Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਯਤੋ ਦੋਸਭੇਦਮਨ੍ਤਰੇਣ ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
੦
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
੧੨. ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ
Adhikarana ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਦ੍ਯਾਯਃ (੨) · Śloka ੨
ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
View original
पूर्वस्मिन्नध्याये बहुवक्तव्यत्वाद्दोषभेदो नोक्त इत्याह - - - - अथातो दोषभेदीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਂ ਭੇਦੋ-ਦੋਸਭੇਦਃ, ਸ੍ਥਾਨਨਾਮਵਿਭਾਗਾਦਿਭਿਃ| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੋਸਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਦੋਸਭੇਦਾਦ੍ਬਹੁਧਾ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਦੋਸਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਯਮਧ੍ਯਾਯਃ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯਃ | ਤਦ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾਹੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਸਂਯੋਗਭੇਦਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਤੋ ਯਥਾ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਗਂ ਵਾਯੁਃ ਕਟਿਸ੍ਥੋਯਮ੍| ਕਰ੍ਮਤੋ ਯਥਾ,-ਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾ ਸਪ੍ਰਵਤਕੋਯਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕੋਯਮ੍|ਅਵਸ੍ਥਾਤੋ ਯਥਾ,-ਚਿਤੋਯਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਯਮ੍| ਹੇਤੁਤੋ ਯਥਾ,-ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਯਮ੍, ਅਤਿਯੋਗਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਯਮ੍| ਆਕਤਿਤੋ ਯਥਾ,-ਸ੍ਤ੍ਰਂਸਲਕ੍ਸਣੋਯਂ ਵ੍ਯਾਸਲਕ੍ਸਣੋਯਮ੍| ਸਾਧਨਤੋ ਯਥਾ,-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਪਸ਼ਯੋਯਮ੍,ਉਸ੍ਣੋਪਸ਼ਯੋਯਮ੍| ਸਂਯੋਗਤੋ ਯਥਾ,-ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੋਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਕ੍ਤੋਯਮਿਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ|
Adhikarana ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀਸਕ੍ਥਿਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧||
View original
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्| स्थानं वातस्य, तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਡ੍ਵਿਧੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਮਾਧੀਯਤੇ-ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ,-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਵਾਤੇ ਬਸ੍ਤਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਕ੍ਤਃ, ਮੂਲਾਪਕਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਪ੍ਯੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਗਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੭) - "ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਃ" ਇਤਿ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਸ੍ਥਾਨਤੋ ਭੇਦਃ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮਾਹ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇਤਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ-ਨਾਭੇਰਧਃ ਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਕਟੀ-ਸ਼੍ਰੋਣਿਃ| ਸਕ੍ਥਿ-ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਨ੍ਤਮ੍| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂਕਰ੍ਣਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ-ਤ੍ਵਕ੍| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਨਾਭਿਰਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਸੀਕਾ ਰੁਧਿਰਂ ਰਸਃ| ਦਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਨਾਭਿਰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨||
View original
नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः| दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य, नाभिरत्र विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਭ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਲਸੀਕਾ-ਜਲਸਦਸ਼ੀ| ਦਕ੍-ਚਕ੍ਸੁਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਤ੍ਵਕ੍| ਨਨੁ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਦੇਵ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਾਤਸਖਿਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਃ| ਵਾਤਸਖੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਹ੍ਨਿਰਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯੋਰਪ੍ਯੇਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਾਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਨਾਭਿਰਿਤਿ| ਆਮਾਸ਼ਯੋ-ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਸ੍ਥਾਨਮ੍| "ਲਸੀਕਾ-ਸ੍ਯਾਗ੍ਰਸਮਲੋ ਜਲਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਯਃ"| ਦ੍ਦਕ੍-ਚਕ੍ਸੁਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਤ੍ਵਕ੍| ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁਮਧ੍ਯੇ, ਨਾਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍|
Adhikarana ਕਫਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਉਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਕ੍ਲੋਮਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸਃ| ਮੇਦੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਕਫਸ੍ਯ, ਸੁਤ੍ਰਾਮੁਰਃ||੩||
View original
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्यामाशयो रसः| मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य, सुत्रामुरः||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਫਸ੍ਯੋਰਃ ਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਸੁਤਰਾਂ-ਸੁਸ੍ਠੁ ਸ੍ਥਾਨਮੁਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਫਸ੍ਯਾਹ-ਉਰ ਇਤਿ| ਉਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ| ਕ੍ਲੋਮੋਦਕਵਾਹਿਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਮੂਲ, ਹਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਤੋ ਮਾਂਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ| ਪਰ੍ਵਾਣਿਸਨ੍ਧਯਃ| ਘ੍ਰਾਣਂ-ਨਾਸਾ| ਏਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਉਰੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍|
Adhikarana ਵਾਯੋਃ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਅਥ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ| |੪|
View original
अथ प्रत्येकमेतेषां दोषाणां विशिष्टस्थानाश्रयेण क्रियाभेदात् पञ्च पञ्च भेदानाह - - - - प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਯੁਰੇਕ ਏਵ ਚਲਨਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭਿਃ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਪਾਨੈਃ, ਭੇਦਾਤ੍-ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ-ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਯਥੈਕੋਪਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਯਾਂ ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦਨੁਰੂਪਾਮੇਵ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਾਵਕਪਾਚਕਾਦਿਕਾਂ ਲਭਤੇ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਾਦਯਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਰ੍ਮਣ ਉਤ੍ਸਾਹਾਦੇਃ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਾਦਿਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਃ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਪਾਨਾਃ| ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ-ਪਞ੍ਚਵਿਸ਼ੇਸਃ|
Adhikarana ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੪-੫) · Śloka ੫
ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਧਗਃ| ਉਰਃਕਣ੍ਠਚਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਹਦਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਧਕ੍||੪|| ਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤ੍| |੫|
View original
प्राणोऽत्र मूर्धगः| उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्||४|| ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਧਗਃ-ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਉਰਃ ਕਣ੍ਠਂ ਚ ਚਰਤਿ| ਤਥਾ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਧਾਰਕਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ- ਮੁਖਸ੍ਰਾਵੋਦ੍ਗਾਰਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਮਿਤਿ "ਸ੍ਠੀਵੇਰ੍ਲ੍ਯੁਟਿ ਸ੍ਠੀਵਿਸਿਵ੍ਯੋਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਚ" ਇਤਿ ਪਸੋਦਰਾਦਿਪਾਠਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯਮੂਰ੍ਧਾਵਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਉਰਃ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਵਿਚਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਯਾਦਿਧਾਰਣਂ ਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਕਰਣਂ ਚ ਕਰ੍ਮ| ਹਦਯਂ-ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਚਿਤ੍ਤਂ-ਮਨਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ|
Adhikarana ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੫-੬) · Śloka ੬
| ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸਾਨਾਭਿਗਲਾਂਸ਼੍ਚਰੇਤ੍||੫|| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਰ੍ਜਾਬਲਵਰ੍ਣਸ੍ਮਤਿਕ੍ਰਿਯਃ| |੬|
View original
| उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्||५|| वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः| |६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਨਾਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਚਰਤਿ| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ-ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਪਦਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਦਿਸੂਦ੍ਯਮਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ| ਉਦਾਨਸ੍ਯੋਰੋਵਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਨਾਸਾਦਿ ਵਿਚਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ-ਉਤ੍ਸਾਹਃ| ਊਰ੍ਜਾ-ਪ੍ਰਾਣਨਮ੍|
Adhikarana ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੬-੭) · Śloka ੭
| ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਾਰੀ ਮਹਾਜਵਃ||੬|| ਗਤ੍ਯਪਕ੍ਸੇਪਣੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਾਦਿਕਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||੭||
View original
| व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः||६|| गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः| प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ-ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍, ਸ਼ਰੀਰੇ ਚਰਤਿ| ਤਥਾ, ਮਹਾਜਵਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤਿਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤਥਾ, ਗਤ੍ਯਾਦਿਕਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਵ੍ਯਾਨੇ, ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ-ਤਦਾਯਤ੍ਤਾਃ| ਗਤਿਃ-ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਮ੍| ਅਪਕ੍ਸੇਪਣਂ-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯਾਧੋਅਨਯਨਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਃ- ਅਙ੍ਗਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨਮ੍| ਨਿਮੇਸਃ-ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਨਿਮੀਲਨਮ੍| ਉਨ੍ਮੇਸਃ-ਤਯੋਰ੍ਵਿਕਾਸਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਜਮ੍ਭਣਾਨ੍ਨਾਸ੍ਵਾਦਨਵਿਸ਼ੋਧਨਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯਾਹ-ਵ੍ਯਾਨ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਹਦਯਮਵਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਂ ਵਿਚਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਗਯਾਦਯਃ ਸਕਲਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਰ੍ਮ| ਅਪਕ੍ਸੇਪਣਂ-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯਾਧੋਨਯਨਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ-ਤਦੇਕਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਾਃ| ਮਹਾਜਵਃ-ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵੇਗਵਾਨ੍|
Adhikarana ਸਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੮) · Śloka ੮
ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪਚਤਿ ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||੮||
View original
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठो चरति सर्वतः| अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ| ਸ ਚਾਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਅਪਕ੍ਵਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਧਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਚਤਿ-ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਦ੍ਭਕ੍ਤਕਾਰ ਇਵ| ਵਿਵੇਚਯਤਿ-ਸਂਹਤਮਨ੍ਨਂ ਪਾਕਾਯ ਵਿਭਜਤੇ| ਮੁਞ੍ਚਤਿ-ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪਮਧਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਮਾਨਸ੍ਯਾਹ-ਸਮਾਨ ਇਤਿ| ਸਮਾਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਮੀਪਮਵਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਕੋਸ੍ਠੋ ਵਿਚਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਪਾਚਨਂ, ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟਦਿਵੇਚਨਂ, ਵਿਵਿਚ੍ਯ ਕਿਟ੍ਟਾਵਮੋਚਨਂ ਚ ਕਰ੍ਮ| ਅਗ੍ਨਿਸਮੀਪਂ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਅਗ੍ਨ੍ਯਨਵਰੁਦ੍ਧੋਵਕਾਸ਼ਃ|
Adhikarana ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੯) · Śloka ੯
ਅਪਾਨੋਪਾਨਗਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੋਰੁਗੋਚਰਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਗਰ੍ਭਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਃ||੯||
View original
अपानोऽपानगः श्रोणिबस्तिमेढ्रोरुगोचरः| शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः||९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਪਾਨੋ ਵਾਯੁਰਪਾਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿਚਰਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਃ| ਇਤਿ ਵਾਤਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਪਾਨਸ੍ਯਾਹ-ਅਪਾਨ ਇਤਿ| ਅਪਾਨਸ੍ਯਾਪਾਨਂਗੁਦਮਵਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿ ਵਿਚਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਕਰ੍ਮ| ਬਸ੍ਤਿਃ-ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ| ਮੇਢ੍ਰਂ-ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਃ| ਗੋਚਰੋ-ਵਿਚਰਣਵਿਸਯਃ|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਮ੍ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਮ੍| |੧੦|
View original
पञ्च पित्तभेदानाह - - - - पित्तं पञ्चात्मकम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਿਤ੍ਤਮ੍|
Adhikarana ਪਾਚਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੦-੧੨) · Śloka ੧੨
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍||੧੦|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਾਕਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਨਲਸ਼ਬ੍ਦਿਤਮ੍| ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਭਜਤੇ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟੌ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ||੧੧|| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਬਲਦਾਨੇਨ ਪਾਚਕਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੨||
View original
तत्र पक्वामाशयमध्यगम्| पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात्||१०|| त्यक्तद्रवत्वं पाकादिकर्मणाऽनलशब्दितम्| पचत्यन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा||११|| तत्रस्थमेव पित्तानां शेषाणामप्यनुग्रहम्| करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਯਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸਤਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍-ਆਗ੍ਨੇਯਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਕ੍ਸਪਿਤਸੋਮਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ-ਸਞ੍ਜਾਤਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍, ਤਥਾ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣੈਃ ਪਾਚਨਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨੁਗ੍ਰਹਾਦੁਪਕਾਰਾਤ੍ ਯਤਃ ਪਾਕਦਾਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਯਾਨਲਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ-ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਂ ਯਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪਾਚਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ| ਸਾਰਕਿਟ੍ਟੌ ਪਥਗ੍ ਵਿਭਜਤੇ-ਵਿਭਾਗੀਕਰੋਤਿ| ਕਿਟ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ-ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮੇਵ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ-ਰਞ੍ਜਕਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੁਸ੍ਥਾਨਾਂ ਚ, ਅਨੁਗ੍ਰਹਂ-ਉਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਬਲਦਾਨੇਨ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਧਾਨੇਨ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਮੇਵ ਤੇਸੂਪਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਾਚਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਪਾਚਕਸ੍ਯਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਂ-ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਚਨਂ, ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟਵਿਭਾਗੋ, ਰਞ੍ਜਕਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਾਨੁਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ| ਕੀਦ੍ਦਸ਼ਂ ਤਤ੍ ? ਯਤ੍ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਪਿ ਤੇਜੋਭੂਤਗੁਣਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਪਾਕਾਦੀਨਾਮਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਕਰਣਾਦਨਲਸਂਜ੍ਞਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਏਤੇਨ ਪਾਚਕਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਗ੍ਨਿਪਿਤ੍ਤਯੋਰਭੇਦਃ, ਰਜਕਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਭੇਦ ਇਤਿ ਮਤਦ੍ਵਯਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਂਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਰਞ੍ਜਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਞ੍ਜਕਂ ਰਸਰਞ੍ਜਨਾਤ੍| |੧੩|
View original
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰਸਾਖ੍ਯਧਾਤੋ ਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ਰਾਗਨਿਸ੍ਪਾਦਨਾਤ੍, ਰਞ੍ਜਕਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰਞ੍ਜਕਸ੍ਯਾਹ-ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ| ਰਞ੍ਚਕਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਰਸਰਞ੍ਜਨਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਸਾਧਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੪
| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਭਿਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਤ੍||੧੩|| ਸਾਧਕਂ ਹਦ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ| |੧੪|
View original
| बुद्धिमेधाभिमानाद्यैरभिप्रेतार्थसाधनात्||१३|| साधकं हृद्गतं पित्तं| |१४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਤ੍ਤੁ ਹਦ੍ਗਤਂ-ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਰਣ੍ਭੂਤੈਰਭਿਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਗ੍ਰਹਣਸ੍ਮਰਣਾਦਿਰੂਪੇਣ ਸਾਧਨਾਤ੍ ਸਾਧਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਤਮਾਨਕਾਲੇ ਯਾ ਮਨੋਰ੍ਥਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਦਰ੍ਥਾਧ੍ਯਵਸਾਯੋਪਾਰੂਢਾ ਸਾ-ਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋ-ਮੇਧਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਾਧਕਸ੍ਯਾਹ-ਬੁਦ੍ਧੀਤਿ| ਸਾਧਕਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਯਾਦਿਦ੍ਵਾਰੇਣਾਭੀਸ੍ਟਾਰ੍ਥਸਾਧਨਂ ਕਰ੍ਮ| ਅਭਿਮਾਨਃ-ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ|
Adhikarana ਆਲੋਚਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਰੂਪਾਲੋਚਨਤਃ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਦਕ੍ਸ੍ਥਮਾਲੋਚਕਂ|੧੪|
View original
रूपालोचनतः स्मृतम्| दृक्स्थमालोचकं|१४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰੂਪਾਲੋਚਨਾਤ੍ (ਨਤਃ)-ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਾਰਕਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਦਾਯਤ੍ਤਰੂਪਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਲੋਚਕਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਲੋਚਕਾਸ੍ਯਾਹ-ਰੂਪਾਲੋਚਨਤ ਇਤਿ| ਆਲੋਚਕਸ੍ਯ ਦ੍ਦਕ੍-ਦ੍ਦਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਰੂਪਾਲੋਚਨਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਭ੍ਰਾਜਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੪) · Śloka ੧੪
| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ਤ੍ਵਚਃ||੧੪||
View original
| त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍-ਦੀਪਨਾਤ੍, ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਨਾਮ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-- ਭ੍ਰਾਜਕਸ੍ਯਾਹ-ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਮਿਤਿ| ਭ੍ਰਾਜਕਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਂ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ, ਕਰ੍ਮ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੦) - " ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਲੇਪਾਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ " ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ| |੧੫|
View original
श्लेष्मा तु पञ्चधा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ,-ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ| ਅਵਲਮ੍ਬਕਲ੍ਕੇ ਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸਕਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਧਾ ਸ਼ੇਸ੍ਮਾ|
Adhikarana ਅਵਲਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮਾਹ - - - - ਉਰਃਸ੍ਥਃ ਸ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵਾਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ||੧੫|| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਂ ਚ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਯਤ੍ਕਰੋਤ੍ਯਬਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|੧੬|
View original
तदेव पञ्चप्रकारत्वमाह - - - - उरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः| हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा||१५|| कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्यबलम्बनम्| अतोऽवलम्बकः श्लेष्मा|१६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਃ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਉਰਸਿ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯੁਰਃਸ੍ਥਃ, ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ-ਪਸ੍ਠਾਧਾ(ਧ)ਰਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ-ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਤ੍-ਅਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯੇਣਾਭ੍ਯਵਹਤਾਦਨ੍ਨਾਦ੍ਰਸਰੂਪਤਾਪਰਿਣਤਾਤ੍ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇਣ-ਤਦ੍ਬਲੇਨਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਣਾਪਿ ਹਦਯਸ੍ਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਦਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯਥਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਨ ਤਥਾ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਯਤੋਨ੍ਨਰਸਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਦਵਲਮ੍ਬਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਗਮੋਪਿ-"ਹਦਯਂ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਾਨਮੋਜਸਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਿਤਸ੍ਯ ਚ| ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਚਯੋ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਮ੍|| ਯੋਗਿਨੋ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਮਾਹਿਤਾਃ| ਰਸੋ ਯਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾਂ ਯਾਤਃ ਸ ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵ-ਉਰਃਸ੍ਥ ਏਵ, ਏਸ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ-ਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਜਲਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣ, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਅਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦ ਅਵਲਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਉਰਃਸ੍ਥ ਇਤਿ| ਅਵਲਮ੍ਬਕਸ੍ਯ ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤ੍ਰਿਕਾਦ੍ਯਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰ੍ਮ| ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯਪਸ੍ਠਾਧਾਰਸ੍ਯ, ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ-ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਭਾਵੇਣ, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਤ੍, ਚਕਾਰਾਸ੍ਤ੍ਵਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨੇਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਂ ਸਹਕਾਰਿ, "ਆਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣ ਅਨ੍ਨਰਸਸਹਿਤੇਨ" ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੧/੧੪)| ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ-ਕਣ੍ਠਾਦੀਨਾਮ੍, ਕਫਧਾਗ੍ਨਾਂ-ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮ੍, ਅਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ-ਜਲਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣ ਕ੍ਲੇਦਨਤਰ੍ਪਣਪੂਰਣਾਦਿਨਾ, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਬਾਹੁਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਥਿਤ੍ਰਯਸਙ੍ਘਾਤਂ ਤ੍ਰਿਕਮਾਹੁਃ| ਤਦਸਤ੍| ਤ੍ਰਿਕਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਾਧਰ ਏਵ ਰੂਢਤ੍ਵਾਤ੍| ਰੂਢਿਸ੍ਤੁਯੋਗਾਦ੍ਵਲੀਯਸੀ| ਆਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਚਾਪ੍ਰਯੋਜਕਮ੍, ਦਵੀਯਸਾਮਪਿ ਕਫਾਧਾਗ੍ਨ੍ਨਾਮਵਲਮ੍ਬਨੋਕ੍ਤੇਃ|
Adhikarana ਕ੍ਲੇਦਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਃ||੧੬|| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍| |੧੭|
View original
यस्त्वामाशयसंस्थितः||१६|| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸ ਕ੍ਲੇਦਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ ? ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕ੍ਲੇਦਕਸ੍ਯਾਹ-ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਕ੍ਲੇਦਕਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਬੋਧਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਾਯੀ|੧੭|
View original
रसबोधनात्| बोधको रसनास्थायी|१७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਨਾਸ੍ਥਾਯੀ-ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥੋ, ਬੋਧਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਬੋਧਕਸ੍ਯਾਹ-ਰਸਬੋਧਨਾਦਿਤਿ| ਬੋਧਕਸ੍ਯ ਰਸਨਾ-ਜਿਹ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ੍ਥਾਣਮ੍| ਰਸਬੋਧਨਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਤਰ੍ਪਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੭-੧੮) · Śloka ੧੮
| ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੧੭|| ਤਰ੍ਪਕਃ| |੧੮|
View original
| शिरःसंस्थोऽक्षतर्पणात्||१७|| तर्पकः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਸ੍ਤਰ੍ਪਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਵੇਤੋਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਰ੍ਪਕਸ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਿਰਃ ਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ| ਤਰ੍ਪਕਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਰ੍ਪਣਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸਕਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸਕਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ| |੧੮|
View original
सन्धिसंश्लेषाच्छ्लेषकः सन्धिषु स्थितः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼੍ਲੇਸਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼੍ਲੇਸਕਸ੍ਯਾਹ-ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਦਿਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸਕਸ੍ਯਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਣਂ ਕਰ੍ਮ|
Adhikarana ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮੌਪਸਂਹਾਰਃ (੧੮-੧੯) · Śloka ੧੯
ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍||੧੮|| ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍| |੧੯|
View original
एवं दोषाणां स्थानान्युक्त्वोपसंहरन्नाह - - - - | इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्यविकृतात्मनाम्||१८|| व्यापिनामपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰਾਯੇਣ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਦੋਸਾਣਾਮਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਂ-ਅਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍, ਇਤਿ-ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ, ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ-ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਚਰਾਣਾਮਪਿ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੇਣ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੀਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਕਤਾਮਨਾਂ-ਅਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍, ਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਂ ਤੁ ਨ ਸ੍ਥਾਨਨਿਯਮਃ| ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਪ੍ਰਕਰਣਮ੍|
Adhikarana ਵਾਯੁਚਯਕੋਪਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਵਿਕਤਿਰੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ| ਵਦ੍ਧਿਰਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ,-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਰੂਪਂ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸੂਚਯਨ੍ਨਾਹ - - - - - | ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਾ ਵਾਯੋਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਞ੍ਚਯਮ੍||੧੯|| ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ਮਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ| |੨੦|
View original
विकृतिरेषां वृद्धिः क्षयश्च| वृद्धिरपि द्विविधा,-चयप्रकोपभेदेन| दोषादिविज्ञानीये सामान्येन वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तम्| सम्प्रति चयप्रकोपरूपं वृद्धिनिदानं सङ्क्षेपेण सूचयन्नाह - - - - - | उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति सञ्चयम्||१९|| शीतेन कोपमुष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਸ੍ਣੇਨ ਗੁਣੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਨੋਪਹਿਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ-ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾਃ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੧) ਸਡ੍ਵਾਤਗੁਣਾਃ, ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤ ਏਵ ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਵਸ੍ਥਾ| ਸਾ ਚ ਦ੍ਵੇਧਾ,-ਸਾਮ੍ਯਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਦ੍ਵੇਧਾ,ਕ੍ਸਯੋ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ| ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵੇਧਾ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਕ੍ਸਯੋਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵੇਧਾ,- ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਕ੍ਸਯਸਾਮ੍ਯਭੇਦਾਚ੍ਚਤਸ੍ਤ੍ਰੋਵਸ੍ਥਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਸਾਮ੍ਯੇਪ੍ਰਸ਼ਮਸ਼੍ਬ੍ਦੇਨੋਤ੍ਪਾਤ੍ਤੇ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤਿਯੋਗੇ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ , ਕ੍ਸਯਹੇਤੂਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤਿਯੋਗੇ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਯਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍, ਕ੍ਸਯਹੇਤੂਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ਼ਬ੍ਦਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਚਯਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਹ- ਉਸ੍ਣੇਨੇਤਿ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੁਕ੍ਸ਼ਾਦਯੋ ਵਾਯੋ: ਸਞ੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤ ਏਵ ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕੋਪਮ੍| ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਚਯਕੋਪਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍ (੨੦-੨੧) · Śloka ੨੧
| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||੨੦|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਮਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮਂ ਸ਼ੀਤੋਪਸਂਹਿਤਾਃ| |੨੧|
View original
| शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते||२०|| उष्णेन कोपं, मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤੇਨ ਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤ ਏਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਮਨ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੀਤੇਨੇਤਿ ਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦ੍ਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਤ ਏਵ ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕੋਪਮ੍| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਮਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਚਯਕੋਪਯੋਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਮ੍||੨੧|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਤੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ਮਮ੍| |੨੨|
View original
| शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्||२१|| उष्णेन कोपं, तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਤੇਨੈਵ-ਉਸ੍ਣੇਨ, ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਫਸ੍ਯ ਹਿ ਸ਼ੀਤਗੁਣੇਨ ਸਦਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਪਰੀਤੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਵਿਲਯਨਾਤ੍ ਕੋਪਃ| ਸ ਏਵੋਸ੍ਣੋ ਯਦਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਫਸ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੀਤੇਨੇਤਿ| ਸ਼ੀਤੇਨਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਾਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਤ ਏਵੋਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕੋਪਮ੍| ਤੇਨ-ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹਿਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|
Adhikarana ਚਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
ਇਦਾਨੀਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ - - - - | ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ||੨੨|| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ| |੨੩|
View original
इदानीं चयादीनां लक्षणान्याह - - - - | चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु||२२|| विपरीतगुणेच्छा च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨੀਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ ਚਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਚਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ-ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਹਿ ਵਾਤਸ਼੍ਚਿਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤਦ੍ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਸ੍ਵਭਿਲਾਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਵਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚਿਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਨਨੁ, "ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ" ਇਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਚਯਸਤ੍ਤਾਨੁਮਾਪਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ "ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ" ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍| ਕਿਂ ਦ੍ਵਯੋਰੂਪਾਦਾਨੇਨ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਦਾਚਿਦਚਿਤੋਪਿ ਦੋਸੋ ਵਾਤਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਹੇਤੂਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ਨ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਤਾਨਿਚ੍ਛਤਿ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦੋਹਦਵਸ਼ਾਤ੍| ਤਦੇਵਂ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਪ੍ਰਦੋਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ" "ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਯਦਾ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾਤਸਮਾਨਗੁਣੇਸੁ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਜਾਯਤੇ, ਵਾਤਗੁਣਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸੇਸੁ ਤਤ੍ਕ੍ਸਪਣਹੇਤੁਸੁ ਚਾਭਿਲਾਸਃ, ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਚਿਤਿਃ, ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਚਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਚਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ| ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ-ਚਯਃ| ਸਾ ਚ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਵਧਾਨ੍ਨ੍ਯੇਵ ਭਵਤਿ| ਯਾਵਾਨੇਵਾਸ਼ਯਃ ਸਞ੍ਚਾਰਵਤਾ ਦੋਸੇਣ ਵ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਸ੍ਤਾਵਾਨੇਵ ਨਿਃਸਞ੍ਚਾਰੇਣ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਸ ਚ ਸਂਹਤਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਾਖ੍ਯਃ| ਯਦਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਸ਼ਯੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ-ਸਮਾਨਗੁਣੇਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸ ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਰੂਪਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਾਖ੍ਯਃ| ਤਤਃ ਪਰਸ੍ਯਾਸ਼ਯਮ੍ ਉਤ੍ਪਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਤਦਾ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ, ਚਕਾਰਾਤ੍ਸਮਾਨਗੁਣੇਸੁ ਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚ| ਸ ਪ੍ਰਸਰਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਾਖ੍ਯਃ|
Adhikarana ਕੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੩-੨੪) · Śloka ੨੪
ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ| ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ||੨੩|| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਮਃ| |੨੪|
View original
कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः||२३|| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍, ਸ ਕੋਪ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕੋਪਸ੍ਯ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ-ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ੍ਵੇਸਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਉਦ੍ਭਵਃ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਯਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇਭਿਹਿਤਾਨਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੁਪਲਬ੍ਧਿਃ, [ ਵੈਦ੍ਯੇਨਾਤੁਰੇਣ ਚ| ਯਤ੍ਤਤ੍ ਕੋਪਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ-ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰੋਗੇਚ੍ਛਯਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦੇਹਮਨੋਭਿਭੂਤਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਰੋਗਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ, ਸਮ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ| ਨਨੁ, "ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮ੍" "ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮ੍" "ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ" ਇਤਿ ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਤਯਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍ ? ਏਕੇਨੈਵ ਦੋਸਕੋਪਾਵਗਮਾਦੇਕਮੇਵੋਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨੈਵਮ੍| ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੪੬)- "ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਵਾਦੁਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਨਿਗ੍ਰਹੈਃ| ਕਫਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਬਹਿਃ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍||" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਮੇਸਃ ਕਾਮਲਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗਃ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਪਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੋਪਮਨੁਪਯਾਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਕਰਂ ਭਸ਼ਾਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟੁਕਾਦਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਨ ਦੋਸਕੋਪਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਮਾਨਸੇਨਾਪਿ ਭਯਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਆਗਨ੍ਤਵੋਪਿ ਰੋਗਾ ਦੋਸਕੋਪਮਨ੍ਤਰੇਣੈਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਾਦਪਿ ਦੋਸਕੋਪੋਯਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ| ਤਦੇਵਂ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਰਿਤਯੇਨੈਵਾਨੇਨ ਦੋਸਕੋਪੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਤਯਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ-ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸ੍ਯ ਯਾ ਸਮਤਾ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਮ੍, ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ-ਰੋਗਸ੍ਯ, ਅਸਮ੍ਭਵਃ-ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਸ ਸ਼ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕੋਪਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਕੋਪਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ-ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਦਨ੍ਯੇਨ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਗਮਨਮ੍,-ਕੋਪਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਾ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਥਾਨਿਨਮਭਿਭੂਯ ਅਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਦਾ ਸ੍ਵੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ-ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍, ਸ ਸਮਨ੍ਤਾਦਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯਣਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਾਖ੍ਯਃ| ਤਤੋ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੂਪੇਣਾਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍, ਸ ਰੋਗਰੂਪੇਣਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਾਖ੍ਯਃ| ਤਤਸ੍ਤਮੇਵ ਰੋਗਮਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਨੁਭਵਨ੍ਨਨੁਬਨ੍ਧਾਤਿ ਤਦਾ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ| ਸਮ੍ਭਵਂ-ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸੋਵਸ੍ਥਾਭੇਦਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਭੇਦਾਖ੍ਯਃ| ਏਤਾਸ਼੍ਚ ਸਡਵਸ੍ਥਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਾਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੧/੩੬) - "ਸਞ੍ਚਯਂ ਚਪ੍ਰਕੋਪਂ ਚਪ੍ਰਸਰਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਭੇਦਂ ਚ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ ਭਵੇਦ੍ਭਿਸਕ੍||" ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚ " ਸਞ੍ਚਯੇਪਹਤਾ ਦੋਸਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਨੋਤ੍ਤਰਾ ਗਤੀਃ| ਤੇ ਤੂਤ੍ਤਰਾਸੁ ਗਤਿਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ|" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਤ੍ਵਂ ਸਮਤ੍ਵਮਵਿਕਤਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਮਿਲਿਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰਸਵਰ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਵਂ-ਵਿਕਾਰਃ|
Adhikarana ਵਾਤਾਦੇਸ਼੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਲਃ (੨੪-੨੫) · Śloka ੨੫
|ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ -] | ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ||੨੪|| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ| |੨੫|
View original
|इदानीं वातादीनां चयप्रकोपप्रशमा यस्मिन् काले जायन्ते तं दर्शयन्नाह -] | चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु||२४|| वर्षादिषु तु पित्तस्य, श्लेष्मणः शिशिरादिषु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਯਃ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ| ਏਵਮਗ੍ਰੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਿਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਰ੍ਸ਼ਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਮਾਹ-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਇਤਿ| ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚਯਃ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚਯਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਚਯਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚਯਃ, ਵਸਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ|
Adhikarana ਕਾਲਨਿਯਮੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ (੨੫-੨੮) · Śloka ੨੮
