Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః శోషనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
జ్వరనిదానోక్తసంబంధాద్రాజయక్ష్మనిదానముచ్యతే||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
ఇహ ఖలు చత్వారి శోషస్యాయతనాని భవంతి; తద్యథా- సాహసం సంధారణం క్షయో విషమాశనమితి||3||
इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति; तद्यथा- साहसं सन्धारणं क्षयो विषमाशनमिति||३||
🔊 Audio coming soon
ఆయతనానీతి కారణాని| సంఖ్యేయసాహసాదినిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం చత్వారీతి పునర్వచనం సాహసాదీనామవాంతరబలవద్విగ్రహాదిభేదేఽప్యేకజాతీయతాప్రతిపాదనార్థం||3||
Adhikarana ౩ (౪-౫) · Śloka ౫
తత్ర సాహసం శోషస్యాయతనమితి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః- యదా పురుషో దుర్బలో హి సన్ బలవతా సహ విగృహ్ణాతి, అతిమహతా వా ధనుషా వ్యాయచ్ఛతి, జల్పతి వాఽప్యతిమాత్రం, అతిమాత్రం వా భారముద్వహతి, అప్సు వా ప్లవతే చాతిదూరం, ఉత్సాదనపదాఘాతనే వాఽతిప్రగాఢమాసేవతే, అతిప్రకృష్టం వాఽధ్వానం ద్రుతమభిపతతి, అభిహన్యతే వా, అన్యద్వా కించిదేవంవిధం విషమమతిమాత్రం వా వ్యాయామజాతమారభతే, తస్యాతిమాత్రేణ కర్మణోరః క్షణ్యతే| తస్యోరః క్షతముపప్లవతే వాయుః| స తత్రావస్థితః శ్లేష్మాణమురఃస్థముపసంగృహ్య పిత్తం చ దూషయన్ విహరత్యూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ| తస్య యోంఽశః శరీరసంధీనావిశతి తేనాస్య జృంభాఽంగమర్దో జ్వరశ్చోపజాయతే, యస్త్వామాశయమభ్యుపైతి తేన రోగా భవంతి ఉరస్యా అరోచకశ్చ , యః కంఠమభిప్రపద్యతే కంఠస్తేనోద్ధ్వంస్యతే స్వరశ్చావసీదతి, యః ప్రాణవహాని స్రోతాంస్యన్వేతి తేన శ్వాసః ప్రతిశ్యాయశ్చ జాయతే, యః శిరస్యవతిష్ఠతే శిరస్తేనోపహన్యతే; తతః క్షణనాచ్చైవోరసో విషమగతిత్వాచ్చ వాయోః కంఠస్య చోద్ధ్వంసనాత్ కాసః సతతమస్య సంజాయతే, స కాసప్రసంగాదురసి క్షతే శోణితం ష్ఠీవతి, శోణితాగమనాచ్చాస్య దౌర్బల్యముపజాయతే; ఏవమేతే సాహసప్రభవాః సాహసికముపద్రవాః స్పృశంతి| తతః స ఉపశోషణైరేతైరుపద్రవైరుపద్రుతః శనైః శనైరుపశుష్యతి| తస్మాత్ పురుషో మతిమాన్ బలమాత్మనః సమీక్ష్య తదనురూపాణి కర్మాణ్యారభేత కర్తుం; బలసమాధానం హి శరీరం, శరీరమూలశ్చ పురుష ఇతి||4|| భవతి చాత్ర- సాహసం వర్జయేత్ కర్మ రక్షంజీవితమాత్మనః| జీవన్ హి పురుషస్త్విష్టం కర్మణః ఫలమశ్నుతే||5||
तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति, अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति, जल्पति वाऽप्यतिमात्रम्, अतिमात्रं वा भारमुद्वहति, अप्सु वा प्लवते चातिदूरम्, उत्सादनपदाघातने वाऽतिप्रगाढमासेवते, अतिप्रकृष्टं वाऽध्वानं द्रुतमभिपतति, अभिहन्यते वा, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते, तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः क्षण्यते| तस्योरः क्षतमुपप्लवते वायुः| स तत्रावस्थितः श्लेष्माणमुरःस्थमुपसङ्गृह्य पित्तं च दूषयन् विहरत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च| तस्य