११. वर्त्मरोगविज्ञानीयः

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निजहेतुत्वादुक्तशिष्टत्वात् कायचिकित्साङबूतत्वाच्चोर्ध्वाङ्गचिकित्साया अवसरस्तत्रापि चक्षुषः प्राधान्यात्तस्यैव वर्त्मसन्धिसितासितदृष्टिक्रमेण निर्णयः क्रियते| तत्र तावद्वर्त्मरोगाणां हेत्वादिप्रदर्शनाध्याय आरभ्यते| वर्त्म नेत्रपुटम्||१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सर्वरोगेत्यादिनासामान्येनाक्षिरोगाणां निदानं सम्प्रप्तिश्छोच्यते| सर्वरोगनिदाने यान्यहितान्युक्तानि तैर्विशेषेण चाचक्षुष्यैर्मला वातादयः कुपिताः सिराभिश्छ यथास्वं कोष्ठादूर्ध्वं शिरःप्रसृता वर्त्मादिकं च नेत्रस्यावयवं सर्वमेव वा नेत्रमाश्रिता रोगान् नानाविधान् कुर्युः| किम्भूता आह| प्रायो बाहुल्येन दोषाः पित्तानुसारिणः पित्तप्रधानाः| प्रायो नेत्रयो रोगकरा इत्यर्थः||२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रैवंस्थिते चलो वायुः प्रधानो वर्त्माश्रयाः सिराः प्राप्य सुप्तोत्थितस्य तत्कालत्यक्तनिद्रस्य पुंसो वर्त्मस्तम्भादिकं कुरुते| तस्य च रोगस्य विमर्दनाच्छमः स्यात्| तं रोगविशेषमाचार्या नाम्ना कृच्छ्रोन्मीलमिति वदन्ति||३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वायुः क्रुद्धो वर्त्मनी चालयन् मुहुर्निमिषोन्मेषणं करोति| अरुगिति विना रुजम्| असौ रोगो निमेषाख्यः||४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यत्तु वर्त्म वायुना निमील्यते न कदाचिदुन्मील्यते तद्वर्त्म नाम्ना वातहतमुच्यते| किम्भूतं वर्त्माह| विमुक्तसन्धि विस्रस्तबन्धनम्| निश्छेष्टं हीनं च||५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्तर्वत्म वर्त्मनोऽन्तर्भागे पित्तेन कृष्णाः पिटिका भवन्ति| या भिन्नाः कुम्भीकबीजवत् कुमुदतण्डुलवत् पुनराध्मायन्ते परिपूर्वन्ते| ताः पिटकाः कुम्भिनाम्न्यः||६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पित्तेन सदाहादिगुणं वर्त्म जायते भवति| तद्वर्त्म नाम्ना पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति||७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पक्ष्मान्तमाश्रितं पित्तं कण्डूवादिकं करोति तं रोगमाचार्या नाम्ना पक्ष्मशातमिति वदन्ति||८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

श्वेता आकृत्या च सर्षपसदृशा घनाः संहताः शोफादिसमन्विताश्छ पिटकाः कफाद्भेतोर्भवन्ति| ताश्छ पिटाकाः कफाद्भेतोर्भवन्ति| ता नाम्ना पोथक्य इत्युच्यन्ते||९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्तम्भादिमद्वर्त्म भवेत् कफादिति प्रकरणात्| तद्वर्त्म नाम्ना कफोत्क्लिष्टमित्युच्यते||१०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कफोद्भेतोः कोलमात्रो बदरमात्रस्ततो वा कोलात् किञ्चिदल्पः पाण्ड्वादिगुणो ग्रन्थिर्नाम्ना लगण इत्युच्यते||११||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

रक्तेन वातादिदुष्टेन रक्ता लोहितवद्रक्तवर्णा पिटका भवति| तत्तुल्याभिः प्रधानसदृशाभिरन्याभिः पिटकाभिराचिता कृतसञ्चया सा पिटका नाम्नोत्सङ्गेत्युच्यते ||१२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथेति रक्तेनोत्क्लिष्टन्नाम वर्त्म तत्तद्राजिमत् स्पर्शनाक्षमञ्च||१३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

रक्तेनासृजा वर्त्मान्तर्वर्त्मनोऽन्तभागे रक्तं लोहितमधिमांसं भवति स्तब्धादिगुणकमित्यधिमांसमर्म इति नाम्नोच्यते||१४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

असृजा रक्तेन वर्त्मनोऽन्ते वा मध्ये वा कण्डूवादिमती स्थिरा मुद्गप्रमाणा ताम्रवर्ण च या पिटका भवति सा नाम्ना अञ्जननामिकेत्युच्यते ||१५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दोषैस्त्रिभिर्यद्वर्त्म बहिः शूनमन्तः सूक्ष्मच्छिद्रं सस्रावमन्तरुदकं यस्मिन् बिसे तत्सदृशं भवति तद्वर्त्म नाम्ना बिसवर्त्म इत्युच्यते||१६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

