Adhikarana અથ વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ - પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતો વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
View original
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નિજહેતુત્વાદુક્તશિષ્ટત્વાત્ કાયચિકિત્સાઙબૂતત્વાચ્ચોર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાયા અવસરસ્તત્રાપિ ચક્ષુષઃ પ્રાધાન્યાત્તસ્યૈવ વર્ત્મસન્ધિસિતાસિતદૃષ્ટિક્રમેણ નિર્ણયઃ ક્રિયતે| તત્ર તાવદ્વર્ત્મરોગાણાં હેત્વાદિપ્રદર્શનાધ્યાય આરભ્યતે| વર્ત્મ નેત્રપુટમ્||૧||
Adhikarana નેત્રરોગાણાં સામાન્યો હેતુઃ સમ્પ્રાપ્તિશ્ચ (૨) · Śloka ૨
સર્વરોગનિદાનોક્તૈરહિતૈઃ કુપિતા મલાઃ|
અચક્ષુષ્યૈર્વિશેષેણ પ્રાયઃ પિત્તાનુસારિણઃ|
સિરાભિરૂર્ધ્વં પ્રસૃતા નેત્રાવયવમાશ્રિતાઃ|
વર્ત્મ સન્ધિં સિતં કૃષ્ણં દૃષ્ટિં વા સર્વમક્ષિ વા|
રોગાન્ કુર્યુઃ ||૨||
View original
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः|
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः|
सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः|
वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा|
रोगान् कुर्युः ||२||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વરોગેત્યાદિનાસામાન્યેનાક્ષિરોગાણાં નિદાનં સમ્પ્રપ્તિશ્છોચ્યતે| સર્વરોગનિદાને યાન્યહિતાન્યુક્તાનિ તૈર્વિશેષેણ ચાચક્ષુષ્યૈર્મલા વાતાદયઃ કુપિતાઃ સિરાભિશ્છ યથાસ્વં કોષ્ઠાદૂર્ધ્વં શિરઃપ્રસૃતા વર્ત્માદિકં ચ નેત્રસ્યાવયવં સર્વમેવ વા નેત્રમાશ્રિતા રોગાન્ નાનાવિધાન્ કુર્યુઃ| કિમ્ભૂતા આહ| પ્રાયો બાહુલ્યેન દોષાઃ પિત્તાનુસારિણઃ પિત્તપ્રધાનાઃ| પ્રાયો નેત્રયો રોગકરા ઇત્યર્થઃ||૨||
Adhikarana કૃચ્છ્રોન્મીલમ્ (૩) · Śloka ૩
ચલસ્તત્ર પ્રાપ્ય વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ|
સુપ્તોત્થિતસ્ય કુરુતે વર્ત્મસ્તમ્ભં સવેદનમ્|
પાંસુપૂર્ણાભનેત્રત્વં કૃચ્છ્રોન્મીલનમશ્રુ ચ|
વિમર્દનાત્સ્યાચ્ચ શમઃ કૃચ્છ્રોન્મીલં વદન્તિ તમ્||૩||
View original
चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः|
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्|
पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च|
विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રૈવંસ્થિતે ચલો વાયુઃ પ્રધાનો વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય સુપ્તોત્થિતસ્ય તત્કાલત્યક્તનિદ્રસ્ય પુંસો વર્ત્મસ્તમ્ભાદિકં કુરુતે| તસ્ય ચ રોગસ્ય વિમર્દનાચ્છમઃ સ્યાત્| તં રોગવિશેષમાચાર્યા નામ્ના કૃચ્છ્રોન્મીલમિતિ વદન્તિ||૩||
Adhikarana નિમેષઃ (૪) · Śloka ૪
ચાલયન્વર્ત્મની વાયુર્નિમેષોન્મેષણં મુહુઃ|
કરોત્યરુઙ્નિમેષોઽસૌ ||૪||
View original
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः|
करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ||४||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાયુઃ ક્રુદ્ધો વર્ત્મની ચાલયન્ મુહુર્નિમિષોન્મેષણં કરોતિ| અરુગિતિ વિના રુજમ્| અસૌ રોગો નિમેષાખ્યઃ||૪||
Adhikarana વાતહતવર્ત્મ (૫) · Śloka ૫
વર્ત્મ યત્તુ નિમીલ્યતે|
વિમુક્તસન્ધિ નિશ્છેષ્ટં હીનં વાતહતં હિ તત્||૫||
View original
