Adhikarana ೧ (೧-೨) · Śloka ೨
ಅಥಾತ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ಔತ್ಪಾದಿಕಂ ಶೋಷಮಭಿಧಾಯ ದಕ್ಷಯಜ್ಞೇ ಕುಷ್ಠಾನನ್ತರೋತ್ಪನ್ನಮುನ್ಮಾದಂ ಬ್ರೂತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಭಯತ್ರಾಸಶೋಕೈರುನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರಾಣಾಮ್” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ||೧-೨||
Adhikarana ೨ (೩-೪) · Śloka ೪
ಇಹ ಖಲು ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತುನಿಮಿತ್ತಾಃ||೩|| ತತ್ರ ದೋಷನಿಮಿತ್ತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪುರುಷಾಣಾಮೇವಂವಿಧಾನಾಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಭೀರೂಣಾಮುಪಕ್ಲಿಷ್ಟಸತ್ತ್ವಾನಾಮುತ್ಸನ್ನದೋಷಾಣಾಂ ಸಮಲವಿಕೃತೋಪಹಿತಾನ್ಯನುಚಿತಾನ್ಯಾಹಾರಜಾತಾನಿ ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೇನೋಪಯೋಗವಿಧಿನೋಪಯುಞ್ಜಾನಾನಾಂ ತನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಮಪಿ ವಿಷಮಮಾಚರತಾಮನ್ಯಾಶ್ಚ ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾ ವಿಷಮಾಃ ಸಮಾಚರತಾಮತ್ಯುಪಕ್ಷೀಣದೇಹಾನಾಂ ವ್ಯಾಧಿವೇಗಸಮುದ್ಭ್ರಮಿತಾನಾಮುಪಹತಮನಸಾಂ ವಾ ಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭಹರ್ಷಭಯಮೋಹಾಯಾಸಶೋಕಚಿನ್ತೋದ್ವೇಗಾದಿಭಿರ್ಭೂಯೋಽಭಿಘಾತಾಭ್ಯಾಹತಾನಾಂ ವಾ ಮನಸ್ಯುಪಹತೇ ಬುದ್ಧೌ ಚ ಪ್ರಚಲಿತಾಯಾಮಭ್ಯುದೀರ್ಣಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಮುಪಸೃತ್ಯ ಮನೋವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾವೃತ್ಯ ಜನಯನ್ತ್ಯುನ್ಮಾದಮ್||೪||
इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति; तद्यथा- वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः||३|| तत्र दोषनिमित्ताश्चत्वारः पुरुषाणामेवंविधानां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- भीरूणामुपक्लिष्टसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्यनुचितान्याहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामुपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर्भूयोऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्युपहते बुद्धौ च प्रचलितायामभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्||४||
🔊 Audio coming soon
ಉಪಕ್ಲಿಷ್ಟಸತ್ತ್ವಾನಾಮಿತಿ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮುಪಹತೇಚೇತಸಾಮ್| ಉತ್ಸನ್ನದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಪ್ರವೃದ್ಧೋದ್ಭ್ರಾನ್ತದೋಷಾಣಾಮ್| ಸಮಲೈಃ ಅಶುಚಿಭಿಃ, ವಿಕೃತೈಃ ವೈರೋಧಿಕೈಃ, ಉಪಹಿತಾನಿ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಾನೀತಿ ಸಮಲವಿಕೃತೋಪಹಿತಾನಿ; ಕಿಂವಾ ಸಮಲೈಃ ಮಲಿನೈಃ, ವಿಕೃತೈಃ ಕುಷ್ಠಿವ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಪರಿಜನೈಃ, ಉಪಹಿತಾನಿ ಉಪಢೌಕಿತಾನೀತಿ ಸಮಲವಿಕೃತೋಪಹಿತಾನಿ| ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೇನೋಪಯೋಗವಿಧಿನೇತಿ ಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಾದಿರಾಹಾರೋಪಯೋಗವಿಧಿರ್ವಕ್ತವ್ಯಃ, ತೇನ ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೇನ; ವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಮಶಸ್ತತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಗುರುತ್ವಾದಿಭಿಃ ಕೃತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತನ್ತ್ರಂ ಶರೀರಂ, ತಸ್ಯ ಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಂ ಸದ್ವೃತ್ತೋಕ್ತಃ ಪ್ರಯೋಗಃ; ಶರೀರಚೇಷ್ಟಾಶಬ್ದೇನ ತು ಗಮನಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಶಬ್ದಃ ಶರೀರೇ ವರ್ತತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ತನ್ತ್ರಯನ್ತ್ರೇಷು ಭಿನ್ನೇಷು ತಮೋಽನ್ತ್ಯಂ ಪ್ರವಿವಿಕ್ಷತಾಮ್” (ಇ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ವ್ಯಾಧಿವೇಗಸಮುದ್ಭ್ರಮಿತಾನಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಬಲೇನಾಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಿತಾನಾಮ್| ಉಪಹತಮನಸಾಮಿತಿ ಕಾಮಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಭೂಯ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಉಪಸೃತ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ಯ||೩-೪||
Adhikarana ೩ (೫) · Śloka ೫
ಉನ್ಮಾದಂ ಪುನರ್ಮನೋಬುದ್ಧಿಸಞ್ಜ್ಞಾಜ್ಞಾನಸ್ಮೃತಿಭಕ್ತಿಶೀಲಚೇಷ್ಟಾಚಾರವಿಭ್ರಮಂ ವಿದ್ಯಾತ್||೫||
उन्मादं पुनर्मनोबुद्धिसञ्ज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