रक्तस्य दोषत्रयस्य च मिश्रीभावेन तेषामुत्क्लेशाद्धेतोर्यद्वर्त्म पुनरुत्क्लिष्टं स्वयमेव पुनर्म्लानतामियात् किञ्चित्पारे शोषं गच्छति तद्वर्त्म नाम्नोत्क्लिष्टवर्त्मेत्युच्यते||१७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सास्रैः सरक्तैर्मलैर्वातादिभिस्त्रिभिर्मिश्रीभूतैः श्यावं वर्णेन रुगादियुक्तं च यद्वर्त्म भवति तन्नाम्ना श्याववर्त्मोच्यते||१८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सास्रैरेव च मलैर्वर्त्मनी द्वे कण्डूवादित्रययुक्ते परस्परश्लिष्टे च भवतः तद्वर्त्म श्लिष्टाख्यमुच्यते||१९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वर्त्मनोऽन्तर्भागे रूक्षत्वादिगुणाः पिटका भवन्ति तद्वर्त्म नाम्ना सिकतावर्त्मोच्यते||२०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कृष्णं कर्दमसदृशं मार्दवेन यद्वर्त्म तन्नाम्ना कर्दममुच्यते||२१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यद्वर्त्म समैर्वहलैर्घनैर्मांसैश्छीयते तन्नाम्ना वहलमित्युच्यते||२२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दन्तोद्भवतो यो वर्त्मरोगः शिशोरेव भवति स नाम्ना कुकूणकः तेनोच्छोओनादिरूपाक्षः शिशुः स्यात्|| २३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पक्ष्मोपरोधनाम्नि रोगे वर्त्मनोः सङ्कोचो जायते तथा रोम्णामपि वर्त्मभवानां सङ्कोचः खरतान्तर्मुखत्वञ्च जायते| अन्यानि वा रोमाणि जायन्ते| तैश्छ रोमभिस्तीक्ष्णाग्रैः कण्टकसदृषैर्घृष्टं सदक्षि शूयते| ऊष्यते सदाहं भवति अनिलादिस्पर्शं च द्वेष्टि| तैश्छ रोमभिरुद्धृतैरपनीतैरल्पाहं स्तोकानि दिनानि रुजश्शान्तिर्भवति पुनस्तथैव भवति||२४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कनीनके नासानिकटे नेत्रान्ते बहिर्वर्त्मनो बहिर्भागे कठिनत्वादिगुणो ग्रन्थिर्भवति मुहुराध्मायतेऽर्थान्मुहुः स्रवति स ग्रन्थिर्नाम्ना अलजीत्युच्यते||२५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सास्रैः रक्तमिश्रैर्वातादिभिर्मांसपिण्डसदृशः श्वयथुः स्यात्| स च यदान्तर्वर्त्म भवति तदा ग्रथितः कठिनोऽरुजश्छ भवति| यदा तु बहिर्वर्त्म तदा चलो भवति| स उभयोरपि श्वयथुरर्बुद इति नाम्नोच्यते||२६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एते अनन्तरोक्ता वर्त्माश्रया व्याधयः कृच्छ्रोन्मील, निमेष, वातहत, कुम्भि, पित्तोत्क्लिष्ट, पक्ष्मशात, पोथकी, कफोत्क्लिष्ट, लगण, उत्सङ्ग, रक्तोत्क्लिष्ट, अर्श, अञ्जननामिका, बिसवर्त्म, उत्क्लिष्टवर्त्म, श्याववर्त्म, सिकता, कर्दम, बहल, कुकूणक, पक्ष्मोपरोध, अलजी, अर्बुदाख्याश्छतुर्विंशतिरीत्युक्ताः||२७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अत्र चतुर्विंशतावाद्यः कृच्छ्रोन्मीलाख्यो भेषजैर्वक्ष्यमाणैः साध्यः तदनन्तरो निमिषवातहताख्यावर्शआख्यश्छ त्रय इति वर्जयेत्| पक्ष्मोपरोधो याप्यः| शेषाननुक्तान् शस्त्रैरोषधैश्छ यथायोग्यं जयेत्||२८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अत्रैवेषां चिकित्सा सूत्र्यते सुखावबोधाय-कुट्टयेदित्यादि| तेष्पवि शेषेषु पक्ष्मशतनं वक्ष्यमाणाप्रकारेण कुट्टयेत्| अर्बुदं छिन्द्यात्| अलज्यन्तं भिन्द्यात्| पोत्थक्यादिकं विलिखेदिति| इति श्रीमन्महामहोपाध्ययेन्दुविरचिताया- मष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायामुत्तरतन्त्रे एकादशोऽध्यायः