योंऽशः शरीरसन्धीनाविशति तेनास्य जृम्भाऽङ्गमर्दो ज्वरश्चोपजायते, यस्त्वामाशयमभ्युपैति तेन रोगा भवन्ति उरस्या अरोचकश्च , यः कण्ठमभिप्रपद्यते कण्ठस्तेनोद्ध्वंस्यते स्वरश्चावसीदति, यः प्राणवहानि स्रोतांस्यन्वेति तेन श्वासः प्रतिश्यायश्च जायते, यः शिरस्यवतिष्ठते शिरस्तेनोपहन्यते; ततः क्षणनाच्चैवोरसो विषमगतित्वाच्च वायोः कण्ठस्य चोद्ध्वंसनात् कासः सततमस्य सञ्जायते, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितागमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते; एवमेते साहसप्रभवाः साहसिकमुपद्रवाः स्पृशन्ति| ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलमात्मनः समीक्ष्य तदनुरूपाणि कर्माण्यारभेत कर्तुं; बलसमाधानं हि शरीरं, शरीरमूलश्च पुरुष इति||४|| भवति चात्र- साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षञ्जीवितमात्मनः| जीवन् हि पुरुषस्त्विष्टं कर्मणः फलमश्नुते||५||
🔊 Audio coming soon
పదాఘాతనం పద్భ్యామున్మర్దనం| అతిప్రకృష్టమితి అతిదూరం| ఉరఃక్షతముపప్లవతే వ్యాప్నోతీత్యర్థః| ఉరఃస్థమితి స్వభావాదేవోరఃస్థం| ఉరస్యా ఇతి ఉరోగతా హృద్ద్రవశూలాదయః | ఆమాశయగతేన చోరస్యరోగకరణమురసోఽప్యామాశయప్రత్యాసన్నత్వాత్| బలేన సమ్యగాధీయతే ధార్యత ఇతి బలసమాధానం శరీరం| శరీరమూలశ్చ పురుష ఇతి సంయోగపురుష ఇత్యర్థః||4-5||
Adhikarana ౪ (౬-౭) · Śloka ౭
సంధారణం శోషస్యాయతనమితి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః- యదా పురుషో రాజసమీపే భర్తుః సమీపే వా గురోర్వా పాదమూలే ద్యూతసభమన్యం వా సతాం సమాజం స్త్రీమధ్యం వా సమనుప్రవిశ్య యానైర్వాఽప్యుచ్చావచైరభియాన్ భయాత్ ప్రసంగాద్ధ్రీమత్త్వాద్ధృణిత్వాద్వా నిరుణద్ధ్యాగతాన్ వాతమూత్రపురీషవేగాన్ తదా తస్య సంధారణాద్వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే, స ప్రకుపితః పిత్తశ్లేష్మాణౌ సముదీర్యోర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ విహరతి; తతశ్చాంశవిశేషేణ పూర్వవచ్ఛరీరావయవవిశేషం ప్రవిశ్య శూలముపజనయతి, భినత్తి పురీషముచ్ఛోషయతి వా, పార్శ్వే చాతిరుజతి, అంసావవమృద్గాతి, కంఠమురశ్చావధమతి, శిరశ్చోపహంతి, కాసం శ్వాసం జ్వరం స్వరభేదం ప్రతిశ్యాయం చోపజనయతి; తతః స ఉపశోషణైరేతైరుపద్రవైరుపద్రుతః శనైః శనైరుపశుష్యతి| తస్మాత్ పురుషో మతిమానాత్మనః శారీరేష్వేవ యోగక్షేమకరేషు ప్రయతేత విశేషేణ; శరీరం హ్యస్య మూలం, శరీరమూలశ్చ పురుషో భవతి||6|| భవతి చాత్ర- సర్వమన్యత్ పరిత్యజ్య శరీరమనుపాలయేత్| తదభావే హి భావానాం సర్వాభావః శరీరిణాం||7||
सन्धारणं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो राजसमीपे भर्तुः समीपे वा गुरोर्वा पादमूले द्यूतसभमन्यं वा सतां समाजं स्त्रीमध्यं वा समनुप्रविश्य यानैर्वाऽप्युच्चावचैरभियान् भयात् प्रसङ्गाद्ध्रीमत्त्वाद्धृणित्वाद्वा निरुणद्ध्यागतान् वातमूत्रपुरीषवेगान् तदा तस्य सन्धारणाद्वायुः प्रकोपमापद्यते, स प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ समुदीर्योर्ध्वमधस्तिर्यक् च