हि- “भयत्रासशोकैरुन्मादापस्माराणाम्” (नि.अ.८) इति||१-२||

उपक्लिष्टसत्त्वानामिति रजस्तमोभ्यामुपहतेचेतसाम्| उत्सन्नदोषाणामिति प्रवृद्धोद्भ्रान्तदोषाणाम्| समलैः अशुचिभिः, विकृतैः वैरोधिकैः, उपहितानि मिश्रीकृतानीति समलविकृतोपहितानि; किंवा समलैः मलिनैः, विकृतैः कुष्ठिव्यङ्गादिभिः परिजनैः, उपहितानि उपढौकितानीति समलविकृतोपहितानि| वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनेति यः प्रकृतिकरणादिराहारोपयोगविधिर्वक्तव्यः, तेन वैषम्ययुक्तेन; वैषम्यं च प्रकृत्यादीनामशस्तत्वं प्रकृतिगुरुत्वादिभिः कृतं ज्ञेयम्| तन्त्रं शरीरं, तस्य परिपालनार्थं सद्वृत्तोक्तः प्रयोगः; शरीरचेष्टाशब्देन तु गमनादि गृह्यते, तेन न पौनरुक्त्यम्| तन्त्रशब्दः शरीरे वर्तते; यदुक्तं- “तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्” (इ.अ.१२) इति| व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामिति व्याधिबलेनाप्रकृतिस्थितानाम्| उपहतमनसामिति कामादिभिः सम्बध्यते| भूय इति पुनः पुनः| उपसृत्येति व्याप्य||३-४||

उन्मादप्रत्यात्मलक्षणमाह- उन्मादं पुनरित्यादि| विभ्रममिति मनःप्रभृतिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते| अत्र मनोविभ्रमाच्चिन्त्यानर्थान्न चिन्तयते, अचिन्त्यांश्च चिन्तयते; उक्तं हि- “मनसश्च चिन्त्यमर्थः” (सू.अ.८) इति| बुद्धिविभ्रमात्तु नित्यमनित्यमिति, प्रियं चाप्रियमिति पश्यति; वचनं हि- “विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये प्रियाप्रिये| ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः, समं बुद्धिर्हि पश्यति” (शा.अ.१) इति| सञ्ज्ञां ज्ञानं, तद्विभ्रमादग्न्यादिदाहं न बुध्यते; किंवा सञ्ज्ञा नामोल्लेखेन ज्ञानम्| स्मृतिविभ्रमात्तु न स्मरति, अयथावद्वा स्मरति| भक्तिरिच्छा, तद्विभ्रमाच्च यत्रेच्छा पूर्वमासीत्तत्रानिच्छा भवति| शीलविभ्रमादक्रोधनः क्रोधनो भवति| चेष्टाविभ्रमादनुचितचेष्टो भवति| आचारः शास्त्रशिक्षाकृतो व्यवहारः; तद्विभ्रमादशौचाद्याचरति||५||

अस्थाने इत्यविषये; तेन अध्यानविषये ध्यानम्, असम्मोहविषये च मोह इत्यादि ज्ञेयम्| उन्मत्तचित्तत्वमिति उद्भ्रान्तचित्तत्वम्| उदर्दितत्वमिति ऊर्ध्वकाये पीडितत्वम्| अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेरिति अर्दितस्य व्याधेराकृतिकरणं; तेनार्धवक्त्रभ्रमणादिकरणमित्यर्थः| किंवा व्याधेरिति प्रथमोक्तेन तस्येत्यनेन सम्बध्यते, तेन तस्य व्याधेर्बुद्ध्यादिभ्रमरूपस्योन्मादस्य यथोक्तानि पूर्वरूपाणीति योजना| चक्षुषोश्चापसर्पणमिति चक्षुर्व्यपगम इत्यर्थः||६||

