Adhikarana atha vartmarōgavijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1
athātō vartmarōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nijahētutvāduktaśiṣṭatvāt kāyacikitsāṅabūtatvāccōrdhvāṅgacikitsāyā avasarastatrāpi cakṣuṣaḥ prādhānyāttasyaiva vartmasandhisitāsitadr̥ṣṭikramēṇa nirṇayaḥ kriyatē| tatra tāvadvartmarōgāṇāṁ hētvādipradarśanādhyāya ārabhyatē| vartma nētrapuṭam||1||
Adhikarana nētrarōgāṇāṁ sāmānyō hētuḥ samprāptiśca (2) · Śloka 2
sarvarōganidānōktairahitaiḥ kupitā malāḥ|
acakṣuṣyairviśēṣēṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ|
sirābhirūrdhvaṁ prasr̥tā nētrāvayavamāśritāḥ|
vartma sandhiṁ sitaṁ kr̥ṣṇaṁ dr̥ṣṭiṁ vā sarvamakṣi vā|
rōgān kuryuḥ ||2||
View original
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः|
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः|
सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः|
वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा|
रोगान् कुर्युः ||२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvarōgētyādināsāmānyēnākṣirōgāṇāṁ nidānaṁ sampraptiśchōcyatē| sarvarōganidānē yānyahitānyuktāni tairviśēṣēṇa cācakṣuṣyairmalā vātādayaḥ kupitāḥ sirābhiścha yathāsvaṁ kōṣṭhādūrdhvaṁ śiraḥprasr̥tā vartmādikaṁ ca nētrasyāvayavaṁ sarvamēva vā nētramāśritā rōgān nānāvidhān kuryuḥ| kimbhūtā āha| prāyō bāhulyēna dōṣāḥ pittānusāriṇaḥ pittapradhānāḥ| prāyō nētrayō rōgakarā ityarthaḥ||2||
Adhikarana kr̥cchrōnmīlam (3) · Śloka 3
calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ|
suptōtthitasya kurutē vartmastambhaṁ savēdanam|
pāṁsupūrṇābhanētratvaṁ kr̥cchrōnmīlanamaśru ca|
vimardanātsyācca śamaḥ kr̥cchrōnmīlaṁ vadanti tam||3||
View original
चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः|
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्|
पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च|
विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatraivaṁsthitē calō vāyuḥ pradhānō vartmāśrayāḥ sirāḥ prāpya suptōtthitasya tatkālatyaktanidrasya puṁsō vartmastambhādikaṁ kurutē| tasya ca rōgasya vimardanācchamaḥ syāt| taṁ rōgaviśēṣamācāryā nāmnā kr̥cchrōnmīlamiti vadanti||3||
Adhikarana nimēṣaḥ (4) · Śloka 4
cālayanvartmanī vāyurnimēṣōnmēṣaṇaṁ muhuḥ|
karōtyaruṅnimēṣō'sau ||4||
View original
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः|
करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ||४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vāyuḥ kruddhō vartmanī cālayan muhurnimiṣōnmēṣaṇaṁ karōti| arugiti vinā rujam| asau rōgō nimēṣākhyaḥ||4||
Adhikarana vātahatavartma (5) · Śloka 5
vartma yattu nimīlyatē|
vimuktasandhi niśchēṣṭaṁ hīnaṁ vātahataṁ hi tat||5||
View original
वर्त्म यत्तु निमील्यते|
विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yattu vartma vāyunā nimīlyatē na kadācidunmīlyatē tadvartma nāmnā vātahatamucyatē| kimbhūtaṁ vartmāha| vimuktasandhi visrastabandhanam| niśchēṣṭaṁ hīnaṁ ca||5||
Adhikarana kumbhikāḥ (6) · Śloka 6
kr̥ṣṇāḥ pittēna bahvyō'ntavartma kumbhīkabījavat|
ādhmāyantē punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṁjñakāḥ||6||
View original
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्|
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
antarvatma vartmanō'ntarbhāgē pittēna kr̥ṣṇāḥ piṭikā bhavanti| yā bhinnāḥ kumbhīkabījavat kumudataṇḍulavat punarādhmāyantē paripūrvantē| tāḥ piṭakāḥ kumbhināmnyaḥ||6||