विहरति; ततश्चांशविशेषेण पूर्ववच्छरीरावयवविशेषं प्रविश्य शूलमुपजनयति, भिनत्ति पुरीषमुच्छोषयति वा, पार्श्वे चातिरुजति, अंसाववमृद्गाति, कण्ठमुरश्चावधमति, शिरश्चोपहन्ति, कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शारीरेष्वेव योगक्षेमकरेषु प्रयतेत विशेषेण; शरीरं ह्यस्य मूलं, शरीरमूलश्च पुरुषो भवति||६|| भवति चात्र- सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
సమాజమితి సభాం| ఉచ్చావచైరితి ఉచ్చనీచైః| అభియానితి గచ్ఛన్| భయాదిత్యాది రాజసమీపాదీషు యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యం| యోగేన యే క్షేమకరాస్తే యోగక్షేమకరాః, తే చేహ మూత్రపురీషావిధారణాదయః| విశేషేణేతివచనాచ్ఛారీరేష్వేవ విశేషేణ యత్నం కుర్యాన్మానసయోగక్షేమాపేక్షయేతి దర్శయతి| ఆత్మన ఇతి పదం పరశరీరయోగక్షేమాపేక్షయా స్వశరీరయోగక్షేమకరణస్యోపాదేయతాదర్శనార్థం| అథ కథం మానసయోగక్షేమాపేక్షయా తథా పరశరీరయోగక్షేమాపేక్షయా స్వశరీరయోగక్షేమః శ్రేష్ఠ ఇత్యాహ- శరీరమిత్యాది| అస్య పురుషస్య| సర్వపురుషార్థేషు కర్తవ్యేషు యస్మాచ్ఛరీరం మూలమితి కారణం, తస్మాత్ స్వశరీరయోగక్షేమమేవాచరేద్విశేషేణ, పశ్చాత్ పరశరీరమానసయోగక్షేమమిత్యర్థః| స్వశరీరే హ్యుపహతే పరశరీరోపకారస్తథాఽధ్యాత్మికశుభచింతా చ వ్యాకులా భవతీతి భావః| కింవా, యోగాః శరీరస్య బలవర్ణాద్యుత్కర్షయోగాః, క్షేమాశ్చానాగతాబాధప్రతిషేధాః, తేషు| నను యద్యేవమాధ్యాత్మికేఽపి భావే శరీరం మూలం, తత్ కిం పురుషోఽప్రధానమేవ? నేత్యాహ- శరీరమూలశ్చ పురుష ఇతి| శరీరస్యాప్యుత్పత్తౌ ధర్మాధర్మసహాయో భోక్తా సుఖదుఃఖానామాత్మా మూలం కారణమిత్యర్థః| మూలశబ్దశ్చాయం భావప్రధానః; తేన శరీరమూలత్వం యస్యాత్మనః స ‘శరీరమూలః’ ఇతి పుంలింగనిర్దేశ ఉపపన్నః| సర్వాభావ ఇతి ధర్మాదిచతుర్వర్గాభావ ఇత్యర్థః||6-7||
Adhikarana ౫ (౮) · Śloka ౮
క్షయః శోషస్యాయతనమితి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః- యదా పురుషోఽతిమాత్రం శోకచింతాపరిగతహృదయో భవతి, ఈర్ష్యోత్కంఠాభయక్రోధాదిభిర్వా సమావిశ్యతే, కృశో వా సన్ రూక్షాన్నపానసేవీ భవతి, దుర్బలప్రకృతిరనాహారోఽల్పాహారో వా భవతి, తదా తస్య హృదయస్థాయీ రసః క్షయముపైతి; స తస్యోపక్షయాచ్ఛోషం ప్రాప్నోతి, అప్రతీకారాచ్చానుబధ్యతే యక్ష్మణా యథోపదేక్ష్యమాణరూపేణ|8|
क्षयः शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषोऽतिमात्रं शोकचिन्तापरिगतहृदयो भवति, ईर्ष्योत्कण्ठाभयक्रोधादिभिर्वा समाविश्यते, कृशो वा सन् रूक्षान्नपानसेवी भवति, दुर्बलप्रकृतिरनाहारोऽल्पाहारो वा भवति, तदा तस्य हृदयस्थायी रसः क्षयमुपैति; स तस्योपक्षयाच्छोषं प्राप्नोति, अप्रतीकाराच्चानुबध्यते यक्ष्मणा यथोपदेक्ष्यमाणरूपेण|८|
🔊 Audio coming soon
హృదయస్థాయీ రస ఇతి ధాతురూపోఽన్నరసపోష్య ఇత్యర్థః; అన్యే తు, హృదయస్థాయీ రస ఇతి ఓజో బ్రువతే| యథోపదేక్ష్యమాణరూపేణేతి ‘సంధయః శిథిలీభవంతి’ ఇత్యాదిగ్రంథవక్ష్యమాణలక్షణేన||8||
Adhikarana ౬ (౮-౯) · Śloka ౯