ಉನ್ಮಾದಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಉನ್ಮಾದಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಭ್ರಮಮಿತಿ ಮನಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಮನೋವಿಭ್ರಮಾಚ್ಚಿನ್ತ್ಯಾನರ್ಥಾನ್ನ ಚಿನ್ತಯತೇ, ಅಚಿನ್ತ್ಯಾಂಶ್ಚ ಚಿನ್ತಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಮನಸಶ್ಚ ಚಿನ್ತ್ಯಮರ್ಥಃ” (ಸೂ.ಅ.೮) ಇತಿ| ಬುದ್ಧಿವಿಭ್ರಮಾತ್ತು ನಿತ್ಯಮನಿತ್ಯಮಿತಿ, ಪ್ರಿಯಂ ಚಾಪ್ರಿಯಮಿತಿ ಪಶ್ಯತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ವಿಷಮಾಭಿನಿವೇಶೋ ಯೋ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯೇ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ| ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಬುದ್ಧಿವಿಭ್ರಂಶಃ, ಸಮಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿ ಪಶ್ಯತಿ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಜ್ಞಾನಂ, ತದ್ವಿಭ್ರಮಾದಗ್ನ್ಯಾದಿದಾಹಂ ನ ಬುಧ್ಯತೇ; ಕಿಂವಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮೋಲ್ಲೇಖೇನ ಜ್ಞಾನಮ್| ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಾತ್ತು ನ ಸ್ಮರತಿ, ಅಯಥಾವದ್ವಾ ಸ್ಮರತಿ| ಭಕ್ತಿರಿಚ್ಛಾ, ತದ್ವಿಭ್ರಮಾಚ್ಚ ಯತ್ರೇಚ್ಛಾ ಪೂರ್ವಮಾಸೀತ್ತತ್ರಾನಿಚ್ಛಾ ಭವತಿ| ಶೀಲವಿಭ್ರಮಾದಕ್ರೋಧನಃ ಕ್ರೋಧನೋ ಭವತಿ| ಚೇಷ್ಟಾವಿಭ್ರಮಾದನುಚಿತಚೇಷ್ಟೋ ಭವತಿ| ಆಚಾರಃ ಶಾಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷಾಕೃತೋ ವ್ಯವಹಾರಃ; ತದ್ವಿಭ್ರಮಾದಶೌಚಾದ್ಯಾಚರತಿ||೫||
Adhikarana ೪ (೬) · Śloka ೬
ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಶಿರಸಃ ಶೂನ್ಯತಾ, ಚಕ್ಷುಷೋರಾಕುಲತಾ, ಸ್ವನಃ ಕರ್ಣಯೋಃ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್, ಆಸ್ಯಸಂಸ್ರವಣಮ್, ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ, ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ, ಧ್ಯಾನಾಯಾಸಸಮ್ಮೋಹೋದ್ವೇಗಾಶ್ಚಾಸ್ಥಾನೇ, ಸತತಂ ಲೋಮಹರ್ಷಃ, ಜ್ವರಶ್ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಮ್, ಉನ್ಮತ್ತಚಿತ್ತತ್ವಮ್, ಉದರ್ದಿತ್ವಮ್ , ಅರ್ದಿತಾಕೃತಿಕರಣಂ ಚ ವ್ಯಾಧೇಃ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದರ್ಶನಂ ಭ್ರಾನ್ತಚಲಿತಾನವಸ್ಥಿತಾನಾಂ ರೂಪಾಣಾಮಪ್ರಶಸ್ತಾನಾಂ ಚ ತಿಲಪೀಡಕಚಕ್ರಾಧಿರೋಹಣಂ ವಾತಕುಣ್ಡಲಿಕಾಭಿಶ್ಚೋನ್ಮಥನಂ ನಿಮಜ್ಜನಂ ಚ ಕಲುಷಾಣಾಮಮ್ಭಸಾಮಾವರ್ತೇ ಚಕ್ಷುಷೋಶ್ಚಾಪಸರ್ಪಣಮಿತಿ (ದೋಷನಿಮಿತ್ತಾನಾಮುನ್ಮಾದಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ)||೬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि; तद्यथा- शिरसः शून्यता, चक्षुषोराकुलता, स्वनः कर्णयोः, उच्छ्वासस्याधिक्यम्, आस्यसंस्रवणम्, अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः, हृद्ग्रहः, ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश्चास्थाने, सततं लोमहर्षः, ज्वरश्चाभीक्ष्णम्, उन्मत्तचित्तत्वम्, उदर्दित्वम् , अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणामप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश्चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणामम्भसामावर्ते चक्षुषोश्चापसर्पणमिति (दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
ಅಸ್ಥಾನೇ ಇತ್ಯವಿಷಯೇ; ತೇನ ಅಧ್ಯಾನವಿಷಯೇ ಧ್ಯಾನಮ್, ಅಸಮ್ಮೋಹವಿಷಯೇ ಚ ಮೋಹ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉನ್ಮತ್ತಚಿತ್ತತ್ವಮಿತಿ ಉದ್ಭ್ರಾನ್ತಚಿತ್ತತ್ವಮ್| ಉದರ್ದಿತತ್ವಮಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಕಾಯೇ ಪೀಡಿತತ್ವಮ್| ಅರ್ದಿತಾಕೃತಿಕರಣಂ ಚ ವ್ಯಾಧೇರಿತಿ ಅರ್ದಿತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಕೃತಿಕರಣಂ; ತೇನಾರ್ಧವಕ್ತ್ರಭ್ರಮಣಾದಿಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ವ್ಯಾಧೇರಿತಿ ಪ್ರಥಮೋಕ್ತೇನ ತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭ್ರಮರೂಪಸ್ಯೋನ್ಮಾದಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಚಕ್ಷುಷೋಶ್ಚಾಪಸರ್ಪಣಮಿತಿ ಚಕ್ಷುರ್ವ್ಯಪಗಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬||
Adhikarana ೫ (೭) · Śloka ೭