ਨਨੁ ਮਰੁਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਜਲਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਪ ਓਸਧਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਃ| ਇਤਿ ਕੋਪ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨਃ| ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗ ਇਦਮਾਹ - - - - | ਚੀਯਤੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਃ ਸਮੀਰਣਃ||੨੫|| ਤਦ੍ਵਿਧਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧੇ ਦੇਹੇ ਕਾਲਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਦ੍ਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਸ਼੍ਚ ਤਾਦਸ਼ਮ੍||੨੬|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਚਯਂ ਕੋਪਂ ਨ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਤਃ| ਚੀਯਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਭਿਰੁਦਕੌਸਧਿਭਿਃ ਕਫਃ||੨੭|| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਕਾਲੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| |੨੮|
View original
ननु मरुतो ग्रीष्मे चयो न युक्तः, यतस्तस्मिन्काले लघुरूक्षा ओषधयो भवन्ति| तथा, वर्षासु पित्तचयो न युक्तः, जलानामोषधीनां चाम्लपाकत्वात्| तथा, श्लेष्मणः शिशिरे चयो न युक्तः, तदा ह्याप ओषधयश्च स्निग्धा भवन्ति कालश्च शीतः| इति कोप एवोपपन्नः| इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - | चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः||२५|| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्||२६|| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः||२७|| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| |२८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਵਾਤੋ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਰ੍ਦੇਹੇ ਚਾਦਾਨਕਾਲਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧੇ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੇ, ਤਦ੍ਵਿਧੋ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਃ, ਸਮੀਰਣ ਇਤਿ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਵਨਸ੍ਯ ਕੋਪਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਸ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ "ਕਾਲਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਕੋਪਃ, "ਨ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਃ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ |
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਾਲਨਿਯਮੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਚੀਯਤ ਇਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਚ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵੇ ਕਰੋਤਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਂਮ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੀਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਕੁਪ੍ਯਾਤਿ, ਉਸ੍ਣੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਰ੍ਸਾਕਾਲ ਆਹਾਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਵਿਪਾਕਤ੍ਵਂ ਕਰੋਤਿ| ਤੇਨਾਮ੍ਲਵਿਪਾਕਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੀਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਕੁਪ੍ਯਾਤਿ, ਸ਼ੀਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇ ਕਰੋਤਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਃ ਕਫਸ਼੍ਚੀਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਸ਼ੀਤੇਨ ਘਤਵਦ੍ਧਨੀਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍|
Adhikarana ਕਾਲਾਦਾਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਵਮ੍ (੨੮-੨੯) · Śloka ੨੯
| ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵੋਯਮਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ||੨੮|| ਚਯਾਦੀਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸਾਃ ਕਾਲੇਪਿ ਵਾ ਨ ਤੁ| |੨੯|
View original
| इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः||२८|| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु| |२९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਃ, ਅਯਂ-ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਚਯਾਦਿਃ, ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਆਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਃ ਸਦ੍ਯੋਪਿ-ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਾਦੇਵ ਕਾਲਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ, ਚਯਾਦੀਨ੍-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਵ ਚਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਯਾਦਿਕਾਲੇਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾ ਨ ਤੁ ਚਯਾਦੀਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਾਦਾਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|ਆਹਾਰਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਾਲਾਦਾਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਬਲਵਤ੍ਵਮਾਹ-ਇਤੀਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਹਾਰੋ ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ| ਸਦ੍ਯੋਪਿ-ਸ੍ਵਕਾਲਂ ਵਿਨਾਪਿ,ਯਾਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਕਾਲੇਪਿ ਨ ਯਾਨ੍ਤਿ|
Adhikarana ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਯੋਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਚਿਰਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੨੯-੩੦) · Śloka ੩੦
ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕੋਪਜਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਹਸਾ ਦੇਹਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍||੨੯|| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੁ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਜਲੌਘਵਤ੍| |੩੦|
View original
एवं दोषाणां चयादीन् प्रदर्श्य, व्याप्तिनिवृत्तिवैचित्र्यं कोपजं दर्शयितुमाह - - - - | व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम्||२९|| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलौघवत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਲਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਹਸਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਮੇਵ, ਆਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ,-ਪਾਦਤਲਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ਮਸ੍ਤਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਙ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਭਿਵਿਧ੍ਯੋਰ੍ਬਿਭਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਰਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ-ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਮਿਤਿ| ਜਲੌਘਵਤ੍-ਯਥਾ ਗਿਰਿਨਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਜਲਪੂਰਃ ਸਮਵਿਸਮਂ ਸਹਸੈਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਮਿਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਯੋਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਚਿਰਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਾਮਾਹਵ੍ਯਾਨ੍ਪੋਤੀਤਿ| ਸਹਸਾ-ਵੇਗੇਨ| ਮਲੋ-ਦੋਸਃ| ਅਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਚਿਰੇਣ| ਜਲੌਘਵਤ੍-ਨਦੀਪੂਰਵਤ੍| ਸ ਹਿ ਵੇਗੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ ਚਿਰੇਣ ਹਸਤੇ|
Adhikarana ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ (੩੦-੩੧) · Śloka ੩੧
ਨਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਵਿਦਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਤਥਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - | ਨਾਨਾਰੂਪੈਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ||੩੦|| ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਮ੍| ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਮਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੧||
View original
ननु, प्रतिरोगं निदानलक्षणचिकित्सितमानन्त्याद्वक्तुमशक्यम्| तच्चाविदन्न कश्चिदत्र तथा यत्नं कुर्यादित्याशङ्क्याह - - - - | नानारूपैरसङ्ख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः||३०|| तापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धेत्वाकृतिसाधनम्| शक्यं नैकैकशो वक्तुमतः सामान्यमुच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਤ੍ਤਦੋਰ੍ਨਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਯਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰੂਪੈਃ-ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰੈਃ, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਃ-ਗਣਨਾਂ ਸਮਤੀਤੈਃ, ਵਿਕਾਰੈਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਃ, ਮਲਾ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ, ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਨੁਂ-ਦੇਹਂ, ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ-ਦੁਃਖਯਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਂ-ਅਯਮਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਿਯਮਾਕਤਿਰਿਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ| ਅਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਹੇਤੁਃ| ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰੂਪਥਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਾਹ-ਨਾਨਾਰੂਪੈਰਿਤਿ| ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਸਙ੍ਖਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਕਾਰਂ ਚ ਰੂਪਾਣਾਮ੍| ਅਤਸ੍ਤਧੇਤ੍ਵਾਦਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍, ਸਾਧਾਰਣਂ ਤੂਚ੍ਯਤੇ|
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ (੩੨-੩੪) · Śloka ੩੪
ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ - - - - ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ ਪਕ੍ਸੀ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਹਃ||੩੨|| ਛਾਯਾਮਤ੍ਯੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਪ੍ਯਦਃ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੩੩|| ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ਦੋਸਾਣ੍|੩੪|
View original
अत्रैव हेत्वन्तरमाह - - - - दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वमप्यहः||३२|| छायामत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नमप्यदः| विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान्नातिवर्तते||३३|| तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तमपि सर्वदा| विकारजातं त्रीन्दोषाण्|३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾ ਏਵੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਏਕਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੋਸਾ ਏਕਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮ੍, ਸਮਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਾ ਏਵ ਕਾਰਣਮ੍, ਨਾਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸੀ-ਪ੍ਰਾਚਿਕਾਦਿਃ, ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਤਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍, ਪਰਿਪਤਨ੍-ਭ੍ਰਮਨ੍, ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਹਃ-ਸਕਲਮਪਿ ਦਿਵਸਮ੍, ਆਤ੍ਮੀਯਾਂ ਛਾਯਾਂ ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਯਾ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯਸੌ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਹ-ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ-ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ-ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਵਾ, ਵਿਵਿਧਂ-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍-ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸਂਜ੍ਞਾਨ੍, ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ, ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਤੈਰ੍ਵਿਰਹਿਤਂ ਨ ਜਾਤੁਚਿਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ-ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤੋਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍, ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਰਹਿਤਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਨ੍ਯਾਦਸ਼ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਯੇਨ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਜਨ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ-ਸ੍ਵੀਯਂ ਭਵਤਿ| ਯੇਸਾਂ ਤੁ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨ ਤੇਸੁ ਤਥਾ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਗਨ੍ਤੁਕਨਿਜਯੋਰ੍ਹ੍ਯਯਮੇਵ ਭੇਦਃ,-ਯਦਾਗਨ੍ਤੁਕੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਰੋਗੋਦ੍ਭੂਤਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਨਿਜੇਸੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ,-ਸ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਚਾਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਯਿਨੋ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰੇ ਰੋਗਂ ਜਨਯਿਤੁਂ ਨਾਲਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਹੇਤੁਰੇਵ ਸਾਧਾਰਣੋ ਰੋਗਹੇਤੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਦੋਸਾ ਏਵੇਤਿ| ਦੋਸਾ ਏਵ ਕਾਰਣਮ੍, ਦੋਸਾਃ ਕਾਰਣਮੇਵੇਤ੍ਯੇਵੈਕਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਰਦ੍ਵਯਮ੍, ਯਥਾ ਪਕ੍ਸੀ ਦੇਸ਼ਭੇਦੇਪਿ ਛਾਯਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਨ ਤ੍ਯਜਤਿ, ਤਥਾ ਵਿਕਾਰੋ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍| ਯਥਾ ਚ ਮਹਦਾਦਿਪਥਿਵ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਗੁਣਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਨ ਤ੍ਯਜਤਿ| ਕਿਂ ਦੋਸਜਮੇਵ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਨ ਤ੍ਯਜਤਿ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਤਥੇਤਿ| ਸ੍ਵਧਾਤੁਰ੍ਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਸ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਧਾਤੁਃ ਤਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਕ੍ਸਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਕਤਤ੍ਵਮੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਂ ਵਾ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਰਸਜਾਦੀਨਾਮਪਿ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਨਾ ਨੋਤ੍ਪਤਿਃ|
Adhikarana ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਸਯਸੇਵਾ ਦੁਸ੍ਕਾਲੋ ਦੁਸ੍ਕਰ੍ਮ ਚੇਤਿ ਦੋਸਕੋਪਹੇਤੁਃ (੩੪-੩੫) · Śloka ੩੫
| ਤੇਸਾਂ ਕੋਪੇ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍||੩੪|| ਅਰ੍ਥੈਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਕਾਲਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਦੁਸ੍ਕਤਮ੍| ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ||੩੫||
View original
| तेषां कोपे तु कारणम्||३४|| अर्थैरसात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्| हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत्पुनस्त्रिधा||३५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਕੋਪੇ ਕਾਰਣਮ੍,-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ-ਅਨੁਚਿਤੈਃ, ਅਰ੍ਥੈਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਖ੍ਯੈਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੂਰਸਨਘ੍ਹ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ, ਤਥਾ ਕਾਲਃ-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣੋ ਦੁਸ੍ਟਃ, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ-ਚੈਹਿਕਮਨ੍ਯਜਨ੍ਮਜਂ ਚ, ਯਦ੍ ਦੁਸ੍ਕਤਂ-ਅਸ਼ੁਭਮ੍, ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕੋਪੇ ਹੇਤੁਃ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੋਪੇ ਕਾਰਣਮ੍, ਯਾਵਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਰਪਿ| ਏਤਚ੍ਚ (ਤਤ੍)- ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਦੋਸਕੋਪਕਾਰਣਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਿਨ੍ਨਮਪਿ, ਪੁਨਃ-ਭੂਯਃ, ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਭੇਦੇਨ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੋਸਕੋਪਹੇਤੁਮਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ,-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਵਿਸਯਸੇਵਾ ਦੁਸ੍ਕਾਲੋ ਦੁਸ੍ਕਰ੍ਮ ਚੇਤਿ| ਸੋਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ,-ਹੀਨਯੋਗੋਤਿਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ|
Adhikarana ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਸਯਸੇਵਾਯਾ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਃ (੩੬-੩੮) · Śloka ੩੮
ਤਾਨੇਵ ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਹੀਨੋਰ੍ਥੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਵੇਨ ਨੈਵ ਵਾ| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਸਂਸਰ੍ਗਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮ੍||੩੬|| ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਾਦਿ ਚ| ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ ਦਾਰੁਣਃ||੩੭|| ਏਵਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪੂਤ੍ਯਾਦੀਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੩੮|
View original
तानेव हीनातिमिथ्यायोगान् दर्शयन्नाह - - - - हीनोऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा| अतियोगोऽतिसंसर्गः, सूक्ष्मभासुरभैरवम्||३६|| अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च| यदक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः||३७|| एवमत्युच्चपूत्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम्| विद्यात्|३८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਰ੍ਥੇਨ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਨਾ, ਸ੍ਵੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੇਃ, ਅਲ੍ਪੋ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ ਹੀਨਃ-ਹੀਨਯੋਗਃ| ਨੈਵ ਵੇਤਿ| ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਸਰ੍ਵਿਕਯਾ ਤੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਨ ਸਂਯੋਗਃ, ਸੋਪਿ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯੋਤਿਸਂਸਰ੍ਗਃ-ਅਤਿਸੇਵਾਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨਾਤਿਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਨਯਨੇਨਾਲੋਕ੍ਯਤੇ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਏਵਮਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮ੍, ਤਥਾ ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਾਦਿ ਚ ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਰੂਪਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਦਾਰੁਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਤਿਮਿਰਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ-ਅਨਯਾ ਚਕ੍ਸੁਸੋ ਰੀਤ੍ਯਾ, ਅਨ੍ਯਾਨਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪੂਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਦਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪਰੁਸੇਸ੍ਟਵਿਨਾਸ਼ਭੀਸਣਾਦ੍ਯਨਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਯਦਾ ਪੂਤਿਵਿਸ੍ਠਾਦ੍ਯਨਿਸ੍ਟੋ ਗਨ੍ਧੋ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਗਨ੍ਧਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਯਦਾ ਸ੍ਨਾਨਾਨੁਲੇਪਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਮਕ੍ਰਮਸੇਵਨੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਯੋ ਰਸੋਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਵਿਸ੍ਟੋਪਿ ਯੋ ਰਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨ ਰਸਾਖ੍ਯੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਸਯਸੇਵਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿਹੀਨੋਰ੍ਥੇਨਿਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੇਃ, ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ-ਰੂਪਾਦਿਨਾ, ਅਲ੍ਪਃ ਸਂਯੋਗੋ ਨੈਵ ਵਾ ਯੋਗੋ-ਹੀਨਯੋਗਃ, ਵਿਸਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾਯਾ ਅਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਾਨਿਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਸੇਵਨਂ-ਅਤਿਯੋਗਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਰੂਪਸੇਵਾ, ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਸੇਵਾ, ਪੂਤ੍ਯਾਦਿਗਨ੍ਧਸੇਵਾ, ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਾਦਿਰਸਸੇਵਾ, ਅਤਿਸ਼ੀਤਾਦਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸੇਵਾ ਚ, ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਭਾਸੁਰਂ-ਅਤਿਦੀਪ੍ਤਮ੍| ਭੈਰਵਂ-ਭਯਙ੍ਕਰਮ੍| ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ-ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍|
Adhikarana ਕਾਲਸ੍ਯ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੩੮-੩੯) · Śloka ੩੯
ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਤਃ||੩੮|| ਸ ਹੀਨੋ ਹੀਨਸ਼ੀਤਾਦਿਰਤਿਯੋਗੋਤਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ| ||੩੯||
View original
कालस्तु शीतोष्णवर्षाभेदात्त्रिधा मतः||३८|| स हीनो हीनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षणः| मिथ्यायोगस्तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः| ||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਮਤੋ ਮੁਨੀਨਾਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਲਕ੍ਸਣਃ-ਸ਼ੀਤਃ| ਉਸ੍ਣੋ-ਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਲਕ੍ਸਣਃ| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਲ੍ਲਕ੍ਸਣੋ-ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਕਾਲੋ ਹੀਨਸ਼ੀਤਾਦਿਰ੍ਹਿਨਯੋਗਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਮਾਤ੍ਰਯੋਗਲਕ੍ਸਣਃ| ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਵਂ-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਂ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ, ਸ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਕਾਲ ਏਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ,-ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਹੀਨੋ ਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਤਿਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਹੇਮਨ੍ਤ ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਏਵਂ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰਪਿ ਯਨ੍ਮਨ੍ਦਵਰ੍ਸੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਤਦ੍ਯਦਾ ਹੀਨਤਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸੋਪਿ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਏਵਮਤਿਯੋਗਾ (ਗਮਿਥ੍ਯਾ) ਯੋਗਯੋਰਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੁਸ੍ਕਾਲਸ੍ਯ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦਾਦਿਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦਾਨ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਦੀਨਾਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ-ਹੀਨਯੋਗਃ, ਆਧਿਕ੍ਯਂ-ਅਤਿਯੋਗਃ, ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|
Adhikarana ਕਰ੍ਮਣੋਪਿ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੪੦-੪੩) · Śloka ੪੩
ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਕਃ||੪੦|| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ, ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਕ੍ਰਿਯਾਰਮ੍ਭਪਤਨਸ੍ਖਲਨਾਦਿਕਮ੍||੪੧|| ਭਾਸਣਂ ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦਿ ਚ| ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ ਯਚ੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍||੪੨|| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮਸ੍ਤੋਸਾਵਿਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾ ਕਤਮ੍| |੪੩|
View original
कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत्त्रिधा| कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर्हीनसंज्ञकः||४०|| अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु, वेगोदीरणधारणम्| विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम्||४१|| भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च| कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच्च निन्दितम्||४२|| मिथ्यायोगः समस्तोऽसाविह वाऽमुत्र वा कृतम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਥਾ ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਨਿਰੂਪਿਤਃ, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਭਜੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਥਾ ਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਕੋ ਯੋਗਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਤਿਯੋਗਃ| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ-ਵੇਗੋਦੀਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| "ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਤਨਸ੍ਖਲਨਾਦਿਕਮ੍" ਯਦੇਤਤ੍ ਕਾਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਏਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਕਾਯਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਵਿਸਮਾਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾ-ਕਰ੍ਮ, ਵਿਸਮ ਆਰਮ੍ਭਃ-ਉਭਯਲੋਕਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਤਥਾ, ਵਿਸਮਪਤਨਮ੍, ਵਿਸਮਸ੍ਖਲਨਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸਮਗਮਨਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ-ਅਰ੍ਧਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਯਦ੍ਭਾਸਣਂ-ਜਲ੍ਪਨਮ੍, ਏਵਂਰੂਪਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦਿ ਯਦੇਤਨ੍ਮਾਨਸਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਏਵਂਰੂਪਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ-ਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਕਰ੍ਮ ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ-ਅਸ਼ੁਭਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ "ਹਿਂਸਾਸ੍ਤੇਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਸਮਸ੍ਤੋਸਾਵਿਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾ ਕਤਂ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਕਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਲੋਕੇ ਕਤਂ-ਆਚਰਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੁਸ੍ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਕਾਯਵਾਕਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨੇਤਿ| ਕਾਯਿਕਵਾਚਿਕਮਾਨਸਭੇਦਾਨ੍ਤ੍ਰਿਦਿਧਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਵ ਤ੍ਤੇਰਲ੍ਪਤ੍ਵਂ-ਹੀਨਯੋਗਃ, ਆਧਿਕ੍ਯਂ-ਅਤਿਯੋਗਃ, ਵੇਗੋਦੀਰਣਾਦਿ ਰੂਪਤ੍ਵਂ-ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਧਰਣਂ-ਵੇਗਧਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮੈਃ-ਦੁਸ੍ਥਿਤੈਰਙ੍ਗੈਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਃ-ਚੇਸ੍ਟਾਯਾ ਆਰਮ੍ਭਃ| ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਭਾਸਣਂਅਰ੍ਦ੍ਧਭੋਜਨੇ ਮੌਨਤ੍ਯਾਗਃ| ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ-ਹਿਂਸਾਦਿ,"ਹਿਂਸਾਸ੍ਤੇਯਾਨ੍ਯਥਾਕਾਮਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੨੧)| ਇਹ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਨ੍ਮਨਿ| ਅਮੁਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਗ੍ਜਨ੍ਮਨਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੨) - "ਤ ਏਤੇਤਿਯੋਗਾਦਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋਨੁਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਸਰ੍ਵੋ ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵਾਯਂ ਯਦੇਸਾਮਕ੍ਵਿਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਅਥ ਕਰ੍ਮਕਾਲਾਃ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨੋਪਸ਼ਯਾਦ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤਵਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਰਸਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਵਿਸਯਾ ਯਥਾਯਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਾਧਨ੍ਤੇਨੁਗਹਨ੍ਤਿ ਚ| ਸ਼ੇਸਾ ਰਸਕਰ੍ਮਕਾਲਸ੍ਤੁਸਰ੍ਵਂ ਦੇਹਮ੍| ਅਪਿ ਚ| ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪੁਨਾਰ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਦੋਸਦੂਸ੍ਯਨਿਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਭਾਵਾਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾ ਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਨੁਬਨ੍ਧਨ੍ਤੀਸਦ੍ਵਾਨੁਦਨ੍ਧਤ੍ਯਬਲਾ ਵਾ ਨ ਤਦਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਾ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਵਿਪਰੀਤਾਃ| ਤਥਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨ ਏਵ ਰੋਗੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਯਥਾ, ਜ੍ਵਰੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ, ਤੌ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹਾ ਜਠਰਸ੍ਯ, ਤੇ ਸ਼੍ਵਯਥੋਃ, ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗੁਲ੍ਮੋਦਰਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਨਾਮ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਕਾਸਜ੍ਵਰਯੋਃ, ਤੌ ਕ੍ਸਯਸ੍ਯ, ਕ੍ਸਯਃ ਸ਼ੋਸਸ੍ਯ| ਏਕਸ਼੍ਚਾਪਚਾਰੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਸ੍ਯਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਬਹੂਨਾਂ ਚ ਤਥਾ ਬਹਵਃ| ਤਦ੍ਵਦੇਕਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਏਵਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇਭ੍ਯੁਪਾਯਃ ਤਥਾ ਸ ਏਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਵਹਿਤਃ ਸਮ੍ਯਗਾਗਮਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਤਤ੍ਰਾਗਮਤੋ ਰੋਗਮੇਕੈਕਮੇਵਂਪ੍ਰਕੋਪਣਮੇਵਯੋਨਿਮੇਵਮਾਤ੍ਮਾਨਮੇਵਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮੇਵਂਵੇਦਨਮੇਵਂਸ਼ਬ੍ਦਰੂਪਗਨ੍ਧਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਮੇਵਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੇਵਮੁਪਦ੍ਰਵਮੇਵਂਵਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਕ੍ਸਯਾਨ੍ਵਿਤਮੇਵਮੁਦਕਰ੍ਮੇਵਂਨਾਮਾਨਮਂਨਾਮਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਯਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਥਵਾ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤੁਰਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਵਣੇਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋਪਚਯਚ੍ਛਾਯਾਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਾਦਿਕਮਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਙ੍ਗੁਲ੍ਫਾਦਿਸਾਦਿਸ੍ਫਟਨਂ ਦੇਹੇ ਸ਼ਕਹ੍ਰਣਾਦਿਗਨ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਪਨ੍ਦਨ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਰਿਕਤਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਸ੍ਯਰਸਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ, ਤਥਾ ਸੁਚ੍ਛਰ੍ਦਦੁ ਚ੍ਛਰ੍ਦਤ੍ਵਂ ਮਦੁਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਜਨ੍ਮਾਮਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇਸ੍ਟਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ ਚ| ਤਥਾ ਵਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਚ| ਅਨੁਮਾਨਨਸ੍ਤੁ ਯੂਕਾਪਸਰ੍ਪਣੇਨ ਸ਼ਰੀਰਵੈਰਸ੍ਯਮ੍, ਮਕ੍ਸਿਕੋਪਸਰ੍ਪਣੇਨ ਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍, ਤਥਾਗ੍ਨਿਂ ਜਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਬਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਤਃ, ਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣਮਪਚਾਰਵਿਸ਼ੇਸੇਣ, ਆਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਂ ਰਿਸ੍ਟੈਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਸਤ੍ਵਾਸਾਰਸਤ੍ਮਵਲਲਾਨ੍ਯੁਸ਼ੀਲਨੇਨੇਤਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਜ੍ਞਾਨਬੁਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਦੀਪੇਨ ਯੋ ਨਾਵਿਸ਼ਤਿ ਯੋਗਵਿਤ੍| ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਨ ਸਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ|| ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਵ੍ਯਾਧਿਤੌ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੌ| ਤਦ੍ਯਥੈਕੋ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍|| ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਵਦਾਭਾਤਿ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤ੍ਵਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਬਾਹ੍ਯਾਵਯ ਵ ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤਯੋਰ੍ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਬਾਲਿਸ਼ਃ|| ਤਤੋਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਮਤੋ~ਥਵਾ| ਪਥ੍ਯਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਯੁਞ੍ਜਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਰੋਗਿਣਾਂ|| ਜ੍ਞਾਨਾਂਸ਼ੇਨ ਨ ਹਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਜ੍ਞੇਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਬੁਭੁਸ੍ਤੇਤ ਭਿਸਕ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨੁਸ਼ੀਲਨਾਤ੍|| ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਤਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਨ ਜਾਤੁ ਸ੍ਖਲਤਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਿਸਮੇ ਅਪਿਕ੍ਰਿਯਾਪਥੇ|| ਆਗਨ੍ਤੁਰਨ੍ਵੇਤਿ ਨਿਜਂ ਵਿਕਾਰਂ ਨਿਜਸ੍ਤਯਾਗਨ੍ਤੁਮਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਰਭੇਤ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਦੋਸਹੇਤੋਰੁਪਸਂਹਾਰਃ, ਦੋਸਹੇਤੋ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍ (੪੩-੪੪) · Śloka ੪੪
| ਨਿਦਾਨਮੇਤਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ, ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਨੈਕਧਾ||੪੩|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ| |੪੪|
View original
| निदानमेतद्दोषाणां, कुपितास्तेन नैकधा||४३|| कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसन्धिषु| |४४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਿਦਾਨਮੇਤਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ 'ਕੋਪੇ' ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨ-ਨਿਦਾਨੇਨ, ਨੈਕਧਾ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਵਚਨ (ਵਿਭਕ੍ਤਿ) ਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕ੍ਵ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਾਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਚ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਤੇਸੁ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੋਸਹੇਤੁਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਨਿਦਾਨਮੇਤਦਿਤਿ| ਦੋਸਹੇਤੋ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ-ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨੇਤਿ| ਤੇਨ-ਨਿਦਾਨੇਨ| ਨੈਕਯਾ ਵਿਵਿਧਾਨਿਤਿ ਹੇਤ੍ਵਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਪਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਾਨਤ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਾ ਏਵ ਕਾਰਣਗਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਾਹਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਵਿਤਿ| ਸ਼ਾਖਾਦੀਨਾਮਾਧਾਰਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਸ਼ਾਖਾਃ, ਬਾਹ੍ਯੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ (੪੪-੪੫) · Śloka ੪੫
ਸ਼ਾਖੇਤਿ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ ਹਿ ਤਤ੍||੪੪|| ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗਗਣ੍ਡਾਲਜ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਦਯਃ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਨਾਮਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਾਦਯੋ ਗਦਾਃ||੪੫||
View original
शाखेति किमुच्यते| इत्याह - - - - | शाखा रक्तादयस्त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत्||४४|| तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः| बहिर्भागाश्च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः||४५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ ਸਡ੍ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ| ਤਦ੍ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ,-ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਯਨਂ-ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਯਨਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਦੁਰ੍ਨਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ਼ੋਫਾਦਯ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਦੁਰ੍ਨਾਮਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਾਦਯਸ਼੍ਚ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਸ਼ਾਖੇਤਿ| ਰਕ੍ਤਾਦਯੋਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ-ਸ਼ਾਖਾ| ਸਾ ਚ ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ,-ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗੋ ਰੋਗਾਣਾਮ੍| ਤੇ ਚ ਰੋਗਾ ਮਸਾਦਯਃ| ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗੌ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ| ਗਣ੍ਡਾਲਜੀ-ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾ ਇਤਿ ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਕੋਸ੍ਠਃ, ਆਨ੍ਤਰੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ (੪੬-੪੭) · Śloka ੪੭
ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੋ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਦਰਜ੍ਵਰਾਃ||੪੬|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਂ ਚ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧਿ| |੪੭|
View original
अन्तःकोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः| तत्स्थानाः च्छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः||४६|| अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रधि| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕੋਸ੍ਠਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਅਨ੍ਤਃ, ਤਥਾ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ, ਤਥਾ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਰੋਗਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੇ ਏਵ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਾ ਯਾਵਚ੍ਛੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਤ੍ਵਂ ਚ| ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕੋਸ੍ਠਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਤਃਅਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗੋ ਰੋਗਾਣਾਮ੍| ਮਹਾਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋ-ਮਹਾਵਿਵਰਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯੋ-ਯਤ੍ਰਾਮਮਨ੍ਨਂ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ-ਯਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ-ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਮਿਤਿ ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਦੇਕਤ੍ਵਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇ|
Adhikarana ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯਃ, ਮਧ੍ਯਮੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ (੪੭-੪੯) · Śloka ੪੯
ਇਦਾਨੀਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - | ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ||੪੭|| ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ| ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਕ੍ਸ੍ਮਪਕ੍ਸਵਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ||੪੮|| ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਰੋਗਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕਸ਼ੂਲਗ੍ਰਹਾਦਯਃ| |੪੯|
View original
इदानीं मध्यमं रोगमार्गं वक्ति - - - - | शिरोहृदयबस्त्यादिमर्माण्यस्थ्नां च सन्धयः||४७|| तन्निबद्धाः शिरास्नायुकण्डराद्याश्च मध्यमः| रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः||४८|| मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਾਦੀਨਿ ਮਧ੍ਯਮੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨੇਦਂ ਬੋਧਯਤਿ,-ਨਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਮਸ੍ਥੀਨਿ ਚ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ| ਸਨ੍ਧਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪|੩੮) - "ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਸਮਾਗਮਃ|" ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ,-ਤੇਸੁ-ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ, ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ, ਸਂਲਗ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯਵਃ ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚ ਆਦਯੋ (ਆਦ੍ਯਾ) ਯੇਸਾਂ ਧਮਨੀਕੂਰ੍ਚਾਦੀਨਾਂ ਤੇ| ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ-ਮਧ੍ਯਮੇ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗੇ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਯੋ ਗਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸ਼ੂਲਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਃ| ਮੂਰ੍ਧਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕੇ ਸ਼ੂਲਾਨਿ, ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕੇ ਗ੍ਰਹਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਕ੍ਸਗ੍ਰਹਾਦਯੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਣੋਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੫|੫) - "ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ ਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਸ਼ਿਰੋਹਦਯੇਤਿ| ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਮਰ੍ਮਨਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਿਰਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯਃ| ਤੇ ਚ ਮਧ੍ਯਮੋਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ| ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਯਃ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਪਕ੍ਸਵਧਃ-ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਃ-ਏਕਾਯਾਮਃ, ਗ੍ਰਹਃ-ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍, ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕੇਸ੍ਵੇਵ|
Adhikarana ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੪੯-੫੧) · Śloka ੫੧
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਵ੍ਯਧਸ੍ਵਾਪਸਾਦਰੁਕ੍ਤੋਦਭੇਦਨਮ੍||੪੯|| ਸਙ੍ਗਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਸਙ੍ਕੋਚਵਰ੍ਤਹਰ੍ਸਣਤਰ੍ਸਣਮ੍| ਕਮ੍ਪਪਾਰੁਸ੍ਯਸੌਸਿਰ੍ਯਸ਼ੋਸਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੫੦|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਸਾਯਰਸਤਾ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋਪਿ ਵਾ| ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਾਯੋਃ|੫੧|
View original
इदानीं वायोः कर्माण्याह - - - - | स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम्||४९|| सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोचवर्तहर्षणतर्षणम्| कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम्||५०|| स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावोऽरुणोऽपि वा| कर्माणि वायोः|५१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਰਂਸੋ-ਹਨ੍ਵਾਦਿਸਨ੍ਧੇਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਵ੍ਯਸਨਂ-ਵ੍ਯਾਸੋ, ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਦੇਰ੍ਯਥਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ| ਵ੍ਯਧਃ-ਤਾਡਨਮਿਵ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਨਾ| ਸ੍ਵਾਪਃ-ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਮ੍| ਸਦਨਂ-ਸਾਦਃ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਰੁਕ੍-ਸਤਤਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤੋਦੋ-ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਭੇਦਨਂ-ਭੇਦੋ, ਵਿਦਾਰਣਮਿਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ| ਸਙ੍ਗੋ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੇਃ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇਭ੍ਯੋਨਿਃਸਾਰੋ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਮ੍-ਜਙ੍ਘੋਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ, ਭਙ੍ਗ ਇਵ ਭਙ੍ਗਃ-ਚੂਰ੍ਣਨਮਿਵ,-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਸਙ੍ਕੋਚਨਂ-ਸਙ੍ਕੋਚਃ, ਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਰ੍ਤਨਂ-ਵਰ੍ਤਃ, ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਪਿਣ੍ਡੀਕਰਣਮ੍| ਹਰ੍ਸਣਂ-ਰੋਮ੍ਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵੀਭਾਵਃ| ਤਰ੍ਸਣਂ-ਤਰ੍ਸਃ, ਤਟ੍| ਕਮ੍ਪਃ-ਅਤਿਵੇਪਨਮ੍| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਹਿ-ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ-ਪਰੁਸਤ੍ਵਮ੍| ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ-ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮ੍| ਸ਼ੋਸਃ-ਸ਼ੋਸਣਮ੍| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਗ੍ਰਥਨਮਿਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ-ਬਾਹੂਰੁਜਙ੍ਘਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੁਞ੍ਚਨਾਦ੍ਯਭਾਵਃ| ਕਸਾਯਰਸਤਾ-ਕਸਾਯਰਸਾਸ੍ਵਾਦਤ੍ਵਮ੍| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋਪਿ ਵਾ-ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣੌ ਵਰ੍ਣਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਨਿ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਕਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸੇਤਿ| ਸ੍ਰਂਸਃ-ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਸਃ-ਅਸਙ੍ਕੋਚਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਯਧਃ ਸੂਚੀਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਥਾ| ਸ੍ਵਾਪਃ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸਾਦਃ-ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਰੁਕ੍-ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤੋਦਃ-ਤੋਤ੍ਰੇਣੇਵ ਵ੍ਯਥਾ| ਭੇਦਨਂ-ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਥਾ| ਸਙ੍ਗਃ-ਅਵਰੋਧਃ| ਅਙ੍ਗਃ-ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਮ੍, ਅਙ੍ਗੇਰ੍ਗਤ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਭਙ੍ਗੋਵਕ੍ਰਤਾ| ਸਙ੍ਕੋਚਃ-ਅਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਵਰ੍ਤਃ-ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਂ ਹਰ੍ਸਣਂ-ਕਣ੍ਟਕਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਤਰ੍ਸਣਂ-ਪਿਪਾਸਾ| ਕਮ੍ਪਃ-ਚਲਨਮ੍| ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ-ਰੂਕ੍ਸਣਮ੍| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਵਲਨਮ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ-ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਰੁਣਃ-ਈਸਦ੍ਰਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਰਂਸਾਦੀਨਿ ਕੁਪਿਤਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੫੧-੫੨) · Śloka ੫੨
ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ - - - - | ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਾਹਰਾਗੋਸ੍ਮਪਾਕਿਤਾਃ||੫੧|| ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਰੁਤਿਃ ਕੋਥਃ ਸਦਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ ਮਦਃ| ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ ਰਸੌ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਜਿਤਃ||੫੨||
View original
अथ पित्तस्याह - - - - | पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः||५१|| स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्च्छनं मदः| कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः||५२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦਾਹਾਦੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸ੍ਤਾਪੋ-ਦਾਹਃ| ਰਾਗੋ-ਲੌਹਿਤ੍ਯਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ-ਔਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਪਾਕਿਤਾ-ਪਾਕਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਨ੍ਨੇ ਚ| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ| ਕ੍ਲੇਦਃ-ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਵਿਕਾਰਃ| ਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਸ੍ਰਾਵਃ| ਕੋਥਃ-ਕ੍ਲੇਦਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਃ, ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਦਨਂ-ਸਾਦਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ-ਭ੍ਰਮਃ| ਮਦੋ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਰਸੌ-ਆਸ੍ਵਾਦੌ, ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ| ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਃ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਨਿਸੇਧੇਨ ਤਚ੍ਛੇਸਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਰੋਗਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਦਾਹਃ-ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਰਾਗੋ-ਰਞ੍ਜਨਮ੍, ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰੋਪਮਰ੍ਦੇਨ ਸ੍ਵਤਣਾਪਾਦਨਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ-ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਪਾਕਿਤਾ-ਪਾਚਕ੍ਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਧਰ੍ਮਃ| ਘਰ੍ਮਃ| ਕ੍ਲੇਦੋ-ਮਲਾਰ੍ਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੁਤਿਃ-ਸ੍ਰਾਵ| ਸਦਨਂ-ਸਾਦਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ-ਮੋਹਃ| ਕਟੁਕਃ-ਤਿਕ੍ਤੋ ਰਸਃ,"ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂਵਾਤਾਦਿਸੁ ਮੁਖਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍|
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੫) · Śloka ੫੪
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਨੇਹਕਾਠਿਨ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ਼ੀਤਤ੍ਵਗੌਰਵਮ੍| ਬਨ੍ਧੋਪਲੇਪਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਪਕ੍ਤ੍ਯਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾਃ||੫੩|| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਰਸੌ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣੌ ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ| |੫੪|
View original
श्लेष्मकर्माण्याह - - - - श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम्| बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः||५३|| वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता| |५४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਫਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸ੍ਨੈਗ੍ਧ੍ਯਮ੍| ਕਾਠਿਨ੍ਯਂ-ਅਮਦੁਤ੍ਵਮ੍| ਕਣ੍ਡੂਃ-ਖਰ੍ਜੂਃ| ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ-ਸ਼ੀਤਸਦ੍ਭਾਵਃ| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍| ਬਨ੍ਧਃ-ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍| ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਲੇਪਃ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ-ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਪਟੁਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਯੇ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ| ਰਸੌ ਚ ਮਧੁਰਪਟੂ| ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ-ਕਾਰ੍ਯਾਦੌ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਣਰਸਤ੍ਵੋਪਲਬ੍ਧਿਰਨੁਪਪਨ੍ਨਾ| ਅਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਵਰ੍ਣਰਸੌ ਦੂਰੋਤ੍ਸਾਰਿਤੌ| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰਣਸਦਸ਼ਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯੋ ਜਡੇਭ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧੇਰਜਡਾਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਸਦਸ਼ਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮੇਤਤ੍, ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ| ਵਾਯੋਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਕਸਾਯਰਸਤਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਸਿਦ੍ਧਾ ਕਥਮਿਵ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤਾਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (?) (ਸੂ. ਅ. ੨੦) -"ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥੂਲਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਮਤਾਃ|| ੧|| ਨਖਭੇਦਃ ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਪਾਦਿਕਾ| ਖੁਡੋ ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹੋ ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਜਾਨੁਕੁਞ੍ਚਨਮ੍|| ੨|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸਾਦਸ਼੍ਚੋਰ੍ਵੋਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਗਧ੍ਰਸੀ| ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਗੁਦੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤੁ ਮੇਹਨੇ|| ੩|| ਮੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸੇਪਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹ ਏਵ ਚ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੋਥ ਵਿਡ੍ਮੇਦਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਾਃ|| ੪|| ਖਞ੍ਜਵਾਮਨਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋਦਰਵੇਸ੍ਟਕੌ| ਹਨ੍ਮੋਹੋ ਵਕ੍ਸਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ੋਸੋਦ੍ਵਾਤੌ ਤਥੋਰਸਃ|| ੫|| ਬਾਹੁਸ਼ੋਸੋ ਹਨੁਗ੍ਰੀਵਾਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੌਸ੍ਠਭੇਦਨਮ੍| ਦਨ੍ਤਭੇਦੋਥ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠੋਧ੍ਵਂਸੋਥ ਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ|| ੬|| ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮੂਕਤ੍ਵੇ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤਾ| ਘ੍ਰਾਣਾਨਾਹੋਜ੍ਞਤਾ ਗਨ੍ਧੇਸ਼ਬ੍ਦੋਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤਥਾ|| ੭|| ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਨਕੁਞ੍ਚਨਮ੍| ਤਿਮਿਰਂ ਚਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਚ ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸੋਥ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ|| ੮|| ਲਲਾਟਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦੌ ਚ ਕੇਸ਼ਭ੍ਰੂਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤਥਾ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਂ ਜਮ੍ਭਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ|| ੯|| ਏਕਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਧਿਰਾਯਾਮਃ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ| ਦਣ੍ਡਕਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਪਰੁਸਰੂਕ੍ਸਤਾ|| ੧੦|| ਵਿਸਾਦੋਥਾਨਵਸ੍ਥਾਨਮਰੁਣਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਤਾ| ਇਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਰੋਗਾ ਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ|| ੧੧|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੋਸੌਸੌ ਦਵਥੁਰ੍ਦਵਃ| ਅਤ੍ਯੂਸ੍ਮਾ ਚਾਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਯਮ੍ਲਕਧੂਮਕੌ|| ੧੨|| ਰਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦੋਙ੍ਗਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵਸ਼ਾਤਨਮ੍| ਤ੍ਵਡ੍ਮਾਂਸਦਰਣਂ ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਤਥਾ|| ੧੩|| ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟਕਃ ਕੋਠਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲੇ| ਨੀਲਿਕਾ ਕਾਮਲਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਹਰਿਤਪੀਤਤਾ|| ੧੪|| ਪੂਤਿਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਣਾ ਲੋਹਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਤਥਾ| ਜੀਵਾਦਾਨਮਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ|| ੧੫|| ਗਲਾਸ੍ਯਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤਾਪਿ ਚ| ਨਖਾਕ੍ਸਿਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਾਂ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ|| ੧੬|| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੌਰਵਂ ਤਪ੍ਤਿਰਾਲਸ੍ਯਮਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਯਸ੍ਰਾਵਮਾਧੁਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਲੋਪੋ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ|| ੧੭|| ਸਾਦਃ ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਲੇਪਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਮੇਵ ਚ| ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਧਮਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਯਮ੍|| ੧੮|| ਉਦਰ੍ਦੋ ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਨੇਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ ਚ ਕਫਾਮਯਾਃ|| ੧੯|| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਮਿਦਂ ਸ਼ਤਮ੍| ਹਦਾਦੌ ਸ਼ੂਲਵਦ੍ਦਾਹੋ ਯੋਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|| ੨੦|| ਪਾਣਿਪਾਦਾਂਸਮੂਲੇਸੁ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਵਿਧਸ੍ਤੁ ਯਃ| ਸ ਵਿਦਾਹ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ, ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਸ੍ਤੁ ਯਃ|| ੨੧|| ਅਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਨਿਃਸ੍ਵੇਦਃ ਸ ਪ੍ਲੋਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਓਸਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਕਸ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਪ੍ਰਦਃ|| ੨੨|| ਦਵਥੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰ ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਮੁਖੌਸ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਦਵਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਿਰਣਮਮ੍ਲਕਃ|| ੨੩|| ਧੂਮਾਯਨਂ ਸ਼ਿਰੋਘ੍ਹ੍ਰਾਣਕਣ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਧੂਮਕਃ| ਪ੍ਰਮੀਲਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗੌਰਵਮ੍|| ੨੪|| ਆਹਾਰਾਨਭਿਲਾਸਸ੍ਤੁ ਤਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਨਾਮਕਾਃ|| ੨੫||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰੋਗਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਬਨ੍ਧਃ-ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਉਪਲੇਪੋ-ਲਿਤ੍ਪ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ-ਆਲਸ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੋਫਃ-ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਅਪਕ੍ਤਿਃ-ਅਪਾਕਃ| ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ-ਚਿਰੇਣ ਰੋਗਵਦ੍ਧਿਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੦) - "ਅਥ ਕੁਪਿਤਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਾਨਾਵਿਧੌਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਆਵਿਸਕਤਤਮਾਸ੍ਤੁ ਵਾਯੋਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਨਖਭੇਦੋ|੧| ਵਿਪਾਦਿਕਾ|੧| ਪਾਦਸ਼ੂਲਮ੍|੩| ਪਾਦਭ੍ਰਸ਼ਃ|੪| ਸੁਪ੍ਤਪਾਦਤਾ| ੫| ਵਾਤਖੁਡਤਾ| ੬| ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਃ|੭| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮ੍|੮| ਗਧ੍ਰਸੀ|੯| ਜਾਨੁਭੇਦੋ|੧੦| ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ|੧੧| ਊਰੁਸਾਦਃ|੧੨| ਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਮ੍|੧੪| ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ੋ|੧੫| ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਃ|੧੬| ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪੋ|੧੭| ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ|੧੮| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਃ|੧੯| ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ|੨੦| ਵਿਡ੍ਭੇਦਃ |੨੧| ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ|੨੨| ਖਞ੍ਜਤ੍ਵਮ੍|੨੩| ਕੁਞਤ੍ਵਮ੍|੨੪| ਵਾਮਨਤ੍ਵਮ੍|੨੫| ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਃ|੨੬| ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਃ| ੨੭| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦਨਮ੍|੨੮| ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟੋ|੨੯| ਹਨ੍ਮੋਹੋ| ੩੦| ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋ|੩੧| ਵਕ੍ਸੌਦ੍ਧਰ੍ਸੋ|੩੨| ਵਕ੍ਸੌਪਰੋਧਃ|੩੩|ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦੋ|੩੪| ਬਾਹੁਸ਼ੋਸੋ|੩੫| ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ|੩੬| ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ |੩੭|ਕਣ੍ਠੋਧ੍ਵਂਸੋ|੩੮|ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ|੩੯| ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਭੇਦੋ|੪੦| ਦਨ੍ਤਭੇਦੋ|੪੧|ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ|੪੨| ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍|੪੩| ਮੂਕਤ੍ਵਮ੍|੪੪| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ|੪੫| ਪ੍ਰਲਾਪਃ|੪੬| ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ|੪੭| ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ|੪੮| ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍|੪੯| ਘ੍ਹ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ|੫੦|ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਮ੍|੫੧| ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਃ|੫੨| ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰੁਤਿਃ|੫੩| ਬਾਧਿਰ੍ਯਮ੍|੫੪| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭੋ|੫੫| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਃ|੫੬| ਤਿਮਿਰਮ੍|੫੭| ਅਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮ੍|੫੮| ਅਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸੋ|੫੯| ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਃ|੬੦| ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦੋ|੬੧| ਲਲਾਟਭੇਦਃ|੬੨| ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍|੬੩|ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਮ੍|੬੪| ਅਰ੍ਦਿਤਮ੍|੬੫| ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ||੬੬| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਃ|੬੭| ਆਕ੍ਸੇਪਕੋ|੬੮| ਦਣ੍ਡਕਃ|੬੯| ਸ਼੍ਰਮੋ|੭੦| ਭ੍ਰਮੋ|੭੧| ਵੇਪਥੁਃ|੭੨| ਜਮ੍ਭਾ|੭੩| ਗ੍ਲਾਨਿਃ|੭੪|ਵਿਸਾਦੋ|੭੫| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮ੍|੭੬| ਪਾਰੁਸ੍ਯਮ੍|੭੭|ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਵਭਾਸਤ੍ਵਮ੍|੭੮| ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ|ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤਾ ਚ|੮੦| ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਃ-ਓਸਃ |੧| ਪ੍ਲੋਸੋ|੨| ਦਵੋ|੩| ਦਵਥੁਃ|੪| ਵਿਦਾਹਃ|੫| ਅਂਸਦਾਹਃ|੬| ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਃ|੭| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ|੮|ਧੂਮਕਃ|੯| ਅਮ੍ਲਕਃ|੧੦| ਊਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|੧੧| ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਃ|੧੨| ਅਙ੍ਗਗਨ੍ਧਃ|੧੩| ਅਙਾਵਯਵਸਦਨਮ੍|੧੪| ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਲੇਦੋ|੧੫| ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਃ|੧੬| ਤ੍ਵਹ੍ਯਾਂਸਦਰਣਮ੍|੧੭| ਚਰ੍ਮਦਰਣਮ੍|੧੮| ਰਕ੍ਤਕੋਠੋ|੧੯| ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟੋ|੨੦|ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਾਨਿ|੨੧| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍|੨੨| ਹਰਿਤਤ੍ਵਮ੍|੨੩| ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਮ੍|੨| ਨੀਲਿਕਾ|੨੫| ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ|੨੬|ਕਾਮਲਾ|੨੭| ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ|੨੮| ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ|੨੯|ਪੂਤਿਮੁਖਤ੍ਵਮ੍|੩੦|ਤਸਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|੩੧| ਅਤਪ੍ਤਿਃ|੩੨|ਆਸ੍ਯਪਾਕੋ|੩੩| ਗਲਪਾਕਃ|੩੪| ਅਕ੍ਸਿਪਾਕਃ|੩੫| ਪਾਯੁਪਾਕੋ|੩੬| ਮੇਢ੍ਰਪਾਕੋ|੩੭|ਜੀਵਾਦਾਨਮ੍|੩੮| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ|੩੯| ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਵਂ|੪੦| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੁ-ਤਤ੍ਪ੍ਤਿਃ|੧| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ|੨|ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|੩| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮ੍|੪|ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ|੫|ਆਲਸ੍ਯਮ੍|੬|ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਮ੍|੭| ਪ੍ਰਸੇਕਃ|੮| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਮ੍|੯| ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|੧੦| ਬਲਾਸੋ|੧੧|ਹਦਯੋਪਲੇਪਃ|੧੩| ਕਣ੍ਠਲੇਪੋ|੧੩| ਧਮਨੀਪ੍ਰਤਿਚਯੋ|੧੪| ਗਲਗਣ੍ਡਃ|੧੫|ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍|੧੬| ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮ੍|੧੭| ਉਦਰ੍ਦਃ|੧੮| ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਸਤਾ|੧੯| ਸ਼੍ਵੇਤਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਵਂ ਚ|੨੦| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸ੍ਤੀਵ੍ਰੋ-ਦਾਹਃ|ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਮਾਨ੍-ਓਸਃ| ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਃ ਸ੍ਵੇਦਰਹਿਤੋਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਦਾਹਃ-ਪ੍ਲੋਸਃ| ਮੁਖੌਸ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਦਾਹੋ-ਦਵਃ| ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਦਾਹੋ-ਦਵਥੁਃ| ਪਾਣਿਪਾਦਾਂਸਮੂਲੇਸੁ ਵਿਵਿਧਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ-ਵਿਦਾਹਃ| ਕੋਸ੍ਠਦਾਹਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ, ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਾਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਤ੍| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਘ੍Fਹ੍ਰਾਣਕਣ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਧੂਮਾਯਨਂ-ਧੂਮਕਃ| ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਹਦਯਸ਼ੂਲੋਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਃ-ਅਮ੍ਲਕਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਣਤਾਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਤਨੁਤ੍ਵਾਨਿ-ਕ੍ਲੇਦਃ| ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਤੁ ਕਸ੍ਣਤਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ| ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਕ੍ਸਂਹਤਿਃ-ਚਰ੍ਮ| ਕੋਸ੍ਠਗੌਰਵਾਦਾਹਾਰਾਸ੍ਪਹਾਤਪ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ,-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਨਾਤ੍ਤਤ੍ਪਿਰਿਵ ਤਪ੍ਤਿਃ-ਅਰੋਚਕਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਣਂ-ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤੁਪ੍ਰਮੀਲਕਃ, ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਠਿਤਮ੍| ਉਪਲੇਪ ਇਵ-ਉਪਲੇਪਃ| ਤਦਤਿਸ਼ਯਃ-ਪ੍ਰਤਿਚਯਃ,-ਅਤਿਪੂਰਣਮ੍| ਅਗ੍ਨੇਰਤਿਮਨ੍ਦਤਾ-ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍| ਉਰੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਃ-ਉਦਰ੍ਦਃ| ਕੇਸਾਂਚਿਚ੍ਛੀਤਵੇਪਥੁਃ-ਉਦਰ੍ਦਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ-'ਸ਼ੀਤਪਾਨੀਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸਰਾਗਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੋਫਃ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰ੍ਦਃ ਸ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ||' ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰ੍ਯਦੇਵਾਙ੍ਗਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਦੁਪਪਦਮੇਵ ਨਾਮ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ,ਨਖਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਭੇਦਾਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਕਣ੍ਠਹਦਯੋਪਲੇਪਾਦਯਃ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਤਥੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨੇ ਸਾਵਧਾਨਤਾ (੫੪-੫੫) · Śloka ੫੫
ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ - - - - | ਇਤ੍ਯਸ਼ੇਸਮਯਵ੍ਯਾਪਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੪|| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਵਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫||
View original
दोषाणां कर्माण्युपदिश्य निर्देशप्रयोजनमाह - - - - | इत्यशेषमयव्यापि यदुक्तं दोषलक्षणम्||५४|| दर्शनाद्यैरवहितस्तत्सम्यगुपलक्षयेत्| व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्नार्तान् प्रतिक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਤਿ-ਪ੍ਰਕਾਰੇ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਂ,-ਯਥਾਯਥਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਯਦ੍ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ(ਦ੍ਯ)ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੌ ਗਹ੍ਯੇਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ? ਅਸ਼ੇਸਾਮਯਵ੍ਯਾਪਿ,-ਅਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਤ ਆਮਯਾਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਾਮਯਾਸ੍ਤਾਨ੍,-ਸਰ੍ਵਾਮਯਾਨ੍, ਸਾਧੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ? ਅਵਹਿਤੋ,-ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨਃ| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ,-ਵ੍ਯਾਧੇਰਵਸ੍ਥਾਃ-ਕਾਲਕਤਾ ਦਸ਼ਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਵਿਭਾਗਃ-ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਯਥਾ,-ਇਯਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਵਸ੍ਥੇਯਮਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥੇਤਿ| ਅਵਸ੍ਥਾਭੇਦਾਚ੍ਚੋਪਕ੍ਰਮਭੇਦਃ| ਤਥਾ ਹਿ,-ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਵਸ੍ਯਾਨ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਃ| ਤਦੇਵਂ ਵਿਭਾਗਂ ਯੋ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ| ਤਥਾ, ਆਰ੍ਤਾਨ੍-ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਂ-ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ, ਪਸ਼੍ਯਨ੍-ਆਲੋਕਯਨ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨੇ ਸਾਵਧਾਨੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਇਤ੍ਯਸ਼ੇਸਾਮਯਵ੍ਯਾਪੀਤਿ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਃ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੈਃ| ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗੋ ਯਥਾ,-ਆਮਜ੍ਵਰੋ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਜ੍ਵਰ ਇਤਿ|
Adhikarana ਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਦਃ (੫੬) · Śloka ੫੬
ਕਿਮਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਦਸ੍ਟਿਃ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਰਤ੍ਨਾਦਿਸਦਸਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ||੫੬||
View original
किमिति पुनः पुनर्व्याधितदर्शनं क्रियते ? इत्याह - - - - अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी| रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्रादेव जायते||५६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍-ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍, ਦਸ੍ਟਿਃ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਯਤੇ, ਨ ਕੇਵਲਂ-ਕੇਵਲਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਗਮਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਦਸ੍ਟਿਃ ? ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਰਤ੍ਨਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੁਵਰ੍ਣਰੂਪ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਯਤ੍ਸਦਸਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ-ਇਦਂ ਸ਼ੋਭਨਮਿਦਂ ਨ ਸ਼ੋਭਨਮਿਤ੍ਯਵਗਮਃ ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਨ੍ਨ ਚ ਕੇਵਲਾਦਭ੍ਯਾਸਾਦਿਤ੍ਯੇਵਕਾਰੇਣ ਬੋਧਯਤਿ| ਕਿਲ ਯਥਾ ਰਤ੍ਨਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਾਯਤੇ, ਤਥੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਤੁਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਾਵਗਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਲਕ੍ਸਣਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਸੋ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨਸਹਕਾਰੀਤ੍ਯਾਹ-ਅਭ੍ਯਾਸਾਦਿਤਿ|
Adhikarana ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੫੭) · Śloka ੫੭
ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮਤਃ||੫੭||
View original
दृष्टापचारजः कश्चित्कश्चित्पूर्वापराधजः| तत्सङ्कराद्भवत्यन्यो व्याधिरेवं त्रिधा स्मृतः||५७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚਾਸਾਵਪਚਾਰਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ| ਅਪਚਾਰੋ-ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਐਹਿਕਲੌਕਿਕਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਾਜ੍ਜਾਤੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਾਤ੍-ਅਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਜ੍ਜਾਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਅਪਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਯੋਃ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰੋ-ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਾਨ੍ਨ ਚ ਕੇਵਲਾਦ੍ਦਸ੍ਟਾਪਰਾਧਾਤ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਜ੍ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸ੍ਮਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵ੍ਯਾਧੇਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਦ੍ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜ ਇਤਿ| ਅਪਚਾਰੋ-ਨਿਦਾਨਮ੍| ਦ੍ਦਸ੍ਠਕਰ੍ਮਜਃ, ਅਦ੍ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਜਃ, ਦ੍ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਜਃ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ|
Adhikarana ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੫੮) · Śloka ੫੮
ਅਥ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦੋਸੋਤ੍ਥਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਨਾ| ਮਹਾਰਮ੍ਭੋਲ੍ਪਕੇ ਹੇਤਾਵਾਤਙ੍ਕੋ ਦੋਸਕਰ੍ਮਜਃ||੫੮||
View original
अथ त्रिप्रकारव्याधिलक्षणार्थमाह - - - - यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर्विना| महारम्भोऽल्पके हेतावातङ्को दोषकर्मजः||५८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦੋਸੋਤ੍ਥ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਦਿ ਨਿਦਾਨਂ, ਤੇਨ ਕੁਪਿਤਾਦ੍ਦੋਸਾਤ੍ ਯ ਉਤ੍ਥਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ ਦੋਸੋਤ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜ ਉਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਭਿਃ-ਵਾਤਾਦਿਨਿਦਾਨੈਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਨਾ ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਕਰ੍ਮਜਃ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪੇ ਨਿਦਾਨੇ ਸੇਵਿਤੇ ਮਹਾਰਮ੍ਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਦੋਸਕਰ੍ਮਜੋ ਰੋਗੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਮਹਾਨਾਰਮ੍ਭੋ ਯਸ੍ਯ ਸਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੈਰ੍ਬਲਵਦ੍ਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਯਥਾਨਿਦਾਨਮਿਤਿ| ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ-ਸ੍ਵਹੇਤ੍ਵਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਦੋਸੋਤ੍ਥੋ-ਦ੍ਦਸ੍ਟਜਃ| ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਨਾ ਜਾਤਃ ਕਰ੍ਮਜਃ-ਅਦ੍ਦਸ੍ਟਜਃ, ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਅਲ੍ਪੇ ਹੇਤੌ ਮਹਾਰਮ੍ਭਃ-ਤੀਵ੍ਰਸਂਰਮ੍ਭੋ, ਦੋਸਕਰ੍ਮਜਃ| ਦੋਸਕ੍ਸੋਭਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਦਸ੍ਟਜਸ੍ਯ ਦੋਸਜਤ੍ਵਮ੍| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਦਦ੍ਦਸ੍ਟਜਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਜਤ੍ਵਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧/੧੭੦) - "ਤੇ ਜ੍ਵਰਾਃ ਕੇਵਲਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇਨਨ੍ਤਰਂ ਮਲੈਃ|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਤ੍ਰਿਵਿਧਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੫੯) · Śloka ੫੯
ਅਥ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ - - - - ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਃ ਕਰ੍ਮਜਃ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੁਭਯਜਨ੍ਮਾ ਤੁ ਦੋਸਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕ੍ਸਯਮ੍||੫੯||
View original
अथ त्रिविधस्यापि व्याधेश्चिकित्सामाह - - - - विपक्षशीलनात्पूर्वः कर्मजः कर्मसङ्क्षयात्| गच्छत्युभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात्क्षयम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਃ-ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤੋ ਯਃ ਕੇਵਲਂ ਦੋਸਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਃ, ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍-ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਪਕ੍ਸਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍, ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ| ਕਰ੍ਮਜੋ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ| ਉਭਯਜਨ੍ਮਾ-ਦੋਸਕਰ੍ਮੋਤ੍ਥੋ, ਦੋਸਕਰ੍ਮਣੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍-ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਸ਼ੀਲਨਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵੋ-ਦੋਸਤ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍-ਭੋਗੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ ਪਾਪਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯਾਖ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|
Adhikarana ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੬੦) · Śloka ੬੦
ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ - - - - ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਵਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ| |੬੦|
View original
व्याधीनां त्रैविध्यमुक्त्वा द्वैविध्यमाह - - - - द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद्व्याधयोऽन्त्याः पुनर्द्विधा| |६०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੌ, ਤਯੋਰ੍ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਏਕੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਅਨ੍ਯੇ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਤੇ ਭਵਾ ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਃ,--ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਤੇ ਪੁਨਃ-ਭੂਯੋ, ਦ੍ਵਿਧਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤ੍ਰਯਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਵਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਤਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਅਨ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੁਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚੇਤਿ|
Adhikarana ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੬੦) · Śloka ੬੦
ਤਦੇਵ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ ਪੁਰ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾ, ਜਾਤਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||੬੦||
View original
तदेव द्वैविध्यं दर्शयितुमाह - - - - | पूर्वजाः पुर्वरूपाख्या, जाताः पश्चादुपद्रवाः||६०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ| "ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ" ਇਤਿ ਡਃ| ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ-ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਂਜ੍ਞਾ ਰੋਗਾਃ| ਯੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਤਾਗਦਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਇਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤੌ ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਜਾਯੇਤੇ|
Adhikarana ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੧) · Śloka ੬੧
ਅਥ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ| |੬੧|
View original
अथ स्वतन्त्रान् लक्षयति - - - - यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਜਨ੍ਮ ਚੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯੌ| ਜਨ੍ਮ- ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਉਪਸ਼ਯਃ-ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਯੋ ਯਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ-ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦੇਰ੍ਯਾਵਾਤ੍ਮੀਯੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ ਤੌ ਯਥਾਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੂਚ੍ਯੇਤੇ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯੌ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਗੁਰੁਲਾਘਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾਕਰਣਮ੍| ਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯੇਨ੍ਯਜਨ੍ਮਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯਤ ਉਪਸ਼ਯਃ-ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤ ਏਤਤ੍ਪਰਿਵਾਰਸ੍ਯਾਪਿ, ਤੇ ਤੁ ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਾਵੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤਤ੍ਪਰਿਵਾਰਾ ਯੇ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦੁਪਸ਼ਯੇ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤੇ ਨ ਤੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਜ੍ਵਰਾਦਯ ਏਵ ਤੁ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਉਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਜਨ੍ਮ, ਸ੍ਵੌਸਧੇਨੋਪਸ਼ਮਃ, ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ|
Adhikarana ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੬੧) · Śloka ੬੧
| ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯੇ ਤੁ|੬੧|
View original
| विपरीतास्ततोऽन्ये तु|६१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤਃ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ, ਯੇਨ੍ਯੇ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਪਦ੍ਰਵਸਂਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ, ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਃ,-ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਰੂਪਾਃ, ਨ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾ ਨ ਚ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਪਰੀਤਃ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ|
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਮਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾ (੬੧) · Śloka ੬੧
ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਵਂ ਮਲਾਨਪਿ||੬੧||
View original
एवं व्याधीनां स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं प्रतिपाद्य, दोषाणां प्रतिपादयन्नाह - - - - | विद्यादेवं मलानपि||६१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ, ਯਾਵਨ੍ਮਲਾਨ੍-ਦੋਸਾਨਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਏਵਂ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਦੋਸਾਨਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|
Adhikarana ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਤੇ ਲਕ੍ਸ੍ਯਾਃ (੬੨) · Śloka ੬੨
ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਮ੍| |੬੨|
View original
तांल्लक्षयेदवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਂ-ਪ੍ਰਤਿਵਿਕਾਰਂ, ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍-ਵਿਕਤਿਂਕੋਪਂ ਗਚ੍ਛਤੋ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੀਦਕ੍ ? ਅਵਹਿਤੋ-ਦਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਕੋਤ੍ਰ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰ ਇਤਿ|
Adhikarana ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਪਾਯਃ (੬੨-੬੩) · Śloka ੬੩
ਏਵਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵੋਪਸ਼ਯ ਏਵ ਭੇਸਜਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਪਾਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਸ਼ਾਮ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ||੬੨|| ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਮ੍| |੬੩|
View original
एवं स्वतन्त्राणां व्याधीनां यथास्वोपशय एव भेषजमुक्तम्| परतन्त्राणां तु व्याधीनां कः प्रशमोपायः ? इत्याह - - - - | तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमोऽशाम्यतस्तथा||६२|| पश्चाच्चिकित्सेत्तूर्णं वा बलवन्तमुपद्रवम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਤੇਸਾਂ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਪ੍ਰਧਾਨਾਨਾਮ੍, ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ,-ਨ ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਪਥਗੁਪਕ੍ਰਮੋ ਵਿਧੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ਾਮ੍ਯਤਃ-ਤਥਾ ਸ਼ਮਮਗਚ੍ਛਤਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਾ, ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍-ਪ੍ਰਧਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨੋ ਹ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਯਾਤ੍| ਤੂਰ੍ਣਂ ਵੇਤਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਦ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਮੇਵੋਪਦ੍ਰਵਂ ਤੂਰ੍ਣਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍-, ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤੇਸਾਂ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ| ਤਥਾਸ੍ਵਸੌਧੇਨ, ਯੇ ਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਾਨ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਰ੍ਸ੍ਵੌਸਧੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨੁਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤਂ ਤੂਰ੍ਣਂ-ਪ੍ਰਾਗੇਵ, ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍|
Adhikarana ਬਲਵਦੁਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯਾਦੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੬੩) · Śloka ੬੩
ਨਨੁ, ਕੁਤੋਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੀਡਾਕਰਤਰੋ ਹਿ ਸਃ||੬੩||
View original
ननु, कुतोऽप्रधानं शीघ्रं चिकित्सेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः||६३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਡਾਕਰਃ| ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਰੋਗਃ ਪੀਡਾਕਰਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਯਮਾਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪੀਡਾਕਰਤਰਃ| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ,-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਹੀਨਬਲਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋਪਕ੍ਰਮੇਣੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੋਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਮਂ ਨ ਯਾਤਿ ਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਮਾਦਾਵੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍, ਅਤਿਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ ਹਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪੀਡਿਤਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਤਿਪੀਡਕਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੨) - "ਸਤ੍ਪਵਿਧਾਃ ਖਲੁ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਹਗਰ੍ਭਜਾਤਪੀਡਾਕਾਲਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ| ਤੇ ਤੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਧਿਵਿਧਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਹਜਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਮੇਹਾਦਯਃ, ਪਿਤਜਾ ਮਾਤਜਾਸ਼੍ਚ| ਗਰ੍ਭਜਾ ਜਨਨ੍ਯਪਚਾਰਾਤ੍ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਪੈ!ਗ੍ਗਲ੍ਯਕਿਲਾਸਾਦਯੋ, ਅਨ੍ਨਰਸਜਾ ਮਾਤਦੌਹਦਵਿਮਾਨਜਾਸ਼੍ਚ| ਜਾਤਜਾਃ ਸ੍ਵਾਪਚਾਰਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਜਾ ਅਪਤਰ੍ਪਣਜਾਸ਼੍ਚ| ਪੀਡਾਜਾਃ ਕ੍ਸਤਭ!ਗ੍ਗਪ੍ਰਹਾਰਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਾਦਯਃ, ਸ਼ਾਰੀਰਾਮਾਨਸਾਸ਼੍ਚ| ਕਾਲਜਾਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਕਤਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ, ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਜਾ ਅਸਂਰਕ੍ਸਣਜਾਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਭਾਵਜਾ ਦੇਵਗੁਰੁਲਙਨਸ਼ਾਪਾਥਰ੍ਵਣਾਦਿਕਤਾਃ, ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਵਭਾਵਜਾਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਦਯਃ, ਕਾਲਜਾ ਅਕਾਲਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਜਾ ਰਕ੍ਸਣਕਤਾਃ, ਅਰਕ੍ਸਣਜਾ ਅਕਾਲਜਾਃ ਤ ਏਤੇ ਸਮਾਸਤਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ,ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਕਰ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਮ ਯਦਨੇਨੈਵ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਦ੍ਦਸ੍ਟਮਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਵੋਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਤ੍ਪੋਪਦਿਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਨਨੁਸ੍ਠਾਨਮਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਵਾ| ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਾਤੀਤੇਨ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਪੁਨਰ੍ਦੈਵਾਖ੍ਯਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਨਿਯਤਾਨਿਯਤਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਦ੍ਦਸ੍ਟਹੇਤਵਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਕਰ੍ਮਜਾਃ| ਵਿਪਰੀਤਾ ਦੈਵਜਨ੍ਮਾਨਃ| ਅਲ੍ਪ ਨਿਦਾਨਾ ਮਹਾਰੁਜਸ਼੍ਚੋਭਯਾਤ੍ਮਕਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਃ| ਸਤ੍ਯੇਵ ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦ੍ਦ੍ਵੈਵਿਕਾਨਾਮ੍| ਦੋਸਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦਨ੍ਯੇਸਾਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਮ ਪਰਕਤਮਪਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਪਰਾਭਿਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਏਵਂ ਚਾਹਃ,-ਯਦਿ ਸ੍ਵਯਂ ਕਤਾਦੇਵ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਾਰ੍ਯਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਦ੍ਦਸ੍ਟਪੁਰੁਸਾਨ੍ਤਰਕਤਾਤ੍| ਕਿਮਿਤਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨਪਿ ਪਰਾਚਰਿਤਯੋਰੁਪਕਾਰਾਪਕਾਰਯੋਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨੁਰੋਧਾਤ੍ਤੋਸਰੋਸੌ ਪ੍ਰੈਕਰ੍ਤਵ੍ਯਵਿਨ੍ਤਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਮੇਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸਨ੍ਤਸ੍ਨਿਵਿਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਦੋਸਵਨ੍ਤੋ ਭੂਯਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾਃ| ਸਕਲੋਪਿ ਚਾਯਂ ਰੋਗਸਮੂਹਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਵਾਨ੍ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਹਿਤਮੁਪਦੇਸ਼ਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯਤਹੇਤੁਕੋਪ੍ਯਾਮਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਭਿਸਗਾਦੇਸ਼ਾਨੁਸ੍ਠਾਨਾਦੁਪਾਤ੍ਤਾਯੁਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਪਰਿਕ੍ਸਯੇ ਸਹ੍ਯਵੇਦਨਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਨੁਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ| ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਚ ਦੈਵਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਲ੍ਪਤਯਾ ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਸਮੁਦਿਤਕ੍ਰਿਯੋਪਾਲਮ੍ਭਾਦਾਸ਼ੁਤਰਮਪੈ ਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਾਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਅਨਿਯਤਫਲਦਾਯਿਨਿ ਤੁ ਦੈਵੇ ਹਿਤਾਭ੍ਯਾਸਰਤਸ੍ਯਾਵਕਾਸ਼ਮੇਵ ਨ ਲਭਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦਵਸ੍ਥਾਯਾਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਹਿਤਾਹਿਤਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਮਦੁਮਧ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਾ ਮਦਵੋ, ਮਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ ਮਧ੍ਯਾਃ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤ੍ਵਤਿਮਾਤਾਃ| ਤੇ ਪੁਨਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਸੁਬਹੁਸ਼ੋਪਿ ਚ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਯੋ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਤਾਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਜਾਸ੍ਨਿਦੋਸੋਤ੍ਥਾਃ| ਤੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤੋ ਵ੍ਯਥਾਭਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤਵਃ| ਤੇਸੁ ਵ੍ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਜਾਯਤੇ, ਤਤੋ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯੇਣੈਵ ਚ ਬਹੁਰੂਪਾ ਰੁਦਨੁਬਧ੍ਯਤੇ, ਤਤੋ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯੇਣੈਵ ਚ ਬਹੁਰੂਪਾ ਰੁਗਨੁਬਧ੍ਹ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਚ| ਏਵਂ ਚ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਦੋਸਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਰੋਗਾਨੁਬਨ੍ਦ੍ਧਃ, ਕੇਵਲਂ ਪੌਰ੍ਵਾਪਰ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਾਕਾਰਾ ਏਵ ਰੋਗਾਃ, ਤਥਾਰੁਕਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਭੇਦਾ ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਨਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਨਾਮਵੇਦਨਾਪ੍ਰਭਾਵੋਪਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍| ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਸਙ੍ਖਯੇਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਰੇਵ ਰੋਗਾਨੁਪਕ੍ਰਮਂ ਚ ਵਿਭਜੇਤ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਨੁਕ੍ਤਂ ਵਿਕਾਰਨਾਮ ਸ੍ਵਯਮੂਹਨੀਯਮ੍ (੬੪) · Śloka ੬੪