యదా వా పురుషోఽతిహర్షాదతిప్రసక్తభావః స్త్రీష్వతిప్రసంగమారభతే, తస్యాతిమాత్రప్రసంగాద్రేతః క్షయమేతి| క్షయమపి చోపగచ్ఛతి రేతసి యది మనః స్త్రీభ్యో నైవాస్య నివర్తతే, తస్య చాతిప్రణీతసంకల్పస్య మైథునమాపద్యమానస్య న శుక్రం ప్రవర్తతేఽతిమాత్రోపక్షీణరేతస్త్వాత్, తథాఽస్య వాయుర్వ్యాయచ్ఛమానశరీరస్యైవ ధమనీరనుప్రవిశ్య శోణితవాహినీస్తాభ్యః శోణితం ప్రచ్యావయతి, తచ్ఛుక్రక్షయాదస్య పునః శుక్రమార్గేణ శోణితం ప్రవర్తతే వాతానుసృతలింగం| అథాస్య శుక్రక్షయాచ్ఛోణితప్రవర్తనాచ్చ సంధయః శిథిలీభవంతి, రౌక్ష్యముపజాయతే, భూయః శరీరం దౌర్బల్యమావిశతి , వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే; స ప్రకుపితో వశికం శరీరమనుసర్పన్నుదీర్య శ్లేష్మపిత్తే పరిశోషయతి మాంసశోణితే, ప్రచ్యావయతి శ్లేష్మపిత్తే సంరుజతి పార్శ్వే, అవమృద్గాత్యంసౌ , కంఠముద్ధ్వంసతి, శిరః శ్లేష్మాణముపత్క్లేశ్య ప్రతిపూరయతి శ్లేష్మణా, సంధీంశ్చ ప్రపీడయన్ కరోత్యంగమర్దమరోచకావిపాకౌ చ, పిత్తశ్లేష్మోత్క్లేశాత్ ప్రతిలోమగత్వాచ్చ వాయుర్జ్వరం కాసం శ్వాసం స్వరభేదం ప్రతిశ్యాయం చోపజనయతి; స కాసప్రసంగాదురసి క్షతే శోణితం ష్ఠీవతి, శోణితగమనాచ్చాస్య దౌర్బల్యముపజాయతే, తతః స ఉపశోషణైరేతైరుపద్రవైరుపద్రుతః శనైః శనైరుపశుష్యతి| తస్మాత్ పురుషో మతిమానాత్మనః శరీరమనురక్షంఛుక్రమనురక్షేత్| పరా హ్యేషా ఫలనిర్వృత్తిరాహారస్యేతి||8|| భవతి చాత్ర- ఆహారస్య పరం ధామ శుక్రం తద్రక్ష్యమాత్మనః| క్షయో హ్యస్య బహూన్ రోగాన్మరణం వా నియచ్ఛతి||9||
यदा वा पुरुषोऽतिहर्षादतिप्रसक्तभावः स्त्रीष्वतिप्रसङ्गमारभते, तस्यातिमात्रप्रसङ्गाद्रेतः क्षयमेति| क्षयमपि चोपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो नैवास्य निवर्तते, तस्य चातिप्रणीतसङ्कल्पस्य मैथुनमापद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्ततेऽतिमात्रोपक्षीणरेतस्त्वात्, तथाऽस्य वायुर्व्यायच्छमानशरीरस्यैव धमनीरनुप्रविश्य शोणितवाहिनीस्ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति, तच्छुक्रक्षयादस्य पुनः शुक्रमार्गेण शोणितं प्रवर्तते वातानुसृतलिङ्गम्| अथास्य शुक्रक्षयाच्छोणितप्रवर्तनाच्च सन्धयः शिथिलीभवन्ति, रौक्ष्यमुपजायते, भूयः शरीरं दौर्बल्यमाविशति , वायुः प्रकोपमापद्यते; स प्रकुपितो वशिकं शरीरमनुसर्पन्नुदीर्य श्लेष्मपित्ते परिशोषयति मांसशोणिते, प्रच्यावयति श्लेष्मपित्ते संरुजति पार्श्वे, अवमृद्गात्यंसौ , कण्ठमुद्ध्वंसति, शिरः श्लेष्माणमुपत्क्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा, सन्धींश्च प्रपीडयन् करोत्यङ्गमर्दमरोचकाविपाकौ च, पित्तश्लेष्मोत्क्लेशात् प्रतिलोमगत्वाच्च वायुर्ज्वरं कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते, ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शरीरमनुरक्षञ्छुक्रमनुरक्षेत्| परा ह्येषा फलनिर्वृत्तिराहारस्येति||८|| भवति चात्र- आहारस्य परं धाम शुक्रं तद्रक्ष्यमात्मनः| क्षयो ह्यस्य बहून् रोगान्मरणं वा नियच्छति||९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి క్షయేషు