ತತೋಽನನ್ತರಮೇವಮುನ್ಮಾದಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರೇವ| ತತ್ರೇದಮುನ್ಮಾದವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪರಿಸರಣಮಜಸ್ರಮ್, ಅಕ್ಷಿಭ್ರುವೌಷ್ಠಾಂಸಹನ್ವಗ್ರಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗವಿಕ್ಷೇಪಣಮಕಸ್ಮಾತ್ , ಸತತಮನಿಯತಾನಾಂ ಚ ಗಿರಾಮುತ್ಸರ್ಗಃ, ಫೇನಾಗಮನಮಾಸ್ಯಾತ್, ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸ್ಮಿತಹಸಿತನೃತ್ಯಗೀತವಾದಿತ್ರಸಮ್ಪ್ರಯೋಗಾಶ್ಚಾಸ್ಥಾನೇ, ವೀಣಾವಂಶಶಙ್ಖಶಮ್ಯಾತಾಲಶಬ್ದಾನುಕರಣಮಸಾಮ್ನಾ, ಯಾನಮಯಾನೈಃ, ಅಲಙ್ಕರಣಮನಲಙ್ಕಾರಿಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಲೋಭಶ್ಚಾಭ್ಯವಹಾರ್ಯೇಷ್ವಲಬ್ಧೇಷು, ಲಬ್ಧೇಷು ಚಾವಮಾನಸ್ತೀವ್ರಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಚ, ಕಾರ್ಶ್ಯಂ, ಪಾರುಷ್ಯಮ್, ಉತ್ಪಿಣ್ಡಿತಾರುಣಾಕ್ಷತಾ, ವಾತೋಪಶಯವಿಪರ್ಯಾಸಾದನುಪಶಯತಾ ಚ; ಇತಿ ವಾತೋನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ(೧); ಅಮರ್ಷಃ, ಕ್ರೋಧಃ, ಸಂರಮ್ಭಶ್ಚಾಸ್ಥಾನೇ, ಶಸ್ತ್ರಲೋಷ್ಟ್ರಕಶಾಕಾಷ್ಠಮುಷ್ಟಿಭಿರಭಿಹನನಂ ಸ್ವೇಷಾಂ ಪರೇಷಾಂ ವಾ, ಅಭಿದ್ರವಣಂ, ಪ್ರಚ್ಛಾಯಶೀತೋದಕಾನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಸನ್ತಾಪಶ್ಚಾತಿವೇಲಂ, ತಾಮ್ರಹರಿತಹಾರಿದ್ರಸಂರಬ್ಧಾಕ್ಷತಾ, ಪಿತ್ತೋಪಶಯವಿಪರ್ಯಾಸಾದನುಪಶಯತಾ ಚ; ಇತಿ ಪಿತ್ತೋನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ(೨); ಸ್ಥಾನಮೇಕದೇಶೇ, ತೂಷ್ಣೀಮ್ಭಾವಃ, ಅಲ್ಪಶಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ, ಲಾಲಾಶಿಙ್ಘಾಣಕಸ್ರವಣಮ್, ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ರಹಸ್ಕಾಮತಾ, ಬೀಭತ್ಸತ್ವಂ, ಶೌಚದ್ವೇಷಃ, ಸ್ವಪ್ನನಿತ್ಯತಾ, ಶ್ವಯಥುರಾನನೇ, ಶುಕ್ಲಸ್ತಿಮಿತಮಲೋಪದಿಗ್ಧಾಕ್ಷತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಶಯವಿಪರ್ಯಾಸಾದನುಪಶಯತಾ ಚ; ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ(೩); ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ತಮಸಾಧ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ ಕುಶಲಾಃ||೭||
ततोऽनन्तरमेवमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव| तत्रेदमुन्मादविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- परिसरणमजस्रम्, अक्षिभ्रुवौष्ठांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणमकस्मात् , सततमनियतानां च गिरामुत्सर्गः, फेनागमनमास्यात्, अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसम्प्रयोगाश्चास्थाने, वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणमसाम्ना, यानमयानैः, अलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैः, लोभश्चाभ्यवहार्येष्वलब्धेषु, लब्धेषु चावमानस्तीव्रमात्सर्यं च, कार्श्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डितारुणाक्षता, वातोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(१); अमर्षः, क्रोधः, संरम्भश्चास्थाने, शस्त्रलोष्ट्रकशाकाष्ठमुष्टिभिरभिहननं स्वेषां परेषां वा, अभिद्रवणं, प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः, सन्तापश्चातिवेलं, ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षता, पित्तोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति पित्तोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(२); स्थानमेकदेशे, तूष्णीम्भावः, अल्पशश्चङ्क्रमणं, लालाशिङ्घाणकस्रवणम्, अनन्नाभिलाषः, रहस्कामता, बीभत्सत्वं, शौचद्वेषः, स्वप्ननित्यता, श्वयथुरानने, शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं, श्लेष्मोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(३); त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात्; तमसाध्यमाचक्षते कुशलाः||७||
🔊 Audio coming soon
ತತೋಽನನ್ತರಮೇವೇತಿವಚನಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಾನನ್ತರಂ ಶೀಘ್ರಮೇವೋನ್ಮಾದೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ರೋಗಾ ಯಥಾ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಭೂತೇಽಪಿ ಚಿರೇಣ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥೋನ್ಮಾದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉನ್ಮಾದವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಮಿತಿ ವಾತಾದ್ಯುನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಿಸರಣಂ ಭ್ರಮಣಮ್| ಶಮ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತೇನ ವಾದನಂ, ತಾಲಸ್ತು ವಾಮಹಸ್ತೇನ ವಾದನಂ; ಯದುಕ್ತಂ ವಿಶಾಖಿನಾ- “ಶಮ್ಯಾ ದಕ್ಷಿಣಹಸ್ತೇನ, ವಾಮಹಸ್ತೇನ ತಾಲಕಃ| ಉಭಾಭ್ಯಾಂ ವಾದನಂ ಯತ್ತು ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಅಸಾಮ್ನೇತಿ ಉಚ್ಚೈಃ| ಅಯಾನೈರಿತಿ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿಯಾನವ್ಯತಿರಿಕ್ತೈಃ| ಲಬ್ಧೇಷು