वर्त्म यत्तु निमील्यते|
विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યત્તુ વર્ત્મ વાયુના નિમીલ્યતે ન કદાચિદુન્મીલ્યતે તદ્વર્ત્મ નામ્ના વાતહતમુચ્યતે| કિમ્ભૂતં વર્ત્માહ| વિમુક્તસન્ધિ વિસ્રસ્તબન્ધનમ્| નિશ્છેષ્ટં હીનં ચ||૫||
Adhikarana કુમ્ભિકાઃ (૬) · Śloka ૬
કૃષ્ણાઃ પિત્તેન બહ્વ્યોઽન્તવર્ત્મ કુમ્ભીકબીજવત્|
આધ્માયન્તે પુનર્ભિન્નાઃ પિટિકાઃ કુમ્ભિસંજ્ઞકાઃ||૬||
View original
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्|
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્તર્વત્મ વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે પિત્તેન કૃષ્ણાઃ પિટિકા ભવન્તિ| યા ભિન્નાઃ કુમ્ભીકબીજવત્ કુમુદતણ્ડુલવત્ પુનરાધ્માયન્તે પરિપૂર્વન્તે| તાઃ પિટકાઃ કુમ્ભિનામ્ન્યઃ||૬||
Adhikarana પિત્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ (૭) · Śloka ૭
સદાહક્લેદનિસ્તોદં રક્તાભં સ્પર્શનાક્ષમમ્|
પિત્તેન જાયતે વર્ત્મ પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ તત્||૭||
View original
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्|
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્તેન સદાહાદિગુણં વર્ત્મ જાયતે ભવતિ| તદ્વર્ત્મ નામ્ના પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ||૭||
Adhikarana પક્ષ્મશાતમ્ (૮) · Śloka ૮
કરોતિ કણ્ડૂં દાહં ચ પિત્તં પક્ષ્માન્તમાશ્રિતમ્|
પક્ષ્મણાં શતનં ચાનુ પક્ષ્મશાતં વદન્તિ તમ્||૮||
View original
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्|
पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પક્ષ્માન્તમાશ્રિતં પિત્તં કણ્ડૂવાદિકં કરોતિ તં રોગમાચાર્યા નામ્ના પક્ષ્મશાતમિતિ વદન્તિ||૮||
Adhikarana પોથકી (૯) · Śloka ૯
પોથક્યઃ પિટકાઃ શ્વેતાઃ સર્ષપાભા ઘનાઃ કફાત્|
શોફોપદેહરુક્કણ્ડૂપિચ્છિલાસ્રસમન્વિતાઃ||૯||
View original
पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्|
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્વેતા આકૃત્યા ચ સર્ષપસદૃશા ઘનાઃ સંહતાઃ શોફાદિસમન્વિતાશ્છ પિટકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તાશ્છ પિટાકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તા નામ્ના પોથક્ય ઇત્યુચ્યન્તે||૯||
Adhikarana કફોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ (૧૦) · Śloka ૧૦
કફોત્ક્લિષ્ટં ભવેદ્વર્ત્મ સ્તમ્ભક્લેદોપદેહવત્||૧૦||
View original
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્તમ્ભાદિમદ્વર્ત્મ ભવેત્ કફાદિતિ પ્રકરણાત્| તદ્વર્ત્મ નામ્ના કફોત્ક્લિષ્ટમિત્યુચ્યતે||૧૦||
Adhikarana લગણઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
ગ્રન્થિઃ પાણ્ડુરરુક્પાકઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનઃ કફાત્|
કોલમાત્રઃ સ લગણઃ કિઞ્ચિદલ્પસ્તતોઽથવા||૧૧||
View original
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्|
कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કફોદ્ભેતોઃ કોલમાત્રો બદરમાત્રસ્તતો વા કોલાત્ કિઞ્ચિદલ્પઃ પાણ્ડ્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્નામ્ના લગણ ઇત્યુચ્યતે||૧૧||