ਨਨੁ, ਯੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਗ੍ਰਾਹਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ |ਚ] ਨੋਕ੍ਤਾ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਕਿਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਨ੍ਨ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਵਿਕਾਰਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਨ ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋਸ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੬੪||
View original
ननु, येषां विकाराणां नामग्राहं चिकित्सा |च] नोक्ता| तेषां नामाकुशलो वैद्यः किं चिकित्सेन्न ? इत्याशङ्क्याह - - - - विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||६४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਕਾਰਾਃ-ਰੋਗਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ, ਤੇਸ੍ਵਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨ ਜਾਤੁਚਿਜ੍ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍-ਰੋਗਸਂਜ੍ਞਾਨਭਿਜ੍ਞੋਹਮਿਤਿ ਲਜ੍ਜਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਵ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤਃ-ਸਂਜ੍ਞਾਤੋ, ਧ੍ਰੁਵਾ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ, ਸ੍ਥਿਤਿਃ-ਅਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਨਾਸ੍ਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਨੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਮੂਹਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਕਾਰਨਾਮੇਤਿ| ਯੋ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯਵਾਤਜਾਦਿਤ੍ਵਂ ਜਾਨਾਤਿ, ਨਾਮ ਨ ਜਾਨਾਤਿ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ, ਸ ਨ ਜਿਹ੍ਨੀਯਾਤ੍-ਲਜ੍ਜਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਨਾਮਾਧੀਨਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਵਾਤਜਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍|
Adhikarana ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵਮ੍ (੬੫-੬੬) · Śloka ੬੬
ਨਨੁ, ਕੁਤੋਸ਼ੇਸਰੋਗਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍||੬੫|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀਰਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍||੬੬||
View original
ननु, कुतोऽशेषरोगाणां नामतो नास्ति स्थितिः ? इत्याशङ्क्याह - - - - स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्||६५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| बुद्ध्वा हेतुविशेषांश्च शीघ्ह्रं कुर्यादुपक्रमम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਃ-ਏਕ ਏਵ, ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਃ, ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤੋ-ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਪਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ-ਗਤ੍ਵਾ, ਬਹੂਨ੍-ਅਨਨ੍ਤਾਨ੍, ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਯੋ ਦੋਸਃ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼ਤਿ, ਤੇਨ ਜਮ੍ਭਾ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਭ੍ਯੁਪੈਤਿ, ਤੇਨ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਰਸਿ, ਅਰੋਚਕਸ਼੍ਚ| ਯਃ ਕਣ੍ਠਮਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਕਣ੍ਠਸ੍ਤਤੋ ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਵਸੀਦਤਿ| ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਉਪੈਤਿ, ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼੍ਚ ਤੇਨੋਪਜਾਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ, ਪ੍ਰਕਤਯਃ-ਉਪਾਦਾਨਕਾਰਣਾਨਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਃ, ਤਾ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀ:-ਰੋਗਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ,- ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਤਥਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ,ਤਥਾ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍-ਨਿਦਾਨਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ-ਯਥਾ ਕਿਮਯਂ ਕੁਪਿਤਃ ਪਵਨੋ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਹੇਤੁਨਾ ਲਘੁਨਾ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਮੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਨ ਤੁ ਵਿਕਾਰਾਨਭਿਜ੍ਞ ਇਤਿ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਸਾਧਨਮ੍| ਸਾਧਨਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤ੍ਵਮਾਹ-ਸ ਏਵੇਤਿ| ਸ ਏਵ ਯੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲਕ੍ਸਿਤੋ, ਬਹੂਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ,-ਯੇਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਦ੍ਦਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੌ ਹੇਤੂ-ਸਮੁਤ੍ਤਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕੁਪਿਤਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮ੍|ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਾਦਿਤ੍ਰਿਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮ੍, ਅਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰੋ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ-ਸ੍ਵਭਾਵੋਸਾਧਾਰਣਂ ਚਿਨ੍ਹਮ੍|
Adhikarana ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੬੭-੬੮) · Śloka ੬੮
ਨਨੁ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਮੁਪਕ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਖਲਿਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਥਂ ਨਿਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਬਲਂ ਕਾਲਮਨਲਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਯਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਥਾਹਾਰਮਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ||੬੭|| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੈਸਾਂ ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ| ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਨ ਸ ਸ੍ਖਲਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍||੬੮||
View original
ननु, बुद्ध्वाऽपि विकारप्रकृत्यादिकमुपक्रमं कुर्वन्तः कदाचित्सिद्धिमाप्नुवन्तो दृश्यन्ते भिषजः कदाचिन्नेति| तदत्र संशयस्खलिते कर्मणि कथं नियुज्यते वैद्य इति कथमुक्तम् ? "शीघ्रं कुर्यादुपक्रमम्" इत्याशङ्क्याह - - - - दूष्यं देशं बलं कालमनलं प्रकृतिं वयः| सत्त्वं सात्म्यं तथाऽऽहारमवस्थाश्च पृथग्विधाः||६७|| सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे| यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ ਸਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਦਸ਼ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਲੋਕ੍ਯ, ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ-ਯਤ੍ਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਸਃ-ਵੈਦ੍ਯੋ, ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਖਲਤਿ-ਨਾਪਰਾਧੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦਿਃ, ਔਸਧਂ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ, ਤਯੋਰ੍ਨਿਰੂਪਣਂ-ਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ| ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਵਗਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤ੍ਨਾਤਿਸ਼ਯਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਨ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾ ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ| ਕਿਂ ਤਾਰ੍ਹਿ ? ਸਰ੍ਵਾਨੇਤਾਨ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ,-ਸਮ੍ਯਗਵਬੁਧ੍ਯੇਤਿ| ਅਥ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨੇਵ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਅਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ| ਏਸਾਮੇਵ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਵਸ੍ਥਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ, ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਯਥਾਵਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਯਭਿਚਾਰ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੂਸ੍ਯਤਿ| ਦੂਸ੍ਯੋ-ਧਾਤੁਰ੍ਮਲਸ਼੍ਚ| ਦੇਸ਼ੋ-ਭੂਮਿਰ੍ਦੇਹਸ਼੍ਚ| ਬਲਂ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਥਮ੍| ਦੇਸ਼ੋ- ਭੂਮਿਰ੍ਦੇਹਸ਼੍ਚ| ਬਲਂ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਥਮ੍ | ਕਾਲਃ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਦਿਃ| ਅਨਲੋ-ਵਿਸਮਾਦਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ-ਵਾਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਃ|ਵਯੋ-ਬਲ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਵਂ-ਮਨਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ-ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿ|ਆਹਾਰੋ-ਮਧੁਰਾਦਿਃ| ਅਵਸ੍ਥਾਃ-ਰੂਪੇਸ੍ਵਵਾਨ੍ਤਰਂ ਰੂਪਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ-ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ| ਏਸਾਂ-ਰੋਗਾਣਾਮ੍| ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ-ਦੋਸਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਚ ਵਿਚਾਰਣੇ|
Adhikarana ਸਤ੍ਵਦੇਹਬਲੇਵਹਿਨਤ੍ਵਮ੍ (੬੯) · Śloka ੬੯
ਨ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਕਿਂ ਤਾਰ੍ਹਿ ? ਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਗੁਰੁਲਘੁਤ੍ਵੇਨ ਏਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਦਸ਼੍ਯਤੇਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾਕਾਰਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍||੬੯||
View original
न च दूष्याद्येव परीक्ष्यम्| किं तार्हि ? व्याधिरपि गुरुलघुत्वेन एवं परीक्ष्य एवेत्याह - - - - गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात्| दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवहितो भवेत्||६९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਰੁਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪੌ, ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪੌ ਚ ਤੌ ਵ੍ਯਾਧੀ ਚ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧੀ, ਤਯੋਃ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ-ਆਕਤਿਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਤਦ੍ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਮਨ੍ਯਥਾਕਾਰਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ-ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਗਮਕਤ੍ਵਾਭਾਵਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ| ਤਤਸ਼੍ਚ "ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣੋਪਸ਼ਯਾਪ੍ਤਿਭਿਃ|" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੨੨) ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯੇਤ| ਤਸ੍ਮਾਦਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਃ ਕਤਃ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ-ਧੈਰ੍ਯਮ੍| ਦੇਹੋ-ਮਹਦਲ੍ਪਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾਦਿਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹੌ| ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਬਲਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨੇਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਅਧਿਕਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥੋਤ੍ਕਸ੍ਟਦੇਹਬਲੇ ਚ ਗੁਰੁਃ-ਮਹਾਨਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਲ੍ਪਸਂਸ੍ਥਾਨੋ-ਹੀਨਬਲ ਇਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਯੋਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਹੀਨਸਤ੍ਵੇ ਹੀਨਦੇਹਬਲੇ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਲਘੁਰਪਿ ਮਹਾਨਿਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ(ਤ੍ਤ)ਸ੍ਮਿਨ੍-ਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਥੇ, ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨੇਨ ਭਾਵ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਤ੍ਵਦੇਹਯੋਰ੍ਬਲਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯੇਣ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ-ਲਕ੍ਸਣਮ੍|ਅਨ੍ਯਥਾਕਾਰਂ-ਗੁਰੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਸ੍ਯਾਪਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਅਨਵਹਿਤਤ੍ਵੇ ਦੋਸਃ (੭੦) · Śloka ੭੦
ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਲ੍ਪਯਂਸ੍ਤੁ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਃ| ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਕਲਨਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੭੦||
View original
गुरुं लघुमिति व्याधिं कल्पयंस्तु भिषग्ब्रुवः| अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते||७०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਃ-ਕੁਤ੍ਸਿਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨਾਤ੍ ਗੁਰੁਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍-ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਵਨ੍, ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਕਲਨਯਾ-ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਦੋਸਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ, ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਮੋਹਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਾਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਯੋਗ੍ਯਂ ਭੇਸਜਂ ਦਦਾਤਿ| ਏਵਂ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਂ ਗੁਰੁਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਬਹੁਦੋਸਾਕਲਨਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਬ੍ਰੁਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾਹ ਮਨੁਃ (ਅ. ੮|੨੦) -"ਜਾਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਜੀਵੀ ਵਾ ਕਾਮਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਬ੍ਰੁਵਃ| ਧਰ੍ਮਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾ ਨਪਤੇਰ੍ਨ ਤੁ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਕਥਞ੍ਚਨ||" ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ "ਭਿਸਗ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍" ਇਤਿ ਪੇਠੁਃ| ਭਿਸਕ੍-ਵੈਦ੍ਯੋ, ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਨਵਹਿਤਤ੍ਵੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ|ਅਲ੍ਪੋਯਂ ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਗਣਨਯਾ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ-ਵਿਪਰੀਤਂ ਜਾਨਾਤਿ|
Adhikarana ਵਿਪਰ੍ਯਯਜ੍ਞਾਨੇ ਦੋਸਃ (੭੧-੭੨) · Śloka ੭੨
ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਮ੍ - - - - ਤਤੋਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਉਦੀਰਯੇਤ੍ਤਰਾਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਯੋਗਤਃ||੭੧|| ਸ਼ੋਧਨਂ ਤ੍ਵਤਿਯੋਗੇਨ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਕ੍ਸਿਣੁਯਾਨ੍ਨ ਮਲਾਨੇਵ ਕੇਵਲਂ ਵਪੁਰਸ੍ਯਤਿ||੭੨||
View original
यस्माच्चैवम् - - - - ततोऽऽल्पमल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम्| उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनमयोगतः||७१|| शोधनं त्वतियोगेन विपरीतं विपर्यये| क्षिणुयान्न मलानेव केवलं वपुरस्यति||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤੋਲ੍ਪਂ-ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ-ਅਨੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਂ ਵਾ, ਭੇਸਜਂ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਂ-ਦਤ੍ਤਂ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਰੋਗਾਨੁਦੀਰਯੇਤ੍ਤਰਾਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਅਯੋਗਤਃ,,-ਹੀਨਯੋਗਾਤ੍| ਅਯੋਗੋ ਹਿ ਹੀਨਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਪੁਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਾਕਰਣਾਦਪੁਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚ-ਲਘੁਵ੍ਯਾਧੌ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍, ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਮ੍ ? ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਤ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਬਹੁਦੋਸਾਕਲਨਯਾ, ਅਤਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਂ ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਸਿਣੁਯਾਤ੍-ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍, ਯਾਵਦ੍ਵਪੁਰਸ੍ਯਤਿ-ਸ਼ਰੀਰਮਪਿ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਦਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਰੋਗੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸਪਣਂ [ਚ] ਝਟਿਤਿ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤੀਤਿ| ਖਰਨਾਦੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ-"ਅਲ੍ਪਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਬਹੁ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਚ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਭਿਸਜਾ ਦੇਯਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਦ੍ਦੀਯਤੇ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਮਹਾਰਮ੍ਭੇਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਚੌਸਧਂ ਨ ਦੇਯਮ੍, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੀਭੂਤਾਦਰ੍ਥਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਪਰ੍ਯਯਜ੍ਞਾਨੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਤਤੋਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਅਯੋਗਤਃ-ਹੀਨਯੋਗੇਨ| ਵਿਪਰੀਤਂ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਤਿਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ|ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ-ਲਘੁਵ੍ਯਾਧੌ| ਵਪੁਰਪ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕ੍ਸਯਂ ਨਯੇਤ੍, ਨ ਦੋਸਾਨੇਵ|
Adhikarana ਅਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ (੭੩) · Śloka ੭੩
ਅਤੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਤਥਾ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੭੩||
View original
अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| तथा युञ्जीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुवम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਗਤਿਃ, ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਸਤਤਮਭਿਯੁਕ੍ਤਃ-ਸਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਪਰੋ ਵੈਦ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵਂ-ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍, ਆਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ-ਸਰ੍ਵੇਣ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਨੁਸਾਰਿਣ੍ਯਾ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਸਮ੍ਭਵਯਾ ਚ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਤੋਪਿ ਨਿਪੁਣਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯ, ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣੇਨ, ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ-ਭੇਸਜਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਧ੍ਰੁਵਂ-ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਰੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ੇਸੇਸ਼ਪਰੀਕ੍ਸਾਯਾਮਤ੍ਯਾਦਰਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹਾਤੋਭਿਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ|
Adhikarana ਦੋਸਸਂਯੋਗਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ (੭੪-੭੮) · Śloka ੭੮
ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨) - "ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| " ਅਤਸ੍ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦੇਨਾਹ - - - - ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਨਧੁਨਾ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ, ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍ਨਵ||੭੪|| ਕਥਂ ਨਵ ਭੇਦਾਨ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸਡ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ||੭੫|| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ||੭੬|| ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍ ਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾਪਿ ਤੇ||੭੭|| ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| |੭੮|
View original