ಚಾವಮಾನ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇಷ್ವಭ್ಯವಹಾರ್ಯೇಷ್ವಾಹಾರ್ಯೇಷ್ವನುಪಯೋಗೋಽವಧೀರಣಂ ಚ; ನ ಕೇವಲಮವಮಾನಃ, ಕಿನ್ತು ತೀವ್ರಂ ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಚ; ಅಭ್ಯವಹಾರ್ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ಕಸ್ಯಚಿದ್ದಾತುಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾತೇ ಉಪಶಯ ಉಪಶಯಹೇತುಃ ಸ್ನೇಹಾದಿರ್ವಾತೋಪಶಯಃ, ತಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಾಸೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಃ, ತೇನಾನುಪಶಯಿತಾ ಅಸುಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಕಾರಾದ್ವಾತಾನುಗುಣಸ್ನೇಹಾದ್ಯುಪಶಯತಾ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಮರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತೋನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗಮ್| ಸಂರಮ್ಭ ಆರಭಟೀ| ಸ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಆತ್ಮೀಯಾನಾಮ್| ಕಫೋನ್ಮಾದಲಿಙ್ಗೇ ರಹೋ ವಿಜನಮ್||೭||
Adhikarana ೬ (೮-೯) · Śloka ೯
ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ತು ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಾಧನಾನಿ- ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನೋಪಶಮನ ನಸ್ತಃಕರ್ಮಧೂಮಧೂಪನಾಞ್ಜನಾವಪೀಡಪ್ರಧಮನಾಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾನುಲೇಪನವಧಬನ್ಧನಾವರೋಧನ- ವಿತ್ರಾಸನವಿಸ್ಮಾಪನವಿಸ್ಮಾರಣಾಪತರ್ಪಣಸಿರಾವ್ಯಧನಾನಿ, ಭೋಜನವಿಧಾನಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ, ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿದಾನವಿಪರೀತಮೌಷಧಂ ಕಾರ್ಯಂ ತದಪಿ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೮|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಉನ್ಮಾದಾನ್ ದೋಷಜಾನ್ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಸಾಧಯೇದ್ಭಿಷಗುತ್ತಮಃ| ಅನೇನ ವಿಧಿಯುಕ್ತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಯತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್||೯||
साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि- स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन नस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधन- वित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि, भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या, यच्चान्यदपि किञ्चिन्निदानविपरीतमौषधं कार्यं तदपि स्यादिति||८|| भवति चात्र- उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद्भिषगुत्तमः| अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्||९||
🔊 Audio coming soon
ಅವರೋಧನಂ ತಮೋಗ್ರಹಾವರೋಧನಾದಿ| ವಿಧಿಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಉನ್ಮಾದಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪ್ರಪಞ್ಚವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಧಿಯುಕ್ತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||
Adhikarana ೭ (೧೦) · Śloka ೧೦
ಯಸ್ತು ದೋಷನಿಮಿತ್ತೇಭ್ಯ ಉನ್ಮಾದೇಭ್ಯಃ ಸಮುತ್ಥಾನಪೂರ್ವರೂಪಲಿಙ್ಗವೇದನೋಪಶಯವಿಶೇಷಸಮನ್ವಿತೋ ಭವತ್ಯುನ್ಮಾದಸ್ತಮಾಗನ್ತುಕಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಕೇಚಿತ್ ಪುನಃ ಪೂರ್ವಕೃತಂ ಕರ್ಮಾಪ್ರಶಸ್ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಮ್| ತಸ್ಯ ಚ ಹೇತುಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವೇತಿ ಭಗವಾನ್ ಪುನರ್ವಸುರಾತ್ರೇಯಃ| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದ್ಧ್ಯಯಂ ದೇವರ್ಷಿಪಿತೃಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪಿಶಾಚಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯಪೂಜ್ಯಾನವಮತ್ಯಾಹಿತಾನ್ಯಾಚರತಿ, ಅನ್ಯದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ಕರ್ಮಾಪ್ರಶಸ್ತಮಾರಭತೇ; ತಮಾತ್ಮನಾ ಹತಮುಪಘ್ನನ್ತೋ ದೇವಾದಯಃ ಕುರ್ವನ್ತ್ಯುನ್ಮತ್ತಮ್||೧೦||
यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्युन्मादस्तमागन्तुकमाचक्षते| केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तमिच्छन्ति तस्य निमित्तम्| तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| प्रज्ञापराधाद्ध्ययं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्याचरति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं कर्माप्रशस्तमारभते; तमात्मना हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्युन्मत्तम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ಕೇಚಿತ್ ಪುನರಿತ್ಯಾದೌ ‘ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಂ’ ಇತಿಪದಮಾವೃತ್ಯ ಪೂರ್ವೇಣ ಪರೇಣ ಚ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಬ್ರುವತಾ ಅಪ್ರಶಸ್ತಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಜನ್ಯತ್ವಂ ನ ಪ್ರತಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ, ಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ತನಮಪಿ ಹಿ ಕರ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜಮೇವ| ಕಿಂವಾ, ತಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವೇತ್ಯನೇನ ತಸ್ಯೇತ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಕರ್ಮಣೋಽಪಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ ಕಾರಣಮಿತಿ ದರ್ಶ್ಯತೇ; ತೇನ ಕರ್ಮಜಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಆತ್ಮನಾ ಹತಮಿತಿ ಆತ್ಮನಾ ಕೃತೇನಾಶುಭಕರ್ಮಣಾ ಹತಮ್| ಉಪಘ್ನನ್ತ ಇತ್ಯಾವೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ತಃ||೧೦||
Adhikarana ೮ (೧೧) · Śloka ೧೧
ತತ್ರ ದೇವಾದಿಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತೇನಾಗನ್ತುಕೋನ್ಮಾದೇನ ಪುರಸ್ಕೃತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ದೇವಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣತಪಸ್ವಿನಾಂ ಹಿಂಸಾರುಚಿತ್ವಂ, ಕೋಪನತ್ವಂ, ನೃಶಂಸಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ, ಅರತಿಃ, ಓಜೋವರ್ಣಚ್ಛಾಯಾಬಲವಪುಷಾಮುಪತಪ್ತಿಃ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಚ ದೇವಾದಿಭಿರಭಿಭರ್ತ್ಸನಂ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಚೇತಿ; ತತೋಽನನ್ತರಮುನ್ಮಾದಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ||೧೧||
तत्र देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं, कोपनत्वं, नृशंसाभिप्रायता, अरतिः, ओजोवर्णच्छायाबलवपुषामुपतप्तिः, स्वप्ने च देवादिभिरभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति; ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
ಪುರಸ್ಕೃತಸ್ಯೇತಿ ಅಭಿಶಪನೀಯತಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಯ| ನೃಶಂಸಾಭಿಪ್ರಾಯತಾ ಪರಾಪಕಾರರುಚಿತ್ವಮ್| ಓಜಸ ಉಪತಪ್ತ್ಯಾ ಓಜಃಕಾರ್ಯಬಲಾದಿರಹಿತಃ| ಪ್ರವರ್ತನಂ ಪ್ರೇರಣಮ್||೧೧||
Adhikarana ೯ (೧೨) · Śloka ೧೨
ತತ್ರಾಯಮುನ್ಮಾದಕರಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಮುನ್ಮಾದಯಿಷ್ಯತಾಮಾರಮ್ಭವಿಶೇಷೋ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅವಲೋಕಯನ್ತೋ ದೇವಾ ಜನಯನ್ತ್ಯುನ್ಮಾದಂ, ಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಮಹರ್ಷಯೋಽಭಿಶಪನ್ತಃ, ಪಿತರೋ ದರ್ಶಯನ್ತಃ , ಸ್ಪೃಶನ್ತೋ ಗನ್ಧರ್ವಾಃ, ಸಮಾವಿಶನ್ತೋ ಯಕ್ಷಾಃ, ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ವಾತ್ಮಗನ್ಧಮಾಘ್ರಾಪಯನ್ತಃ, ಪಿಶಾಚಾಃ ಪುನರಾರುಹ್ಯ ವಾಹಯನ್ತಃ||೧೨||
तत्रायमुन्मादकराणां भूतानामुन्मादयिष्यतामारम्भविशेषो भवति; तद्यथा- अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्युन्मादं, गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयोऽभिशपन्तः, पितरो दर्शयन्तः , स्पृशन्तो गन्धर्वाः, समाविशन्तो यक्षाः, राक्षसास्त्वात्मगन्धमाघ्रापयन्तः, पिशाचाः पुनरारुह्य वाहयन्तः||१२||
🔊 Audio coming soon
ದರ್ಶಯನ್ತ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೨||
Adhikarana ೧೦ (೧೩) · Śloka ೧೩
ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅತ್ಯಾತ್ಮಬಲವೀರ್ಯಪೌರುಷಪರಾಕ್ರಮಗ್ರಹಣಧಾರಣಸ್ಮರಣಜ್ಞಾನವಚನವಿಜ್ಞಾನಾನಿ , ಅನಿಯತಶ್ಚೋನ್ಮಾದಕಾಲಃ||೧೩||
तस्येमानि रूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि , अनियतश्चोन्मादकालः||१३||
🔊 Audio coming soon
ಅತ್ಯಾತ್ಮಶಬ್ದೋ ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಆತ್ಮಾನಮತಿರಿಚ್ಯೇತಿ ಅತ್ಯಾತ್ಮ; ತೇನಾತ್ಮಾನನುರೂಪಬಲಾದಿಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||