శోషకారణేషు ప్రాయః శోషజనకత్వేన ప్రధానం శుక్రక్షయం శోషకారణం యదా వేత్యాదినా ప్రాహ| అతిప్రణీతసంకల్పస్యేతి అతిమహతా ప్రయత్నేన కృతధ్వజోచ్ఛ్రాయస్య| వ్యాయచ్ఛమానస్యేతి వ్యవాయమాచరతః| వాతానుసృతలింగమితి వాతలింగయుక్తం దుష్టవాతలింగయుక్తమితి యావత్| శరీరం కర్మభూతం, దౌర్బల్యం కర్తృభూతం, ఆవిశతీతి యోజనా| వశికమితి శూన్యం, శుక్రశోణితక్షయాద్రిక్తమిత్యర్థః; ఏతచ్చ హేతుగర్భవిశేషణం; ఏతేన యస్మాద్వశికం శరీరం, తస్మాదనుసర్పతీత్యర్థః| పరా ఫలనిర్వృత్తిరితి శ్రేష్ఠా ఆహారఫలసంపత్తిరిత్యర్థః| పరం ధామ ఇతి ఉత్కృష్టసారం; ఉత్కృష్టత్వం చ శుక్రస్యాతిప్రసాదరూపత్వాత్| ఏతచ్చ శోషకారణేషు క్షయేషు కేవలశుక్రక్షయోపసంహరణం ప్రాధాన్యాత్, నాన్యశోషహేత్వభావాదితి బోద్ధవ్యం| రూక్షాద్యన్నపానసేవాజనితో రక్తాదిక్షయోఽపి రాజయక్ష్మకారణత్వేనోక్తః||8-9||
Adhikarana ౭ (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
విషమాశనం శోషస్యాయతనమితి యదుక్తం, తదనువ్యాఖ్యాస్యామః- యదా పురుషః పానాశనభక్ష్యలేహ్యోపయోగాన్ ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపశయవిషమానాసేవతే, తదా తస్య తేభ్యో వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వైషమ్యమాపద్యంతే; తే విషమాః శరీరమనుసృత్య యదా స్రోతసామయనముఖాని ప్రతివార్యావతిష్ఠంతే తదా జంతుర్యద్యదాహారజాతమాహరతి తత్తదస్య మూత్రపురీషమేవోపజాయతే భూయిష్ఠం నాన్యస్తథా శరీరధాతుః; స పురీషోపష్టంభాద్వర్తయతి, తస్మాచ్ఛుష్యతో విశేషేణ పురీషమనురక్ష్యం తథాఽన్యేషామతికృశదుర్బలానాం; తస్యానాప్యాయమానస్య విషమాశనోపచితా దోషాః పృథక్ పృథగుపద్రవైర్యుంజంతో భూయః శరీరముపశోషయంతి| తత్ర వాతః శూలమంగమర్దం కంఠోద్ధ్వంసనం పార్శ్వసంరుజనమంసావమర్దం స్వరభేదం ప్రతిశ్యాయం చోపజనయతి; పిత్తం జ్వరమతీసారమంతర్దాహం చ; శ్లేష్మా తు ప్రతిశ్యాయం శిరసో గురుత్వమరోచకం కాసం చ, స కాసప్రసంగాదురసి క్షతే శోణితం నిష్ఠీవతి, శోణితగమనాచ్చాస్య దౌర్బల్యముపజాయతే| ఏవమేతే విషమాశనోపచితాస్త్రయో దోషా రాజయక్ష్యాణమభినిర్వర్తయంతి| స తైరుపశోషణైరుపద్రవైరుపద్రుతః శనైః శనైః శుష్యతి| తస్మాత్ పురుషో మతిమాన్ ప్రకృతికరణసంయోగరాశిదేశకాలోపయోగసంస్థోపశయాదవిషమమాహారమాహరేత్||10|| భవతి చాత్ర- హితాశీ స్యాన్మితాశీ స్యాత్కాలభోజీ జితేంద్రియః| పశ్యన్ రోగాన్ బహూన్ కష్టాన్ బుద్ధిమాన్ విషమాశనాత్||11||
विषमाशनं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयविषमानासेवते, तदा तस्य तेभ्यो वातपित्तश्लेष्माणो वैषम्यमापद्यन्ते; ते विषमाः शरीरमनुसृत्य यदा स्रोतसामयनमुखानि प्रतिवार्यावतिष्ठन्ते तदा जन्तुर्यद्यदाहारजातमाहरति तत्तदस्य मूत्रपुरीषमेवोपजायते भूयिष्ठं नान्यस्तथा शरीरधातुः; स पुरीषोपष्टम्भाद्वर्तयति, तस्माच्छुष्यतो विशेषेण पुरीषमनुरक्ष्यं तथाऽन्येषामतिकृशदुर्बलानां; तस्यानाप्यायमानस्य विषमाशनोपचिता दोषाः पृथक् पृथगुपद्रवैर्युञ्जन्तो भूयः शरीरमुपशोषयन्ति| तत्र वातः शूलमङ्गमर्दं कण्ठोद्ध्वंसनं पार्श्वसंरुजनमंसावमर्दं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; पित्तं