ततोऽनन्तरमेवेतिवचनात् पूर्वरूपानन्तरं शीघ्रमेवोन्मादो भवतीति दर्शयति; अन्ये रोगा यथा पूर्वरूपे भूतेऽपि चिरेण भवन्ति, न तथोन्माद इत्यर्थः| उन्मादविशेषविज्ञानमिति वाताद्युन्मादलिङ्गमित्यर्थः| परिसरणं भ्रमणम्| शम्या दक्षिणहस्तेन वादनं, तालस्तु वामहस्तेन वादनं; यदुक्तं विशाखिना- “शम्या दक्षिणहस्तेन, वामहस्तेन तालकः| उभाभ्यां वादनं यत्तु सन्निपातः स उच्यते” इति| असाम्नेति उच्चैः| अयानैरिति हस्त्यादियानव्यतिरिक्तैः| लब्धेषु चावमान इति प्राप्तेष्वभ्यवहार्येष्वाहार्येष्वनुपयोगोऽवधीरणं च; न केवलमवमानः, किन्तु तीव्रं मात्सर्यं च; अभ्यवहार्यं लब्ध्वा न कस्यचिद्दातुमिच्छतीत्यर्थः| वाते उपशय उपशयहेतुः स्नेहादिर्वातोपशयः, तस्य विपर्यासो रूक्षादिः, तेनानुपशयिता असुखमित्यर्थः| चकाराद्वातानुगुणस्नेहाद्युपशयता च गृह्यते| अमर्ष इत्यादि पित्तोन्मादलिङ्गम्| संरम्भ आरभटी| स्वेषामिति आत्मीयानाम्| कफोन्मादलिङ्गे रहो विजनम्||७||

अवरोधनं तमोग्रहावरोधनादि| विधियुक्तेनेति उन्मादचिकित्सिते प्रपञ्चवक्ष्यमाणविधियुक्तेनेत्यर्थः||८-९||

केचित् पुनरित्यादौ ‘तस्य निमित्तं’ इतिपदमावृत्य पूर्वेण परेण च योजनीयम्| तत्र प्रज्ञापराध एव तस्य निमित्तमिति ब्रुवता अप्रशस्तप्राक्तनकर्मजन्यत्वं न प्रतिक्षिप्यते, यतः प्राक्तनमपि हि कर्म प्रज्ञापराधजमेव| किंवा, तस्य निमित्तं प्रज्ञापराध एवेत्यनेन तस्येत्यप्रशस्तकर्मणोऽपि प्रज्ञापराध एव कारणमिति दर्श्यते; तेन कर्मजस्य प्रज्ञापराधान्तर्निविष्टत्वमुच्यते| आत्मना हतमिति आत्मना कृतेनाशुभकर्मणा हतम्| उपघ्नन्त इत्यावेशं कुर्वन्तः||१०||

पुरस्कृतस्येति अभिशपनीयतया व्यवस्थापितस्य| नृशंसाभिप्रायता परापकाररुचित्वम्| ओजस उपतप्त्या ओजःकार्यबलादिरहितः| प्रवर्तनं प्रेरणम्||११||

दर्शयन्त इत्यत्र ‘आत्मानम्’ इति शेषः||१२||

अत्यात्मशब्दो बलादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते| आत्मानमतिरिच्येति अत्यात्म; तेनात्माननुरूपबलादियोगो भवतीत्यर्थः||१३||

पर्वसन्धिः अमावास्या पौर्णमासी च| दिग्वाससीति नग्ने| निशीत्यादौ पुनश्चतुष्पथवचनं निशि पुनरन्येन सहापि चतुष्पथगमनप्रदर्शनार्थम् ; एकस्येत्यादौ तु दिवाऽप्येकस्य चतुष्पथगमनं ब्रुवते| धर्माख्यानव्यतिक्रम इति अविधिना धर्मप्रकाशने||१४||

रतिः क्रीडा| अभ्यर्चनं पूजा| उन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यादिति उन्मत्तस्याचारविशेषरूपैर्लक्षणैर्हिंसार्थाद्युन्मादितं विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्मादितो हिंसानुगुणमग्निप्रवेशाद्याचरति, रत्यर्थिना चोन्मादितः क्रीडार्थं प्रचरति, पूजार्थिना गृहीतो पूजां चेष्टते| इह च देवादिवचनेन देवाद्यनुचरा देवादिसधर्माणो ग्राह्याः, देवादयस्तु न मानुषानाविशन्ति| उक्तं हि सुश्रुते- “न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति नवा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति| ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः” (सु.उ.तं.अ.६१) इत्यादि| हिंसार्थिगृहीतस्यासाध्यत्वेन तद्विज्ञानार्थं सामान्योक्तान्यपि लक्षणानि शृङ्गग्राहिकया ब्रूते||१५||