Adhikarana ೧೧ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಉನ್ಮಾದಯಿಷ್ಯತಾಮಪಿ ಖಲು ದೇವರ್ಷಿಪಿತೃಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಪಿಶಾಚಾನಾಂ ಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾನಾಂ ವಾ ಏಷ್ವನ್ತರೇಷ್ವಭಿಗಮನೀಯಾಃ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸಮಾರಮ್ಭೇ, ಪೂರ್ವಕೃತಸ್ಯ ವಾ ಕರ್ಮಣಃ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೇ, ಏಕಸ್ಯ ವಾ ಶೂನ್ಯಗೃಹವಾಸೇ ಚತುಷ್ಪಥಾಧಿಷ್ಠಾನೇ ವಾ, ಸನ್ಧ್ಯಾವೇಲಾಯಾಮಪ್ರಯತಭಾವೇ ವಾ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು ವಾ ಮಿಥುನೀಭಾವೇ, ರಜಸ್ವಲಾಭಿಗಮನೇ ವಾ, ವಿಗುಣೇ ವಾಽಧ್ಯಯನಬಲಿಮಙ್ಗಲಹೋಮಪ್ರಯೋಗೇ, ನಿಯಮವ್ರತಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಭಙ್ಗೇ ವಾ, ಮಹಾಹವೇ ವಾ, ದೇಶಕುಲಪುರವಿನಾಶೇ ವಾ, ಮಹಾಗ್ರಹೋಪಗಮನೇ ವಾ, ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಾ ಪ್ರಜನನಕಾಲೇ, ವಿವಿಧಭೂತಾಶುಭಾಶುಚಿಸ್ಪರ್ಶನೇ ವಾ, ವಮನವಿರೇಚನರುಧಿರಸ್ರಾವೇ, ಅಶುಚೇರಪ್ರಯತಸ್ಯ ವಾ ಚೈತ್ಯದೇವಾಯತನಾಭಿಗಮನೇ ವಾ, ಮಾಂಸಮಧುತಿಲಗುಡಮದ್ಯೋಚ್ಛಿಷ್ಟೇ ವಾ, ದಿಗ್ವಾಸಸಿ ವಾ, ನಿಶಿ ನಗರನಿಗಮಚತುಷ್ಪಥೋಪವನಶ್ಮಶಾನಾಘಾತನಾಭಿಗಮನೇ ವಾ, ದ್ವಿಜಗುರುಸುರಯತಿಪೂಜ್ಯಾಭಿಧರ್ಷಣೇ ವಾ, ಧರ್ಮಾಖ್ಯಾನವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ವಾ, ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಕರ್ಮಣೋಽಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಯಾರಮ್ಭೇ, ಇತ್ಯಭಿಘಾತಕಾಲಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೪||
उन्मादयिष्यतामपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति; तद्यथा- पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले, एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा, सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकुलपुरविनाशे वा, महाग्रहोपगमने वा, स्त्रिया वा प्रजननकाले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरेचनरुधिरस्रावे, अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा, द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा, धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्यारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
ಪರ್ವಸನ್ಧಿಃ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ಚ| ದಿಗ್ವಾಸಸೀತಿ ನಗ್ನೇ| ನಿಶೀತ್ಯಾದೌ ಪುನಶ್ಚತುಷ್ಪಥವಚನಂ ನಿಶಿ ಪುನರನ್ಯೇನ ಸಹಾಪಿ ಚತುಷ್ಪಥಗಮನಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ ; ಏಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ತು ದಿವಾಽಪ್ಯೇಕಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಥಗಮನಂ ಬ್ರುವತೇ| ಧರ್ಮಾಖ್ಯಾನವ್ಯತಿಕ್ರಮ ಇತಿ ಅವಿಧಿನಾ ಧರ್ಮಪ್ರಕಾಶನೇ||೧೪||
Adhikarana ೧೨ (೧೫) · Śloka ೧೫
ತ್ರಿವಿಧಂ ತು ಖಲೂನ್ಮಾದಕರಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಮುನ್ಮಾದನೇ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಭವತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಹಿಂಸಾ, ರತಿಃ, ಅಭ್ಯರ್ಚನಂ ಚೇತಿ| ತೇಷಾಂ ತಂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಶೇಷಮುನ್ಮತ್ತಾಚಾರವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾರ್ಥಿನೋನ್ಮಾದ್ಯಮಾನೋಽಗ್ನಿಂ ಪ್ರವಿಶತಿ, ಅಪ್ಸು ನಿಮಜ್ಜತಿ, ಸ್ಥಲಾಚ್ಛ್ವಭ್ರೇ ವಾ ಪತತಿ, ಶಸ್ತ್ರಕಶಾಕಾಷ್ಠಲೋಷ್ಟಮುಷ್ಟಿಭಿರ್ಹನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾನಮ್, ಅನ್ಯಚ್ಚ ಪ್ರಾಣವಧಾರ್ಥಮಾರಭತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್, ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ಸಾಧ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವಾವಿತರೌ||೧೫||
त्रिविधं तु खलून्मादकराणां भूतानामुन्मादने प्रयोजनं भवति; तद्यथा- हिंसा, रतिः, अभ्यर्चनं चेति| तेषां तं प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्माद्यमानोऽग्निं प्रविशति, अप्सु निमज्जति, स्थलाच्छ्वभ्रे वा पतति, शस्त्रकशाकाष्ठलोष्टमुष्टिभिर्हन्त्यात्मानम्, अन्यच्च प्राणवधार्थमारभते किञ्चित्, तमसाध्यं विद्यात्; साध्यौ पुनर्द्वावितरौ||१५||
🔊 Audio coming soon