Adhikarana pittōtkliṣṭavartma (7) · Śloka 7
sadāhaklēdanistōdaṁ raktābhaṁ sparśanākṣamam|
pittēna jāyatē vartma pittōtkliṣṭamuśanti tat||7||
View original
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्|
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittēna sadāhādiguṇaṁ vartma jāyatē bhavati| tadvartma nāmnā pittōtkliṣṭamuśanti||7||
Adhikarana pakṣmaśātam (8) · Śloka 8
karōti kaṇḍūṁ dāhaṁ ca pittaṁ pakṣmāntamāśritam|
pakṣmaṇāṁ śatanaṁ cānu pakṣmaśātaṁ vadanti tam||8||
View original
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्|
पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakṣmāntamāśritaṁ pittaṁ kaṇḍūvādikaṁ karōti taṁ rōgamācāryā nāmnā pakṣmaśātamiti vadanti||8||
Adhikarana pōthakī (9) · Śloka 9
pōthakyaḥ piṭakāḥ śvētāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kaphāt|
śōphōpadēharukkaṇḍūpicchilāsrasamanvitāḥ||9||
View original
पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्|
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śvētā ākr̥tyā ca sarṣapasadr̥śā ghanāḥ saṁhatāḥ śōphādisamanvitāścha piṭakāḥ kaphādbhētōrbhavanti| tāścha piṭākāḥ kaphādbhētōrbhavanti| tā nāmnā pōthakya ityucyantē||9||
Adhikarana kaphōtkliṣṭavartma (10) · Śloka 10
kaphōtkliṣṭaṁ bhavēdvartma stambhaklēdōpadēhavat||10||
View original
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
stambhādimadvartma bhavēt kaphāditi prakaraṇāt| tadvartma nāmnā kaphōtkliṣṭamityucyatē||10||
Adhikarana lagaṇaḥ (11) · Śloka 11
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt|
kōlamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastatō'thavā||11||
View original
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्|
कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphōdbhētōḥ kōlamātrō badaramātrastatō vā kōlāt kiñcidalpaḥ pāṇḍvādiguṇō granthirnāmnā lagaṇa ityucyatē||11||
Adhikarana utsaṅgā (12) · Śloka 12
raktā raktēna piṭakā tattulyapiṭakācitā|
utsaṅgākhyā ||12||
View original
रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता|
उत्सङ्गाख्या ||१२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktēna vātādiduṣṭēna raktā lōhitavadraktavarṇā piṭakā bhavati| tattulyābhiḥ pradhānasadr̥śābhiranyābhiḥ piṭakābhirācitā kr̥tasañcayā sā piṭakā nāmnōtsaṅgētyucyatē ||12||
Adhikarana utkliṣṭaṁ vartma (13) · Śloka 13
tathōkliṣṭaṁ rājimat sparśanākṣamam||13||
View original
तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathēti raktēnōtkliṣṭannāma vartma tattadrājimat sparśanākṣamañca||13||
Adhikarana arśōvartma (14) · Śloka 14
arśō'dhimāṁsaṁ vartmāntaḥ stabdhaṁ snigdhaṁ sadāharuk|
raktaṁ raktēna tatsrāvicchinnaṁ chinnaṁ ca vardhatē||14||
View original
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्|
रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktēnāsr̥jā vartmāntarvartmanō'ntabhāgē raktaṁ lōhitamadhimāṁsaṁ bhavati stabdhādiguṇakamityadhimāṁsamarma iti nāmnōcyatē||14||
Adhikarana añjananāmikā (15) · Śloka 15
madhyē vā vartmanō'ntē vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā|
mudgamātrāsr̥jā tāmrā piṭakāñjananāmikā||15||
View original
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा|
मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asr̥jā raktēna vartmanō'ntē vā madhyē vā kaṇḍūvādimatī sthirā mudgapramāṇā tāmravarṇa ca yā piṭakā bhavati sā nāmnā añjananāmikētyucyatē ||15||
Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16
dōṣairvatma bahiḥ śūnaṁ yadantaḥ sūkṣmakācitam|
sasrāvamantarudakaṁ bisābhaṁ bisavartma tat||16||
View original
दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्|
सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dōṣaistribhiryadvartma bahiḥ śūnamantaḥ sūkṣmacchidraṁ sasrāvamantarudakaṁ yasmin bisē tatsadr̥śaṁ bhavati tadvartma nāmnā bisavartma ityucyatē||16||
Adhikarana utkliṣṭavartma (17) · Śloka 17
yadvartmōkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt|
raktadōṣatrayōtklēśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||17||
View original
यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्|
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktasya dōṣatrayasya ca miśrībhāvēna tēṣāmutklēśāddhētōryadvartma punarutkliṣṭaṁ svayamēva punarmlānatāmiyāt kiñcitpārē śōṣaṁ gacchati tadvartma nāmnōtkliṣṭavartmētyucyatē||17||
Adhikarana śyāvavartma (18) · Śloka 18
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṁ ruklēdaśōphavat||18||
View original
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāsraiḥ saraktairmalairvātādibhistribhirmiśrībhūtaiḥ śyāvaṁ varṇēna rugādiyuktaṁ ca yadvartma bhavati tannāmnā śyāvavartmōcyatē||18||
Adhikarana śliṣṭavartma (19) · Śloka 19
śliṣṭākhyaṁ vartmanī śliṣṭē kaṇḍūśvayathurāgiṇī||19||
View original
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāsrairēva ca malairvartmanī dvē kaṇḍūvāditrayayuktē parasparaśliṣṭē ca bhavataḥ tadvartma śliṣṭākhyamucyatē||19||
Adhikarana sikatāvartma (20) · Śloka 20
vartmantaḥpiṭakā rūkṣāḥ karkaśāḥ sikatōpamāḥ|
sikatāvartma ||20||
View original
वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः|
सिकतावर्त्म ||२०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vartmanō'ntarbhāgē rūkṣatvādiguṇāḥ piṭakā bhavanti tadvartma nāmnā sikatāvartmōcyatē||20||
Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21
kr̥ṣṇaṁ tu kardamaṁ kardamōpamam||21||
View original
कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kr̥ṣṇaṁ kardamasadr̥śaṁ mārdavēna yadvartma tannāmnā kardamamucyatē||21||
Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22
bahalaṁ bahalairmāṁsaiḥ savarṇaiśchīyatē samaiḥ||22||
View original
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadvartma samairvahalairghanairmāṁsaiśchīyatē tannāmnā vahalamityucyatē||22||
Adhikarana kukūṇakaḥ (23) · Śloka 23
kukūṇakaḥ śiśōrēva dantōtpattinimittajaḥ|
syattēna śiśuricchūnatāmrākṣō vīkṣaṇākṣamaḥ|
savartmaśūlapaicchilyakarṇanāsākṣimardanaḥ||23||
View original
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः|
स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः|
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dantōdbhavatō yō vartmarōgaḥ śiśōrēva bhavati sa nāmnā kukūṇakaḥ tēnōcchōōnādirūpākṣaḥ śiśuḥ syāt|| 23||
Adhikarana pakṣmōparōdhaḥ (24) · Śloka 24
pakṣmōparōdhē saṅkōcō vartmanōrjāyatē tataḥ|
kharatāntarmukhatvaṁ ca rōmṇāmanyāni vā punaḥ|
kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghr̥ṣṭaṁ tairakṣi śūyatē|
ūṣyatē cānilādidviḍalpāhaṁ śāntiruddhr̥taiḥ||24||
View original
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः|
खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः|
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते|
ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakṣmōparōdhanāmni rōgē vartmanōḥ saṅkōcō jāyatē tathā rōmṇāmapi vartmabhavānāṁ saṅkōcaḥ kharatāntarmukhatvañca jāyatē| anyāni vā rōmāṇi jāyantē| taiścha rōmabhistīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakasadr̥ṣairghr̥ṣṭaṁ sadakṣi śūyatē| ūṣyatē sadāhaṁ bhavati anilādisparśaṁ ca dvēṣṭi| taiścha rōmabhiruddhr̥tairapanītairalpāhaṁ stōkāni dināni rujaśśāntirbhavati punastathaiva bhavati||24||
Adhikarana alajī (25) · Śloka 25
kanīnakē bahirvartma kaṭhinō granthirunnataḥ|
tāmraḥ pakvōsrapūyasrudalajyādhmāyatē muhuḥ||25||
View original
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः|
ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kanīnakē nāsānikaṭē nētrāntē bahirvartmanō bahirbhāgē kaṭhinatvādiguṇō granthirbhavati muhurādhmāyatē'rthānmuhuḥ sravati sa granthirnāmnā alajītyucyatē||25||
Adhikarana vartmārbudam (26) · Śloka 26
vartmāntamāṁsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathitō'rujaḥ|
sāsraiḥ syādarbudō dōṣairviṣamō bāhyataśchalaḥ||26||
View original
वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः|
सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāsraiḥ raktamiśrairvātādibhirmāṁsapiṇḍasadr̥śaḥ śvayathuḥ syāt| sa ca yadāntarvartma bhavati tadā grathitaḥ kaṭhinō'rujaścha bhavati| yadā tu bahirvartma tadā calō bhavati| sa ubhayōrapi śvayathurarbuda iti nāmnōcyatē||26||
Adhikarana vartmarōgasaṅkhyā (27) · Śloka 27
caturviṁśatirityētē vyādhayō vartmasaṁśrayāḥ||27||
View original
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētē anantarōktā vartmāśrayā vyādhayaḥ kr̥cchrōnmīla, nimēṣa, vātahata, kumbhi, pittōtkliṣṭa, pakṣmaśāta, pōthakī, kaphōtkliṣṭa, lagaṇa, utsaṅga, raktōtkliṣṭa, arśa, añjananāmikā, bisavartma, utkliṣṭavartma, śyāvavartma, sikatā, kardama, bahala, kukūṇaka, pakṣmōparōdha, alajī, arbudākhyāśchaturviṁśatirītyuktāḥ||27||
Adhikarana sādhyāsādhyatā (28) · Śloka 28
adyō'tra bhēṣajaiḥ sādhyō dvau tatō'rśaścha varjayēt|
pakṣmōparōdhō yāpyaḥ syācchēṣāñchastrauṣadhairjayēt||28||
View original
अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्|
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atra caturviṁśatāvādyaḥ kr̥cchrōnmīlākhyō bhēṣajairvakṣyamāṇaiḥ sādhyaḥ tadanantarō nimiṣavātahatākhyāvarśaākhyaścha traya iti varjayēt| pakṣmōparōdhō yāpyaḥ| śēṣānanuktān śastrairōṣadhaiścha yathāyōgyaṁ jayēt||28||
Adhikarana cikitsāsūtranirdēśaḥ (29-30) · Śloka 30
kuṭṭayēt pakṣmaśatanaṁ chindyāttēṣvapi cārbudam|
bhindyāllagaṇakumbhīkāvisōtsaṅgāñjanālajīḥ|
pōtthakīśyāvasikatāśliṣṭōtkliṣṭacatuṣṭayam|
sakardamaṁ sabahalaṁ vilikhēt sakukūṇakam||29||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vartmarōga vijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||30||
View original
कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्|
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः|
पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्|
सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||
Show commentary
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atraivēṣāṁ cikitsā sūtryatē sukhāvabōdhāya-kuṭṭayēdityādi| tēṣpavi śēṣēṣu pakṣmaśatanaṁ vakṣyamāṇāprakārēṇa kuṭṭayēt| arbudaṁ chindyāt| alajyantaṁ bhindyāt| pōtthakyādikaṁ vilikhēditi| iti śrīmanmahāmahōpādhyayēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē ēkādaśō'dhyāyaḥ