तयोरित्यादौ गमनं देवतीर्थादिगमनम्||१६-१७||

ताविति तौ निजागन्तू| परस्परमनुबध्नीतः कदाचिदिति न सर्वदा| यथोक्तहेतुसंसर्गादिति निजागन्तुहेतुमेलकात्| तत्रेति निजागन्तुहेतुसंसर्गे| असाध्यसंयोगमिति यदा त्रिदोषजोन्मादे हिंसार्थिना देवादिनाऽनुबन्धो भवति, तदाऽसाध्ययोः संयोगो भवति| साध्यासाध्यसंयोगस्तु एकदोषजे उन्मादे हिंसार्थ्युन्मादयोगात्तथा रत्यर्थोन्मादे त्रिदोषोन्मादानुबन्धाच्चेत्यादि ज्ञेयम्| साध्यसंयोगस्य साध्यरूपतयैव साध्यतायां सिद्धायां पुनः साध्यमितिवचनं साध्यरूपविकारान्तरसम्बन्धे विकारभूयस्त्वेनासाध्यशङ्काप्रतिषेधार्थम्| साधनसंयोगमेवेति निजागन्तुसाधनमेलकमित्यर्थः||१८||

सम्प्रति देवाद्युन्मादहेतुपरिहारार्थं देवाद्युन्मादेऽपि प्रकृतमेव कर्म कारणं दर्शयति- नैवेत्यादि| अनुवर्तन्त इतिवचनाद्दुष्कृतकर्मप्रेरिता एव देवादयोऽशुभकर्माणमभिनिविशन्तीति दर्शयति; यदि ह्येवमेव देवादयः कर्मनिरपेक्षा उन्मत्तं कुर्युस्तदा सर्वानेव कुर्युरिति भावः| न स तद्धेतुकः क्लेश इति नासौ देवादिकृत उन्माद इत्यर्थः| अथ कथं देवाद्यावेशजनितोऽप्ययं न देवादिकृत इत्याह- नह्यस्ति कृतकृत्यतेति; न यस्मादशुभकर्मणा कृते उन्मादे पुनर्देवादिकृत्यत्वमस्ति, न हि कृतं पुनः क्रियते, देवादयश्च कर्मपराधीना एवेति भावः| किंवा, ‘नह्यस्य कृतकृत्यता’ इति पाठः| तत्र कृतेनैव प्राक्तनकर्मणा उन्मादितो न कृत्यः करणीयः पुरुषो भवति; अन्यथा, सर्वेषामेवाविशेषेण देवाद्युन्मादः स्यात्; तस्माद्येनैवोन्मादफलजनकं कर्म कृतं, स एव देवादिभिः कर्मपराधीनैरभिगम्यते; अनेनाभिप्रायेणाह- नह्यस्य कृतकृत्यतेति|- अकृतपापकर्मणो न देवाद्यभिगमनीयताऽस्तीत्यर्थः| यस्माद्देवादयोऽत्र कर्मपराधीनास्तस्माद्देवादयो नोपालम्भ्याः||१९-२०||

न च देवादिभ्यो भेतव्यमित्याह- प्रज्ञापराधादित्यादि| नाभिशंसेदिति नोपालभेत| आत्मानमित्यादौ आत्मैव शुभाशुभकर्मकरणात् सुखदुःखयोर्यथासङ्ख्यं कारणं भवतीति वाक्यार्थः| नो त्रसेदिति देवादिभ्यः, एवमेवामी शुभकर्माणमपि गृह्णन्तीति कृत्वा नो त्रसेत्| अपचितिः पूजा| ते चेत्यादौ ते चेति देवापचितिहितोपसेवने| तेभ्यो विरोधश्चेति तेभ्यो देवादिभ्यो विरोधो यतो भवत्यशुभकर्मभ्यः, तत् सर्वमात्मन्यायत्तम्| एतेन, आत्माधीनमेवेदमुन्मादकारणस्य परिवर्जनं परिसेवनं च दर्शयति||२१-२४||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||