ರತಿಃ ಕ್ರೀಡಾ| ಅಭ್ಯರ್ಚನಂ ಪೂಜಾ| ಉನ್ಮತ್ತಾಚಾರವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಉನ್ಮತ್ತಸ್ಯಾಚಾರವಿಶೇಷರೂಪೈರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಹಿಂಸಾರ್ಥಾದ್ಯುನ್ಮಾದಿತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಹಿಂಸಾರ್ಥಿನೋನ್ಮಾದಿತೋ ಹಿಂಸಾನುಗುಣಮಗ್ನಿಪ್ರವೇಶಾದ್ಯಾಚರತಿ, ರತ್ಯರ್ಥಿನಾ ಚೋನ್ಮಾದಿತಃ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚರತಿ, ಪೂಜಾರ್ಥಿನಾ ಗೃಹೀತೋ ಪೂಜಾಂ ಚೇಷ್ಟತೇ| ಇಹ ಚ ದೇವಾದಿವಚನೇನ ದೇವಾದ್ಯನುಚರಾ ದೇವಾದಿಸಧರ್ಮಾಣೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ದೇವಾದಯಸ್ತು ನ ಮಾನುಷಾನಾವಿಶನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ನ ತೇ ಮನುಷ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಂವಿಶನ್ತಿ ನವಾ ಮನುಷ್ಯಾನ್ ಕ್ವಚಿದಾವಿಶನ್ತಿ| ಯೇ ತ್ವಾವಿಶನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ ಮೋಹಾತ್ತೇ ಭೂತವಿದ್ಯಾವಿಷಯಾದಪೋಹ್ಯಾಃ” (ಸು.ಉ.ತಂ.ಅ.೬೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಂಸಾರ್ಥಿಗೃಹೀತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯಾ ಬ್ರೂತೇ||೧೫||
Adhikarana ೧೩ (೧೬-೧೭) · Śloka ೧೭
ತಯೋಃ ಸಾಧನಾನಿ- ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಹೋಮನಿಯಮವ್ರತಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಪ್ರಣಿಪಾತಗಮನಾದೀನಿ||೧೬|| ಏವಮೇತೇ ಪಞ್ಚೋನ್ಮಾದಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೭||
तयोः साधनानि- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमव्रतप्रायश्चित्तोपवास स्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादीनि||१६|| एवमेते पञ्चोन्मादा व्याख्याता भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
ತಯೋರಿತ್ಯಾದೌ ಗಮನಂ ದೇವತೀರ್ಥಾದಿಗಮನಮ್||೧೬-೧೭||
Adhikarana ೧೪ (೧೮) · Śloka ೧೮
ತೇ ತು ಖಲು ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಶೇಷೇಣ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯಮಾನಾಃ ಪಞ್ಚ ಸನ್ತೋ ದ್ವಾವೇವ ಭವತಃ| ತೌ ಚ ಪರಸ್ಪರಮನುಬಧ್ನೀತಃ ಕದಾಚಿದ್ಯಥೋಕ್ತಹೇತುಸಂಸರ್ಗಾತ್| ತಯೋಃ ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇವ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವತಿ, ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇವ ಚ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತತ್ರಾಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಂ ಚಾಸಾಧ್ಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್, ಸಾಧ್ಯಂ ತು ಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಮ್| ತಸ್ಯ ಸಾಧನಂ ಸಾಧನಸಂಯೋಗಮೇವ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ||೧೮||
ते तु खलु निजागन्तुविशेषेण साध्यासाध्यविशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वावेव भवतः| तौ च परस्परमनुबध्नीतः कदाचिद्यथोक्तहेतुसंसर्गात्| तयोः संसृष्टमेव पूर्वरूपं भवति, संसृष्टमेव च लिङ्गम्| तत्रासाध्यसंयोगं साध्यासाध्यसंयोगं चासाध्यं विद्यात्, साध्यं तु साध्यसंयोगम्| तस्य साधनं साधनसंयोगमेव विद्यादिति||१८||
🔊 Audio coming soon
ತಾವಿತಿ ತೌ ನಿಜಾಗನ್ತೂ| ಪರಸ್ಪರಮನುಬಧ್ನೀತಃ ಕದಾಚಿದಿತಿ ನ ಸರ್ವದಾ| ಯಥೋಕ್ತಹೇತುಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ನಿಜಾಗನ್ತುಹೇತುಮೇಲಕಾತ್| ತತ್ರೇತಿ ನಿಜಾಗನ್ತುಹೇತುಸಂಸರ್ಗೇ| ಅಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಮಿತಿ ಯದಾ ತ್ರಿದೋಷಜೋನ್ಮಾದೇ ಹಿಂಸಾರ್ಥಿನಾ ದೇವಾದಿನಾಽನುಬನ್ಧೋ ಭವತಿ, ತದಾಽಸಾಧ್ಯಯೋಃ ಸಂಯೋಗೋ ಭವತಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಸ್ತು ಏಕದೋಷಜೇ ಉನ್ಮಾದೇ ಹಿಂಸಾರ್ಥ್ಯುನ್ಮಾದಯೋಗಾತ್ತಥಾ ರತ್ಯರ್ಥೋನ್ಮಾದೇ ತ್ರಿದೋಷೋನ್ಮಾದಾನುಬನ್ಧಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಾಧ್ಯಸಂಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯರೂಪತಯೈವ ಸಾಧ್ಯತಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಯಾಂ ಪುನಃ ಸಾಧ್ಯಮಿತಿವಚನಂ ಸಾಧ್ಯರೂಪವಿಕಾರಾನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಿಕಾರಭೂಯಸ್ತ್ವೇನಾಸಾಧ್ಯಶಙ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಸಾಧನಸಂಯೋಗಮೇವೇತಿ ನಿಜಾಗನ್ತುಸಾಧನಮೇಲಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮||
Adhikarana ೧೫ (೧೯-೨೦) · Śloka ೨೦
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ನೈವ ದೇವಾ ನ ಗನ್ಧರ್ವಾ ನ ಪಿಶಾಚಾ ನ ರಾಕ್ಷಸಾಃ| ನ ಚಾನ್ಯೇ ಸ್ವಯಮಕ್ಲಿಷ್ಟಮುಪಕ್ಲಿಶ್ನನ್ತಿ ಮಾನವಮ್||೧೯|| ಯೇ ತ್ವೇನಮನುವರ್ತನ್ತೇ ಕ್ಲಿಶ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ| ನ ಸ ತದ್ಧೇತುಕಃ ಕ್ಲೇಶೋ ನ ಹ್ಯಸ್ತಿ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾ||೨೦||
भवन्ति चात्र- नैव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः| न चान्ये स्वयमक्लिष्टमुपक्लिश्नन्ति मानवम्||१९|| ये त्वेनमनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्वकर्मणा| न स तद्धेतुकः क्लेशो न ह्यस्ति कृतकृत्यता||२०||