पूर्वमुक्तम् (श्लो. ३२) - "दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| " अतस्तानेव दोषान् वृद्धिक्षयविभेदेनाह - - - - वक्ष्यन्तेऽतःपरं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गभेदानधुना वक्ति - - - - संसर्गस्त्रिधा, तत्र तु तान्नव||७४|| कथं नव भेदान् ? इत्याह - - - - त्रीनेव समया वृद्ध्या, षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु कथम् ? इत्याह - - - - षड् द्व्येकातिशयेन तु||७५|| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिमित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः||७६|| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते||७७|| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः त्रिषष्टः स्वास्थ्यकारणम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ, ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਯੋਰ੍ਵਿਭੇਦੋ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਃ, ਵਿਵਿਧੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਭੇਦੋ-ਵਿਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਅਤਃਪਰਂ-ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਭਣਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੦-ਪਥਕ੍-ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਾਨ੍, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਰੋਗਹੇਤੂਨ੍, ਵਿਦ੍ਧਿ-ਅਵੇਹਿ| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍| ੨| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧਃ| ੩| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ| ਸ੦-ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ-ਸਂਸਰ੍ਗੇ, ਨਵ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਾਨ੍, "ਵਿਦ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯੇਤਦਨੁਵਤ੍ਤਿਕਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ੦-ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ-ਤੁਲ੍ਯਯਾ ਵਧ੍ਦ੍ਯਾ, ਤ੍ਰੀਨੇਵ-ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਾਨ੍, ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਏਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਤਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਇਤਿ| ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਥਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰੇਕਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ-ਅਧਿਕਤਰਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਟ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਅਤਿਸ਼ਯੋ-ਅਤਿਸ਼ਾਯਨਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ "ਤਮਬਿਸ੍ਠਨੌ" ਇਤਿ ਨਿਪਾਤਨਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਃ| ਦੋਸਦ੍ਵਯਵਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦਪਰਦੋਸਚਿਨ੍ਤਾਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਮ੍||੧|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੨|| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਮ੍||੩|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੪|| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ, ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੫|| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੬|| ਏਵਂ ਸਟ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਦ੍ਵੌ ਚੈਕਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕੇ, ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕੇਸਾਮਤਿਸ਼ਯੋ-ਅਧਿਕਤ੍ਵਮ੍, ਤੇਨ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਤਤੋ ਦ੍ਵਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾਃ, ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰਯਃ, ਇਤਿ ਸਟ੍ ਭੇਦਾਃ| ਯਥਾ,-ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕਂ ਵਦ੍ਧੇ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤਕਫਾਵਤਿਵਦ੍ਧੌ| ੨| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਿਵਦ੍ਧੌ| ੩| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਵਾਤੋਤਿਵਦ੍ਧਃ| ੪| ਵਾਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਪਿਤ੍ਤਮਤਿਵਦ੍ਧਮ੍| ੫| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੋਤਿਵਦ੍ਧਃ| ੬| ਇਤਿ ਸਡ੍ਭੇਦਾਨ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤੁਲ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਰੇਕਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੋਸਭੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤਰਤਮਯੋਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍| ਕਸ੍ਯ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਣਾਮ੍| ਤਾਰਤਮ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪਨਂ-ਭੇਦਃ, ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਰੂਪਾਣਾਂ ਸਡ੍ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੧| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਮਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰੋ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੩| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੪| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਮਮ੍| ੫| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੬| ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੁਨਿਰਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩|੮੮)- "ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯ ਹਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵੈ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍|| ਭ੍ਰਮਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਕਫੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਰੁਗ੍ਵ੍ਯਥਾਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰੇ ਵਿਦੁਃ|| ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋਸ੍ਥਿਵੇਦਨਾ| ਮਨ੍ਦਵਾਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣੇ|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਹ੍ਯਨੁਗੇ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ|| ਰਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਡ੍ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਗਰੀਯਸਿ|| ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦਾਹਵਮ੍ਯਰਤਿਭ੍ਰਮੈਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਸੇਨ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਸਮਂ ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਦ੍ਧੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍|| ਮੋਹਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦਿਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾ ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍|| ਹੀਨਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਚਿਹ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਃ|| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ| ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੋਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ|| ਕਫਹੀਨੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍|| ਕਫਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਸ੍ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਸ੦-ਏਵਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਕ੍ਸੀਣੈਃ-ਕ੍ਸਯਾਵਸ੍ਥੈਰ੍ਦੋਸੈਃ, ਤਾਵਤਃ-ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਦ੍ਧੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍, ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਣੈਃ| "ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨਿਪਾਤ੍ਯਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੩| ਤਦੇਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨਵਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ,-ਕ੍ਸੀਣਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੧| ਕ੍ਸੀਣਪਿਤ੍ਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੨| ਕ੍ਸੀਣਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੩| ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ-ਅਨ੍ਯਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਤਿਰੇਕੇ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਮ੍| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੨| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੩| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੪| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਮ੍| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੬| ਏਵਂ ਸਟ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੇਸੁ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਦੋਸਭੇਦਾਂਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਸਡ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ-ਅਤਿਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ, ਪਰ੍ਯਾਯਤਃ ਸਟ੍ ਕ੍ਸੀਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਕਫਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੩| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫੋਤਿਕ੍ਸੀਣਃ| ੪| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਵਾਤੋਤਿਕ੍ਸੀਣਃ| ੫| ਵਾਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਪਿਤ੍ਤਮਤਿਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੬| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਕ੍ਸੀਣੈਰ੍ਭੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ੧| ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍,-ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੧| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਮਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੩| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਮਮ੍| ੪| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੬| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਣੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤੇ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸੋਢਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਕੈਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸਮਤਾ ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾਃ| ਏਕੈਕਸ੍ਯ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ, ਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾ ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾਃ, ਤੈਰੇਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤਃ ਸਮਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੨| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੩| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੪| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫਃ ਸਮੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੬| ਏਵਮੇਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍| ਸ੦-ਏਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯ ਏਕਕ੍ਸਯਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ, ਏਕਕ੍ਸਯਸਹਿਤਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਰੇਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਯਾ ? ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ,-ਸਹ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ-ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਾ ਸੈਵਮ੍, ਤਯਾ| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪੁਨਰੇਵ ਸਟ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ| ੩| ਏਵਮੇਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾਃ| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ ਚ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯੈਕਦੋਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯਸਹਿਤੈਕਦੋਸਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧਃ| ੧| ਵਾਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ| ੩| ਇਤਿ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਰੂਪਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸ੦-ਏਵਂ ਭੇਦਗਣਨਯਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ-ਉਕ੍ਤਾਃ| ਸ੦-ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪੂਰਣੋ ਯੋ ਦੋਸਭੇਦਃ, ਸ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਂ-ਆਰੋਗ੍ਯਹੇਤੁਃ, ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ| ਯੇ ਚ ਦੋਸਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਃ, ਤੇ ਚ ਰੋਗਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ ਇਤਿ " ਤਸ੍ਯ ਪੂਰਣੇ ਡਟ੍" ਇਤਿ ਡਟ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਸਂਯੋਗਃ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਾਃ| ਤਾਨਾਹਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃਪਰਮਿਤਿ| ਦੋਸਾਃ-ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਵਿਮੇਦਃ-ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍, ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਦ੍ਧੌ ਕ੍ਸਯੇ ਚਾਸ੍ਤਿ, ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਤ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਚਭੇਦੇ ਕਾਰਣਮ੍| ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼| ਤਤ੍ਰ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਦ੍ਧਯਾ, "ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ" ਇਤ੍ਯੁਪਸਂਹਾਰਾਤ੍| ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਾਮ੍ਯੇਨ| ਯਥਾ,- ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਸਮੌ|੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਯੁਕਫੌ ਸਮੌ|੨| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮੇ|੩| ਆ੦ ਰ੦- ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਦ੍ਧਿ, ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਯੁਕਫੌ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤਾਨ੍-ਸਂਯੋਗਾਨ੍, ਨਵ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ| ਯਥਾ,- ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ ਕਫਃ ਸਮਃ|੧| ਵਾਯੁਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਮ੍|੨|ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਵਾਯੁਃ ਸਮਃ |੩| ਏਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਨੇ ਸਟ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫਃ ਸਮਃ|੧| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਕਫਃ ਸਮਃ|੨| ਕਫਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਮ੍|੩| ਵਾਯੋਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਮ੍|੪| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਸਮਃ|੫| ਕਫਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਯੁਃ ਸਮਃ|੬| ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼| ਆ੦ ਰ੦- ਵਦ੍ਧੇਸ੍ਵੇਵ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਂਯੋਯੋਗਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਯੋਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ|੧| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਕਫਵਾਯੂ|੨| ਕਫਾਦ੍ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ|੩| ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰੀਨ੍| ਯਥਾ,- ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ|੧| ਵਾਯੁਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍|੨| ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ|੩| ਆ੦ ਰ੦- ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਰੇਕਮ੍|ਯਥਾ,-ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾਃ|੧| ਆ੦ ਰ੦-ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ ਸਟ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਵਦ੍ਧਤਰਾ ਵਦ੍ਧ੍ਤਮਾਃ||੧|| ਏਵਂ ਵਾਯੁਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿ|੨| ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਯਵਃ|੩| ਪਿਤ੍ਤਵਾਯੁਕਫਾਃ|੪| ਕਫਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਾਨਿ|੫| ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਯਵਃ|੬| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼| ਆ੦ ਰ੦- ਏਵਂ ਵਦ੍ਧੌ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਆ੦ ਰ੦- ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੋ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਵਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ਬ੍ਦਪਯੋਗਾਤ੍ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਆ੦ ਰ੦- ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਸਾਮ੍ਯੈਃ (ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯੈਃ) ਸਟ੍| ਵਦ੍ਧਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣਸਮ(ਵਦ੍ਧਸਮਕ੍ਸੀਣ) ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣ੍ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੦)-"ਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਯੁਗਦ੍ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਨੁਗਮ੍| ਸਟ੍ਕਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤਰਂ ਵਿਕਾਰੈਰਿਤਿ ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਕਫਕ੍ਸਯੇ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਦਾਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ|| ਤਦਾਭੇਦਸ੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤੌ| ਗਾਤ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਤਥਾ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਬਲਹਾਨਿ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮੌ|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਬਲੀ| ਕਰ੍ਸੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦ ਸ਼ੂਲਂ ਸਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵਮ੍|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫਕ੍ਸਯੇ| ਸਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਦਾ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਚਾਸੋਪਜਾਤ੍ਯਤੇ|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਵਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਯੁਕ੍ਸਯੇ ਯਦਾ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਂ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੋਧਿਕਃ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਰੁਜਮ੍|| ਸ਼ੀਤਕਂ-ਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਜ੍ਵਰਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਕ੍ਸਯੇ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍|| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੋਪਲੇਪਾਂਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਂ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰ੍ਨਖਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪੀਤਤਾਮ੍|| ਯੇ ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਯੋਰ੍ਵਿਕਾਰਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪਥਕ੍| ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਤਾਨੇਵ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍||" ਇਤਿ| ਆ੦ ਰ੦- ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯਃ|ਯਥਾ,-ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ|੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਵਾਯੂ ਵਦ੍ਧੌ|੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ|੩| ਦ੍ਵਿਕ੍ਸਯੈਕਵਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯਃ| ਯਥਾ,-ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ|੧| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਵਾਯੁਰ੍ਵੁਦ੍ਧਃ|੨| ਕਫਵਾਯੂ ਕ੍ਸੀਣੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍|੩| ਆ੦ ਰ੦- ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭੇਦਾਃ| ਆ੦ ਰ੦- ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ ਸਮਾ ਇਤਿਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੋ ਭੇਦਃਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍|
Adhikarana ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ ਰਸਾਦਿਸਂਯੋਗਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਅਧੁਨਾ ਰਸਾਦਿਭੇਦਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥੈਸਾਂ ਦੋਸਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਸਮਤਾਵਿਵਦ੍ਧਿਭੇਦੈਃ||੭੮|| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤਰਤਮਯੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਦਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| ੭੮ -੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||
View original
अधुना रसादिभेदादानन्त्यं दोषभेदानां दर्शयन्नाह - - - - | संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषांस्तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः||७८|| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्| ७८ -१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਗਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਸਾਂ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਧਾਤੁਭਿਃ ਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਤਥੈਸਾਮੇਵ ਕ੍ਸਯਾਦਿਭੇਦੈਸ੍ਤਰਤਮਯੋਗਾਚ੍ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਰਸੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, "ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯਨੁਸਾਰੇਣ| ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| "ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍" ਰਸਮੇਵਾਧਿਕਤ੍ਯ ਨਵ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ "ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯੇਨੇ|" ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਰਸਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯੋਜਨੀਯਃ| ਯਥਾ,-ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ| ਕਥਮ੍ ? "ਸਡ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍||" ਇਤਿ ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ, ਰਸਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੇਵਲਮਧਿਕਮ੍| "ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ|" ਰਸਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਰੁਧਿਰਮਾਂਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਕੈਕੋਪਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਰਸਾਦਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ਼ਕਦਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਤਰਕ੍ਸੀਣਤਮਾਦਿਭੇਦੈਰ੍ਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਾਦਿਭੇਦੈਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਾ ਦੋਸਾ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ| ਰਸਭੇਦੇ ਦੋਸਭੇਦੇ ਚਾਵਗਤੇ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੋਪਕ੍ਰਮੇਸੁ ਮੋਹੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬|੨੫)- "ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਵਿਕਲ੍ਪਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੋਸਵਿਕਲ੍ਪਵਿਤ੍| ਨ ਸ ਮੁਹ੍ਯੇਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੋਪਪਤ੍ਤਿਸੁ||" ਇਤਿ| ਮ੍ਨੌਜ੍ਰੌਗਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਭਵਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਿਣੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੨||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਏਤੇ ਭੇਦਾ ਰਸਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਏਸਾਂ-ਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਕ੍ਸਯਾਦਿਭੇਦੈਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਤਤੋਪਿ ਬਹਵਃ| ਏਵਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਸ੍ਵੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਣੇਨ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦੋਸਭੇਦਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੨||