ज्वरमतीसारमन्तर्दाहं च; श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरुत्वमरोचकं कासं च, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते| एवमेते विषमाशनोपचितास्त्रयो दोषा राजयक्ष्याणमभिनिर्वर्तयन्ति| स तैरुपशोषणैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयादविषममाहारमाहरेत्||१०|| भवति चात्र- हिताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः| पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषमाशनात्||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతికరణాదయో రసవిమానే ప్రపంచనీయాః| అత్ర చోపశయశబ్దేన ఉపయోక్తా యో రసవిమానే వక్తవ్యః స ఏవ గృహ్యతే| యతస్తత్రోక్తం- “ఉపయోక్తా పునర్యస్తమాహారమాహరతి, యదాయత్తమోకసాత్మ్యం” (వి.అ.1) ఇతి| అనేన హి తత్రోపయోక్తృపరీక్షయా సాత్మ్యమేవ పరీక్ష్యత ఇత్యుక్తం| అయనముఖానీతి గతిద్వారాణి; అయనం గతిః| పరివార్యేతి అవరుధ్య| తథా సర్వేషామత్యర్థకృశదుర్బలానాం పురీషమనురక్ష్యమితి యోజనా| ఏనమేవ చార్థం వక్ష్యతి- “శోషీ ముంచతి గాత్రాణి పురీషస్రంసనాదతి(పి)| సర్వధాతుక్షయార్తస్య బలం తస్య హి విడ్బలం” (చి.అ.8) ఇతి| కాసప్రసంగాదితి కాసాతిసంబంధాదిత్యర్థః||10-11||
Adhikarana ౮ (౧౨) · Śloka ౧౨
ఏతైశ్చతుర్భిః శోషస్యాయతనైరుపసేవితైర్వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ప్రకోపమాపద్యంతే| తే ప్రకుపితా నానావిధైరుపద్రవైః శరీరముపశోషయంతి| తం సర్వరోగాణాం కష్టతమత్వాద్రాజయక్ష్మాణమాచక్షతే భిషజః; యస్మాద్వా పూర్వమాసీద్భగవతః సోమస్యోడురాజస్య తస్మాద్రాజయక్ష్మేతి||12||
एतैश्चतुर्भिः शोषस्यायतनैरुपसेवितैर्वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते| ते प्रकुपिता नानाविधैरुपद्रवैः शरीरमुपशोषयन्ति| तं सर्वरोगाणां कष्टतमत्वाद्राजयक्ष्माणमाचक्षते भिषजः; यस्माद्वा पूर्वमासीद्भगवतः सोमस्योडुराजस्य तस्माद्राजयक्ष्मेति||१२||
🔊 Audio coming soon
కష్టతమత్వాదిత్యత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః; తేన కష్టతమత్వాచ్చ తథా చంద్రమసః ప్రాగుత్పన్నత్వాచ్చేతి హేతుద్వయం జ్ఞేయం| యదా కష్టతమత్వాత్తదా ‘రాజేవ యక్ష్మా రాజయక్ష్మేతి’ నిరుక్తిర్బోద్ధవ్యా| ఉడురాజస్యేతి వచనాద్ రాజసంజ్ఞత్వం సోమస్య దర్శయతి; తతశ్చ ‘రాజ్ఞో యక్ష్మా రాజయక్ష్మా’ ఇతి నిరుక్తిర్భవతి||12||
Adhikarana ౯ (౧౩) · Śloka ౧౩
తస్యేమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- ప్రతిశ్యాయః, క్షవథురభీక్ష్ణం, శ్లేష్మప్రసేకః, ముఖమాధుర్యం, అనన్నాభిలాషః, అన్నకాలే చాయాసః, దోషదర్శనమదోషేష్వల్పదోషేషు వా భావేషు పాత్రోదకాన్నసూపాపూపోపదంశపరివేశకేషు, భుక్తవతశ్చాస్య హృల్లాసః, తథోల్లేఖనమప్యాహారస్యాంతరాంతరా, ముఖస్య పాదయోశ్చ శోఫః , పాణ్యోశ్చావేక్షణమత్యర్థం, అక్ష్ణోః శ్వేతావభాసతా చాతిమాత్రం, బాహ్వోశ్చ ప్రమాణజిజ్ఞాసా, స్త్రీకామతా, నిర్ఘృణిత్వం, బీభత్సదర్శనతా చాస్య కాయే, స్వప్నే చాభీక్ష్ణం దర్శనమనుదకానాముదకస్థానానాం శూన్యానాం చ గ్రామనగరనిగమజనపదానాం