Adhikarana ઉત્સઙ્ગા (૧૨) · Śloka ૧૨
રક્તા રક્તેન પિટકા તત્તુલ્યપિટકાચિતા|
ઉત્સઙ્ગાખ્યા ||૧૨||
View original
रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता|
उत्सङ्गाख्या ||१२||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રક્તેન વાતાદિદુષ્ટેન રક્તા લોહિતવદ્રક્તવર્ણા પિટકા ભવતિ| તત્તુલ્યાભિઃ પ્રધાનસદૃશાભિરન્યાભિઃ પિટકાભિરાચિતા કૃતસઞ્ચયા સા પિટકા નામ્નોત્સઙ્ગેત્યુચ્યતે ||૧૨||
Adhikarana ઉત્ક્લિષ્ટં વર્ત્મ (૧૩) · Śloka ૧૩
તથોક્લિષ્ટં રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમમ્||૧૩||
View original
तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તથેતિ રક્તેનોત્ક્લિષ્ટન્નામ વર્ત્મ તત્તદ્રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમઞ્ચ||૧૩||
Adhikarana અર્શોવર્ત્મ (૧૪) · Śloka ૧૪
અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્|
રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિચ્છિન્નં છિન્નં ચ વર્ધતે||૧૪||
View original
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्|
रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રક્તેનાસૃજા વર્ત્માન્તર્વર્ત્મનોઽન્તભાગે રક્તં લોહિતમધિમાંસં ભવતિ સ્તબ્ધાદિગુણકમિત્યધિમાંસમર્મ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૧૪||
Adhikarana અઞ્જનનામિકા (૧૫) · Śloka ૧૫
મધ્યે વા વર્ત્મનોઽન્તે વા કણ્ડૂષારુગ્વતી સ્થિરા|
મુદ્ગમાત્રાસૃજા તામ્રા પિટકાઞ્જનનામિકા||૧૫||
View original
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा|
मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસૃજા રક્તેન વર્ત્મનોઽન્તે વા મધ્યે વા કણ્ડૂવાદિમતી સ્થિરા મુદ્ગપ્રમાણા તામ્રવર્ણ ચ યા પિટકા ભવતિ સા નામ્ના અઞ્જનનામિકેત્યુચ્યતે ||૧૫||
Adhikarana બિસવર્ત્મ (૧૬) · Śloka ૧૬
દોષૈર્વત્મ બહિઃ શૂનં યદન્તઃ સૂક્ષ્મકાચિતમ્|
સસ્રાવમન્તરુદકં બિસાભં બિસવર્ત્મ તત્||૧૬||
View original
दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्|
सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દોષૈસ્ત્રિભિર્યદ્વર્ત્મ બહિઃ શૂનમન્તઃ સૂક્ષ્મચ્છિદ્રં સસ્રાવમન્તરુદકં યસ્મિન્ બિસે તત્સદૃશં ભવતિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના બિસવર્ત્મ ઇત્યુચ્યતે||૧૬||
Adhikarana ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ (૧૭) · Śloka ૧૭
યદ્વર્ત્મોક્લિષ્ટમુત્ક્લિષ્ટમકસ્માન્મ્લાનતામિયાત્|
રક્તદોષત્રયોત્ક્લેશાદ્ભવત્યુત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ તત્||૧૭||
View original
यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्|
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રક્તસ્ય દોષત્રયસ્ય ચ મિશ્રીભાવેન તેષામુત્ક્લેશાદ્ધેતોર્યદ્વર્ત્મ પુનરુત્ક્લિષ્ટં સ્વયમેવ પુનર્મ્લાનતામિયાત્ કિઞ્ચિત્પારે શોષં ગચ્છતિ તદ્વર્ત્મ નામ્નોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મેત્યુચ્યતે||૧૭||
Adhikarana શ્યાવવર્ત્મ (૧૮) · Śloka ૧૮
શ્યાવવર્ત્મ મલૈઃ સાસ્રૈઃ શ્યાવં રુક્લેદશોફવત્||૧૮||
View original