🔊 Audio coming soon
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದೇವಾದ್ಯುನ್ಮಾದಹೇತುಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ದೇವಾದ್ಯುನ್ಮಾದೇಽಪಿ ಪ್ರಕೃತಮೇವ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಂ ದರ್ಶಯತಿ- ನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುವರ್ತನ್ತ ಇತಿವಚನಾದ್ದುಷ್ಕೃತಕರ್ಮಪ್ರೇರಿತಾ ಏವ ದೇವಾದಯೋಽಶುಭಕರ್ಮಾಣಮಭಿನಿವಿಶನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯದಿ ಹ್ಯೇವಮೇವ ದೇವಾದಯಃ ಕರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಉನ್ಮತ್ತಂ ಕುರ್ಯುಸ್ತದಾ ಸರ್ವಾನೇವ ಕುರ್ಯುರಿತಿ ಭಾವಃ| ನ ಸ ತದ್ಧೇತುಕಃ ಕ್ಲೇಶ ಇತಿ ನಾಸೌ ದೇವಾದಿಕೃತ ಉನ್ಮಾದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಕಥಂ ದೇವಾದ್ಯಾವೇಶಜನಿತೋಽಪ್ಯಯಂ ನ ದೇವಾದಿಕೃತ ಇತ್ಯಾಹ- ನಹ್ಯಸ್ತಿ ಕೃತಕೃತ್ಯತೇತಿ; ನ ಯಸ್ಮಾದಶುಭಕರ್ಮಣಾ ಕೃತೇ ಉನ್ಮಾದೇ ಪುನರ್ದೇವಾದಿಕೃತ್ಯತ್ವಮಸ್ತಿ, ನ ಹಿ ಕೃತಂ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ದೇವಾದಯಶ್ಚ ಕರ್ಮಪರಾಧೀನಾ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ‘ನಹ್ಯಸ್ಯ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ತತ್ರ ಕೃತೇನೈವ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಣಾ ಉನ್ಮಾದಿತೋ ನ ಕೃತ್ಯಃ ಕರಣೀಯಃ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ; ಅನ್ಯಥಾ, ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾವಿಶೇಷೇಣ ದೇವಾದ್ಯುನ್ಮಾದಃ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದ್ಯೇನೈವೋನ್ಮಾದಫಲಜನಕಂ ಕರ್ಮ ಕೃತಂ, ಸ ಏವ ದೇವಾದಿಭಿಃ ಕರ್ಮಪರಾಧೀನೈರಭಿಗಮ್ಯತೇ; ಅನೇನಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣಾಹ- ನಹ್ಯಸ್ಯ ಕೃತಕೃತ್ಯತೇತಿ|- ಅಕೃತಪಾಪಕರ್ಮಣೋ ನ ದೇವಾದ್ಯಭಿಗಮನೀಯತಾಽಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ದೇವಾದಯೋಽತ್ರ ಕರ್ಮಪರಾಧೀನಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ದೇವಾದಯೋ ನೋಪಾಲಮ್ಭ್ಯಾಃ||೧೯-೨೦||
Adhikarana ೧೬ (೨೧-೨೪) · Śloka ೨೪
ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ ಸಮ್ಭೂತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಕರ್ಮಜ ಆತ್ಮನಃ| ನಾಭಿಶಂಸೇದ್ಬುಧೋ ದೇವಾನ್ನ ಪಿತೄನ್ನಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸಾನ್||೨೧|| ಆತ್ಮಾನಮೇವ ಮನ್ಯೇತ ಕರ್ತಾರಂ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛ್ರೇಯಸ್ಕರಂ ಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯೇತ ನೋ ತ್ರಸೇತ್||೨೨|| ದೇವಾದೀನಾಮಪಚಿತಿರ್ಹಿತಾನಾಂ ಚೋಪಸೇವನಮ್| ತೇ ಚ ತೇಭ್ಯೋ ವಿರೋಧಶ್ಚ ಸರ್ವಮಾಯತ್ತಮಾತ್ಮನಿ||೨೩|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸಙ್ಖ್ಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಧ್ಯತಾ ನ ಚ| ಉನ್ಮಾದಾನಾಂ ನಿದಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ಕ್ರಿಯಾಸೂತ್ರಂ ಚ ಭಾಷಿತಮ್||೨೪||
प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्नापि राक्षसान्||२१|| आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः| तस्माच्छ्रेयस्करं मार्गं प्रतिपद्येत नो त्रसेत्||२२|| देवादीनामपचितिर्हितानां चोपसेवनम्| ते च तेभ्यो विरोधश्च सर्वमायत्तमात्मनि||२३|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च| उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ನ ಚ ದೇವಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಶಂಸೇದಿತಿ ನೋಪಾಲಭೇತ| ಆತ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದೌ ಆತ್ಮೈವ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಕರಣಾತ್ ಸುಖದುಃಖಯೋರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ನೋ ತ್ರಸೇದಿತಿ ದೇವಾದಿಭ್ಯಃ, ಏವಮೇವಾಮೀ ಶುಭಕರ್ಮಾಣಮಪಿ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ನೋ ತ್ರಸೇತ್| ಅಪಚಿತಿಃ ಪೂಜಾ| ತೇ ಚೇತ್ಯಾದೌ ತೇ ಚೇತಿ ದೇವಾಪಚಿತಿಹಿತೋಪಸೇವನೇ| ತೇಭ್ಯೋ ವಿರೋಧಶ್ಚೇತಿ ತೇಭ್ಯೋ ದೇವಾದಿಭ್ಯೋ ವಿರೋಧೋ ಯತೋ ಭವತ್ಯಶುಭಕರ್ಮಭ್ಯಃ, ತತ್ ಸರ್ವಮಾತ್ಮನ್ಯಾಯತ್ತಮ್| ಏತೇನ, ಆತ್ಮಾಧೀನಮೇವೇದಮುನ್ಮಾದಕಾರಣಸ್ಯ ಪರಿವರ್ಜನಂ ಪರಿಸೇವನಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ||೨೧-೨೪||
Adhikarana ಪುಷ್ಪಿಕಾ · Śloka ೭
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಉನ್ಮಾದನಿದಾನಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||