శుష్కదగ్ధభగ్నానాం చ వనానాం కృకలాసమయూరవానరశుకసర్పకాకోలూకాదిభిః సంస్పర్శనమధిరోహణం యానం వా శ్వోష్ట్రఖరవరాహైః కేశాస్థిభస్మతుషాంగారరాశీనాం చాధిరోహణమితి (శోషపూర్వరూపాణి భవంతి)||13||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- प्रतिश्यायः, क्षवथुरभीक्ष्णं, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यम्, अनन्नाभिलाषः, अन्नकाले चायासः, दोषदर्शनमदोषेष्वल्पदोषेषु वा भावेषु पात्रोदकान्नसूपापूपोपदंशपरिवेशकेषु, भुक्तवतश्चास्य हृल्लासः, तथोल्लेखनमप्याहारस्यान्तरान्तरा, मुखस्य पादयोश्च शोफः , पाण्योश्चावेक्षणमत्यर्थम्, अक्ष्णोः श्वेतावभासता चातिमात्रं, बाह्वोश्च प्रमाणजिज्ञासा, स्त्रीकामता, निर्घृणित्वं, बीभत्सदर्शनता चास्य काये, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनमनुदकानामुदकस्थानानां शून्यानां च ग्रामनगरनिगमजनपदानां शुष्कदग्धभग्नानां च वनानां कृकलासमयूरवानरशुकसर्पकाकोलूकादिभिः संस्पर्शनमधिरोहणं यानं वा श्वोष्ट्रखरवराहैः केशास्थिभस्मतुषाङ्गारराशीनां चाधिरोहणमिति (शोषपूर्वरूपाणि भवन्ति)||१३||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపేషు ప్రతిశ్యాయాదిః ప్రాయః కఫయుక్తపూర్వరూపోత్పాదో వాయునాఽపి ప్రధానేన క్రియమాణే శోషే ఉరఃస్థశ్లేష్మసంసర్గాద్బోద్ధవ్యః; యతశ్చ ప్రాయేణ కఫోఽత్ర స్థానమహిమ్నా ప్రకుపితో భవతి, తేన శోషం కఫప్రధానలింగత్వేన శ్లేష్మరోగ ఇతి చ బ్రువతే| అదోషేష్వితి పాత్రాదివిశేషణం| పాణ్యోశ్చావేక్షణాదిపూర్వరూపం ప్రభావాత్| బీభత్సదర్శనతా కాయ ఇతి కాయస్య వివర్ణవిగంధత్వాదినా| నిగమో నగరవిశేషో బహువసతిః; జనపదం మండలం| అధిరోహణం చేతి కృకలాసాదీనామేవ శరీరాధిరోహణం| స్వప్నే శ్వోష్ట్రఖరగమనం చేహాదిఙ్నియమేన బోద్ధవ్యం, తేన రిష్టం న భవతి; యత్తు వక్ష్యతి- “శ్వభిరుష్ట్రైః ఖరైర్వాఽపి యాతి యో దక్షిణాం దిశం” ఇత్యాది, తద్దక్షిణదిఙ్నియతత్వాద్రిష్టం జ్ఞేయం| యత్ర పూర్వరూపం స్వప్నరూపమస్తి రాజయక్ష్మోన్మాదాదౌ తత్రోచ్యతే, జ్వరాదౌ త్వవిద్యమానత్వాన్నోచ్యతే| యత్తు రిష్టం రిష్టాధికారే జ్వరాదీనాం స్వప్నరూపం పూర్వరూపం వక్ష్యతి- “ప్రేతైః సహ పిబేన్ మద్యం” (ఇం.అ.5) ఇత్యాదినా, తద్రిష్టమేవ||13||
Adhikarana ౧౦ (౧౪) · Śloka ౧౪
అత ఊర్ధ్వమేకాదశరూపాణి తస్య భవంతి; తద్యథా- శిరసః పరిపూర్ణత్వం, కాసః, శ్వాసః, స్వరభేదః, శ్లేష్మణశ్ఛర్దనం, శోణితష్ఠీవనం, పార్శ్వసంరోజనం, అంసావమర్దః, జ్వరః, అతీసారః, అరోచకశ్చేతి||14||
अत ऊर्ध्वमेकादशरूपाणि तस्य भवन्ति; तद्यथा- शिरसः परिपूर्णत्वं, कासः, श्वासः, स्वरभेदः, श्लेष्मणश्छर्दनं, शोणितष्ठीवनं, पार्श्वसंरोजनम्, अंसावमर्दः, ज्वरः, अतीसारः, अरोचकश्चेति||१४||
🔊 Audio coming soon
ఏకాదశరూపాణీతివచనేన ఏకాదశరూపాణ్యేవ సంపూర్ణరాజయక్ష్మణి భవంతీతి దర్శయతి| కాసశ్వాసాదయశ్చ యే ఏకాదశరూపా ఉదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా న తే ప్రతినియమార్థం, తేన చికిత్సితే వక్ష్యమాణమేకాదశరూపచతుష్టయం భిన్నలక్షణం న విరోధి||14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫) · Śloka ౧౫