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાસ્રૈઃ સરક્તૈર્મલૈર્વાતાદિભિસ્ત્રિભિર્મિશ્રીભૂતૈઃ શ્યાવં વર્ણેન રુગાદિયુક્તં ચ યદ્વર્ત્મ ભવતિ તન્નામ્ના શ્યાવવર્ત્મોચ્યતે||૧૮||
Adhikarana શ્લિષ્ટવર્ત્મ (૧૯) · Śloka ૧૯
શ્લિષ્ટાખ્યં વર્ત્મની શ્લિષ્ટે કણ્ડૂશ્વયથુરાગિણી||૧૯||
View original
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાસ્રૈરેવ ચ મલૈર્વર્ત્મની દ્વે કણ્ડૂવાદિત્રયયુક્તે પરસ્પરશ્લિષ્ટે ચ ભવતઃ તદ્વર્ત્મ શ્લિષ્ટાખ્યમુચ્યતે||૧૯||
Adhikarana સિકતાવર્ત્મ (૨૦) · Śloka ૨૦
વર્ત્મન્તઃપિટકા રૂક્ષાઃ કર્કશાઃ સિકતોપમાઃ|
સિકતાવર્ત્મ ||૨૦||
View original
वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः|
सिकतावर्त्म ||२०||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે રૂક્ષત્વાદિગુણાઃ પિટકા ભવન્તિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના સિકતાવર્ત્મોચ્યતે||૨૦||
Adhikarana કર્દમવર્ત્મ (૨૧) · Śloka ૨૧
કૃષ્ણં તુ કર્દમં કર્દમોપમમ્||૨૧||
View original
कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કૃષ્ણં કર્દમસદૃશં માર્દવેન યદ્વર્ત્મ તન્નામ્ના કર્દમમુચ્યતે||૨૧||
Adhikarana વહલવર્ત્મ (૨૨) · Śloka ૨૨
બહલં બહલૈર્માંસૈઃ સવર્ણૈશ્છીયતે સમૈઃ||૨૨||
View original
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યદ્વર્ત્મ સમૈર્વહલૈર્ઘનૈર્માંસૈશ્છીયતે તન્નામ્ના વહલમિત્યુચ્યતે||૨૨||
Adhikarana કુકૂણકઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
કુકૂણકઃ શિશોરેવ દન્તોત્પત્તિનિમિત્તજઃ|
સ્યત્તેન શિશુરિચ્છૂનતામ્રાક્ષો વીક્ષણાક્ષમઃ|
સવર્ત્મશૂલપૈચ્છિલ્યકર્ણનાસાક્ષિમર્દનઃ||૨૩||
View original
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः|
स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः|
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દન્તોદ્ભવતો યો વર્ત્મરોગઃ શિશોરેવ ભવતિ સ નામ્ના કુકૂણકઃ તેનોચ્છોઓનાદિરૂપાક્ષઃ શિશુઃ સ્યાત્|| ૨૩||
Adhikarana પક્ષ્મોપરોધઃ (૨૪) · Śloka ૨૪
પક્ષ્મોપરોધે સઙ્કોચો વર્ત્મનોર્જાયતે તતઃ|
ખરતાન્તર્મુખત્વં ચ રોમ્ણામન્યાનિ વા પુનઃ|
કણ્ટકૈરિવ તીક્ષ્ણાગ્રૈર્ઘૃષ્ટં તૈરક્ષિ શૂયતે|
ઊષ્યતે ચાનિલાદિદ્વિડલ્પાહં શાન્તિરુદ્ધૃતૈઃ||૨૪||
View original
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः|
खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः|
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते|
ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પક્ષ્મોપરોધનામ્નિ રોગે વર્ત્મનોઃ સઙ્કોચો જાયતે તથા રોમ્ણામપિ વર્ત્મભવાનાં સઙ્કોચઃ ખરતાન્તર્મુખત્વઞ્ચ જાયતે| અન્યાનિ વા રોમાણિ જાયન્તે| તૈશ્છ રોમભિસ્તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ કણ્ટકસદૃષૈર્ઘૃષ્ટં સદક્ષિ શૂયતે| ઊષ્યતે સદાહં ભવતિ અનિલાદિસ્પર્શં ચ દ્વેષ્ટિ| તૈશ્છ રોમભિરુદ્ધૃતૈરપનીતૈરલ્પાહં સ્તોકાનિ દિનાનિ રુજશ્શાન્તિર્ભવતિ પુનસ્તથૈવ ભવતિ||૨૪||
Adhikarana અલજી (૨૫) · Śloka ૨૫
કનીનકે બહિર્વર્ત્મ કઠિનો ગ્રન્થિરુન્નતઃ|
તામ્રઃ પક્વોસ્રપૂયસ્રુદલજ્યાધ્માયતે મુહુઃ||૨૫||
View original
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः|
ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કનીનકે નાસાનિકટે નેત્રાન્તે બહિર્વર્ત્મનો બહિર્ભાગે કઠિનત્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્ભવતિ મુહુરાધ્માયતેઽર્થાન્મુહુઃ સ્રવતિ સ ગ્રન્થિર્નામ્ના અલજીત્યુચ્યતે||૨૫||
Adhikarana વર્ત્માર્બુદમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬
વર્ત્માન્તમાંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ|
સાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્છલઃ||૨૬||
View original
वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः|
सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાસ્રૈઃ રક્તમિશ્રૈર્વાતાદિભિર્માંસપિણ્ડસદૃશઃ શ્વયથુઃ સ્યાત્| સ ચ યદાન્તર્વર્ત્મ ભવતિ તદા ગ્રથિતઃ કઠિનોઽરુજશ્છ ભવતિ| યદા તુ બહિર્વર્ત્મ તદા ચલો ભવતિ| સ ઉભયોરપિ શ્વયથુરર્બુદ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૨૬||
Adhikarana વર્ત્મરોગસઙ્ખ્યા (૨૭) · Śloka ૨૭
ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વ્યાધયો વર્ત્મસંશ્રયાઃ||૨૭||
View original
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતે અનન્તરોક્તા વર્ત્માશ્રયા વ્યાધયઃ કૃચ્છ્રોન્મીલ, નિમેષ, વાતહત, કુમ્ભિ, પિત્તોત્ક્લિષ્ટ, પક્ષ્મશાત, પોથકી, કફોત્ક્લિષ્ટ, લગણ, ઉત્સઙ્ગ, રક્તોત્ક્લિષ્ટ, અર્શ, અઞ્જનનામિકા, બિસવર્ત્મ, ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, શ્યાવવર્ત્મ, સિકતા, કર્દમ, બહલ, કુકૂણક, પક્ષ્મોપરોધ, અલજી, અર્બુદાખ્યાશ્છતુર્વિંશતિરીત્યુક્તાઃ||૨૭||
Adhikarana સાધ્યાસાધ્યતા (૨૮) · Śloka ૨૮
અદ્યોઽત્ર ભેષજૈઃ સાધ્યો દ્વૌ તતોઽર્શશ્છ વર્જયેત્|
પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ સ્યાચ્છેષાઞ્છસ્ત્રૌષધૈર્જયેત્||૨૮||
View original
अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्|
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત્ર ચતુર્વિંશતાવાદ્યઃ કૃચ્છ્રોન્મીલાખ્યો ભેષજૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ સાધ્યઃ તદનન્તરો નિમિષવાતહતાખ્યાવર્શઆખ્યશ્છ ત્રય ઇતિ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ| શેષાનનુક્તાન્ શસ્ત્રૈરોષધૈશ્છ યથાયોગ્યં જયેત્||૨૮||
Adhikarana ચિકિત્સાસૂત્રનિર્દેશઃ (૨૯-૩૦) · Śloka ૩૦
કુટ્ટયેત્ પક્ષ્મશતનં છિન્દ્યાત્તેષ્વપિ ચાર્બુદમ્|
ભિન્દ્યાલ્લગણકુમ્ભીકાવિસોત્સઙ્ગાઞ્જનાલજીઃ|
પોત્થકીશ્યાવસિકતાશ્લિષ્ટોત્ક્લિષ્ટચતુષ્ટયમ્|
સકર્દમં સબહલં વિલિખેત્ સકુકૂણકમ્||૨૯||
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વર્ત્મરોગ વિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૩૦||
View original
कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्|
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः|
पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्|
सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||
Show commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત્રૈવેષાં ચિકિત્સા સૂત્ર્યતે સુખાવબોધાય-કુટ્ટયેદિત્યાદિ| તેષ્પવિ શેષેષુ પક્ષ્મશતનં વક્ષ્યમાણાપ્રકારેણ કુટ્ટયેત્| અર્બુદં છિન્દ્યાત્| અલજ્યન્તં ભિન્દ્યાત્| પોત્થક્યાદિકં વિલિખેદિતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકાદશોઽધ્યાયઃ