తత్రాపరిక్షీణబలమాంసశోణితో బలవానజాతారిష్టః సర్వైరపి శోషలింగైరుపద్రుతః సాధ్యో జ్ఞేయః| బలవానుపచితో హి సహత్వాద్వ్యాధ్యౌషధబలస్య కామం సుబహులింగోఽప్యల్పలింగ ఏవ మంతవ్యః||15||
तत्रापरिक्षीणबलमांसशोणितो बलवानजातारिष्टः सर्वैरपि शोषलिङ्गैरुपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः| बलवानुपचितो हि सहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य कामं सुबहुलिङ्गोऽप्यल्पलिङ्ग एव मन्तव्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
అపరిక్షీణబలాభిధానేఽపి బలవానితి పదం సహజబలయుక్తత్వోపదర్శనార్థం; సహజబలో హ్యుపక్షీణబలోఽప్యక్షీణబలవద్భవతీతి భావః| సహత్వాద్వ్యాధ్యౌషధబలస్యేతి యస్మాద్బలవాన్ వ్యాధిబలం తథౌషధబలం చ సహతే, తేన న తాభ్యామభిభూయత ఇత్యర్థః| అల్పలింగ ఏవేతి అల్పలింగ ఇవ సుఖసాధ్య ఇత్యర్థః||15||
Adhikarana ౧౨ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
దుర్బలం త్వతిక్షీణబలమాంసశోణితమల్పలింగమజాతారిష్టమపి బహులింగం జాతారిష్టం చ విద్యాత్, అసహత్వాద్వ్యాధ్యౌషధబలస్య; తం పరివర్జయేత్, క్షణేనైవ హి ప్రాదుర్భవంత్యరిష్టాని, అనిమిత్తశ్చారిష్టప్రాదుర్భావ ఇతి||16|| తత్ర శ్లోకః- సముత్థానం చ లింగం చ యః శోషస్యావబుధ్యతే| పూర్వరూపం చ తత్త్వేన స రాజ్ఞః కర్తుమర్హతి||17||
दुर्बलं त्वतिक्षीणबलमांसशोणितमल्पलिङ्गमजातारिष्टमपि बहुलिङ्गं जातारिष्टं च विद्यात्, असहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य; तं परिवर्जयेत्, क्षणेनैव हि प्रादुर्भवन्त्यरिष्टानि, अनिमित्तश्चारिष्टप्रादुर्भाव इति||१६|| तत्र श्लोकः- समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते| पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति||१७||
🔊 Audio coming soon
బహులింగం జాతారిష్టం చ విద్యాదితి బహులింగమివాసాధ్యం తథా జాతారిష్టమివ మారకం విద్యాదిత్యర్థః| నను, రిష్టం వినా మరణం నాస్తి, వచనం హి- “మరణం చాపి తన్నాస్తి యన్నారిష్టపురఃసరం” (ఇం.అ.2) ఇతి, తత్ కథమజాతారిష్టో జాతారిష్ట ఇవాదూరమరణత్వేనేహ జ్ఞాతవ్య ఇత్యాహ- క్షణేన హీత్యాది| అసాధ్యే హి రిష్టం భవతి, అసాధ్యతా చ బలమాంసక్షయకృతాఽస్త్యేవ; తేన, అవశ్యం రిష్టేన భవితవ్యమిత్యర్థః| అథాజాతారిష్టే కారణాసేవయాఽరిష్టం న భవిష్యత్యేవేత్యాహ- అనిమిత్తతశ్చారిష్టప్రాదుర్భావ ఇతి| న హి రిష్టం దృష్టం కించిత్కారణాంతరమపేక్షతే , కింత్వనిమిత్తత ఏవ భవతి| తేన హేత్వసేవయాఽప్యరిష్టోత్పాదో భవిష్యతీతి కృత్వా ఆశ్వాసః కర్తవ్యః; కించనిమిత్తమేవారిష్టం భవతి తేన రిష్టానుత్పాదే సతి నాశ్వాసః కర్తవ్య ఇత్యర్థః||16-17||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౬
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే శోషనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने शोषनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే శోషనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||