೧೩. ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಪೂರ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಿಕೃತಾನ್ ದೋಷಾನಾಶ್ವೇವೋಪಕ್ರಮೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಮುಪಕ್ರಮಣಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣಮ್| ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಲಕ್ಷಣಸ್ಕನ್ಧಾನನ್ತರಮೌಷಧಸ್ಕನ್ಧಮಾರಭತೇ| ತತ್ರ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣಸ್ಯೈವ ಸರ್ವರೋಗೌಷಧತ್ವಾತ್| ಉಪಕ್ರಮಣಂ-ಔಷಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ| ತತಃ ಸ್ವೇದಃ| ಕೃತಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಸ್ಯ ಚ ಸಂಶೋಧನಮ್| ತಚ್ಚ ಮೃದು-ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ವಾತಕೋಪಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಸ್ವಾದ್ವಾದೀನಿ ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಭಕ್ಷ್ಯಾಣಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ ಮರ್ದನಂ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಮರ್ದನಮ್| ಮರ್ದನಂ-ಪಾಣ್ಯಾದಿ ನಾ| ವೇಷ್ಟನಂ-ಶಾಟಕಾದಿನಾ| ತ್ರಾಸನಂ-ಖಙ್ಗವ್ಯಗ್ರಾಗ್ರಹಸ್ತರಾಜಪುರುಷದರ್ಶನಾದಿನಾ| ನನು, ಭೀಶೋಕಾದಿಭಿರ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಕೋಪ ಊಕ್ತಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೧|೧೫) - "ಕ್ರಿಯಾತಿಯೋಗಭೀಶೋಕ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ ಕಥಂ ತ್ರಾಸನಂ ವಾಯೋರುಪಕ್ರಮಃ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಭಯಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಹೇತುಃ, ನ ತು ತ್ರಾಸನಮ್| ತ್ರಾಸನಂ ಹಿ ಸರ್ವವತವಿಜಯಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತೋಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ತ್ರಾಸನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ,-ಉನ್ಮಾದಾದಿಷು| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ವಾತೋನ್ಮಾದೇ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೬|೨೯) - "ಹರ್ಷಣಾಶ್ವಾಸನೋತ್ತ್ರಾಸಭಯತಾಡನತರ್ಜನಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಸೇಕಾದಿರುಪಕ್ರಮಃ| ಸೇಕೋ-ದಶಮೂಲಕ್ವಾಥಾದಿನಾ| ತಥಾ, ಮದ್ಯಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಗೌಡಿಕಂ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಬಸ್ತಯೋ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ರೂಕ್ಷಶೀತಂ ಬಸ್ತಿಮತ್ರ ನಿರಾಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿನಿಯಮೋ-ಯಥಾವಿಧಿ ಬಸ್ತಿದಾನಮ್, ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಅಥವಾ ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ-ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಾಖ್ಯಸ್ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶದ್ಬಸ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಃ "ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪಞ್ಚಾನ್ತೇ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯|೬೩) ಇತ್ಯೇವಮಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯೋ ದರ್ಶಿತಃ, ಸ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ ಸುಖಂ ಶೀಲಯತೀತಿ ಸುಖಶೀಲಃ| ಶೀಲಿಕಾಮಿಭಿಕ್ಷ್ಯಾಚರಿಭ್ಯೋ ಣಃ| ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸುಖಶೀಲತಾ,-ಸೌಖ್ಯವೃತ್ತಿತ್ವಮ್| ತಿಲಪ್ರಿಯಾಲಾಕ್ಷೋಡಾದಯೋಽನೇಕಾ ಯೋನಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽನೇಕಯೋನಯಃ ಸ್ನೇಹಾಃ, ತೇ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ದೀಪನಪಾಚನೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧಾಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಪುಷ್ಟಮಾಂಸರಸಸ್ತೈಲಮನುವಾಸನಂ ಚ ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ವಾತೌಷಧಮಾಹ-ವಾತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಃ-ಶೋಧನಾದಿಃ (ತೈಲಾದಿಃ)| ಸ್ವೇದಃ-ತಾಪಾದಿಃ| ಶೋಧನಂ-ವಮನಾದಿ, ತಚ್ಚ ಮೃದು-ಹೀನಯೋಗೇನ ಕೃತಮ್| ವೇಷ್ಟನಂ-ವಲಿತವಸ್ರಾದಿನಾ ಸಮನ್ತಾದ್ಬನ್ಧನಮ್| ತ್ರಾಸನಂ-ಅಕಸ್ಮಾದ್ಭಯೋತ್ಪಾದನಮ್| ಸೇಕಃ-ಸೇಚನಮ್| ಬಸ್ತಯೋ-ನಿರೂಹಾಃ| ಬಸ್ತಿನಿಯಮಃ-ಅನುವಾಸನಮ್, ತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿನಾ ನಿಯತ್ವಾತ್| ಸುಖಶೀಲತಾ-ಸುಖಾಭ್ಯಾಸಃ| ಸ್ನೇಹಾಃ-ತೈಲಾದಯಃ| ತಿಲತೈಲಾತಸೀತೈಲಗೋಘೃತಮಹಿಷೀಘೃತಾದಿಭೇದಾತ್-ಅನೇಕಯೋನಯಃ| ದೀಪನೈಃ-ಚಿತ್ರಕಾದಿಭಿಃ| ಪಾಚನೈಃ-ಮುಸ್ತಾದಿಭಿಃ| ಸಿದ್ಧಾಃ-ಪಕ್ವಾಃ| ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪುನರ್ವಚನಂ ಯಥಾಕಥಞ್ಚಿದಪಿ ವಾತಘ್ನತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಮೇದ್ಯಂ-ಮೇದುರಮ್, ಯತ್ ಪಿಶಿತಂ-ಮಾಂಸಮ್, ತಸ್ಯ ರಸಸ್ತಿಲತೈಲಮನುವಾಸನಂ ಚೇತ್ಯೇತತ್ರಯಂ ವಿಶೇಷೇಣೌಷಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಹಾರಾಣಾಂ-ಮುಕ್ತಾದಾಮ್ನಾಂ ಕಣ್ಠೇಗುಣಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ವಕ್ಷಸಾ ಧೃತಿಃ-ಧಾರಣಮ್| ತಥಾ, ಮಣೀನಾಂ-ಮರಕತಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಪದ್ಮರಾಗಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ, ಕರ್ಪೂರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮನುಲೇಪನಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರದೋಷಾದಿಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮ ಇತಿ ವರ್ತತೇ| ಪ್ರದೋಷೋ-ರಾತ್ರಿಮುಖಮ್| ಸುಧಾಯಾ ಇದಂ ಸೌಧಂ,-ಧವಲಗೃಹಮ್| ಹಾರಿ-ರಮ್ಯಮ್, ಗೀತಂ-ಗಾನಮ್| ತಥಾ, ಮಿತ್ರಮಯನ್ತ್ರಣಸುಖಂ-ನ ವಿದ್ಯತೇ ಯನ್ತ್ರಣಾ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾವಿಧಂ ಸುಖಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾವಿಧಂ ಮಿತ್ರಮ್| ತಥಾ, ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ-ಅವ್ಯಕ್ತಾ, ಮುಗ್ಧಾ-ಅಪ್ರೌಢಾ, ವಾಗ್-ವಾಣೀ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧಃ ಪುತ್ರಃ| ದಾರಾಃ-ಕಲತ್ರಾಣಿ, ವಲ್ಲಭಾಃ-ಸುಶೀಲಾಶ್ಚ| ತಥಾ, ಛನ್ದಾನುವರ್ತಿನಃ-ಚಿತ್ತಾನುಗುಣಕಾರಿಣಃ| ಶೀತಾಮ್ಬುಧಾರಾ ಗರ್ಭೇ-ಅಭ್ಯನ್ತರೇ, ಯೇಷಾಂ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಗೃಹಾಣಿ| ತಥಾ, ಉದ್ಯಾನಂ-ಉಪವನಮ್| ತಥಾ, ದೀರ್ಘಿಕಾಃ-ಗೃಹಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಃ| ತಥಾ, ಸೌಮ್ಯಾ ಭಾವಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ಕ್ವ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ? ಸುತೀರ್ಥವಿಪುಲಸ್ವಚ್ಛಸಲಿಲಾಶಯಸೈಕತೇ ಯತ್ ಕಾಯಮಾನಂ-ತೃಣಗೃಹಮ್, ತಸ್ಮಿನ್| ಶೋಭನಂ ತೀರ್ಥಂ ತಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಸುತೀರ್ಥಶ್ಚಾಸೌ ವಿತತವಿಮಲಜಲಾಶಯಶ್ಚ ಸುತೀರ್ಥವಿಪುಲಸ್ವಚ್ಛಸಲಿಲಾಶಯಃ ತಸ್ಯ ಸಮೀಪೇ ಸೈಕತಮ್, ತಸ್ಮಿನ್| ಸಿಕತಾ ಅಸ್ಮಿನ್ದೇಶೇ ಸನ್ತೀತಿ ಸೈಕತಮ್, "ಸಿಕತಾಶರ್ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಚ" ಇತ್ಯಣ್| ಸಮೂಹಾರ್ಥೇ ಠಗ್ದುರ್ನಿವಾರಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶೇ ಕಾಯಮಾನೇ ? ಸಾಮ್ಭೋಜಂ-ಸಪದ್ಮಂ, ಜಲಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೀರಾನ್ತೇ ಸ ಏವಂ ಸಾಮ್ಭೋಜಜಲಸ್ತೀರಾನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಯಮಾನೇ ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ದ್ರುಮೈಃ-ವೃಕ್ಷೈಃ, ಆಕುಲೇ-ವ್ಯಾಪ್ತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಪಯೋ ಘೃತಂ ವಿರೇಕಶ್ಚೋಪಕ್ರಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿತ್ತಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಮಿತಿ| ಸುಗನ್ಧಿಶೀತಹೃದ್ಯಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ-ಚನ್ದನಾದೀನಾಂ ಯೇ ಗನ್ಧಾಸ್ತೇಷಾಮುಪಸೇವನಮ್| ಕಣ್ಠೇಗುಣಾನಾಂ-ಕಣ್ಠಾವಲ್ಮ್ಬಿನಾಂ, ಹಾರಾಣಂ-ಮುಕ್ತಾವಲೀನಾಂ, ಯೇ ಮಣಯಸ್ತೇಷಾಮುರಸಾ ಧೃತಿಃ| ಉಶೀರಂ-ವೀರಣಮ್| ಪ್ರದೋಷಃ-ಚನ್ದ್ರಂ ವಿನಾಽಪಿ| ಅಯನ್ತ್ರಣಮುಖಂ-ಯತ್ ಮುಖೇನ ನಿಯನ್ತ್ರಣಂ ನ ಕರೋತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ತು ಕರೋತಿ| ಮುಗ್ಧಾ-ಮೃದುಲಾ| ಉದ್ಯಾನದೀರ್ಘಿಕಾಃ-ಕ್ರೀಡಾವನಾವಾಪ್ಯಃ| ಸುತೀರ್ಥಃ-ಶೋಭನಾವತರಣಮಾರ್ಗಃ, ವಿಪುಲಃ ಸ್ವಚ್ಛಶ್ಚ ಯಃ ಸಲಿಲಾಶಯಃ, ತಸ್ಯ ಸೈಕತೇ-ಸಿಕತಾಮಯಪ್ರದೇಶೇ| ಸಾಮ್ಭೋಜಜಲತೀರಯೋರನ್ತಃ-ಸನ್ಧಿಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ಸೈಕತೇ ತತ್ತಥಾ| ಕಾಯಮಾನಂ-ತೃಣಾದಿರಚಿತಾಗಾರಮ್| ಸೌಮ್ಯಾ ಭಾವಾಃ-ಮನಃಪ್ರಸಾದನಾಃ ಪದಾರ್ಥಾಃ, ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರ್ವಿರೇಕಶ್ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಟಯಂ ವಿಶೇಷಾದೌಷಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಧಿನಾ-ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೇನ, ಯುಕ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನವಿರೇಚನಂ ಕಫಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ, ಅನ್ನಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಮದ್ಯಂ ಪುರಾಣಮ್| ರತಿಪ್ರೀತಿಃ ಪ್ರಜಾಗರಃ,-ರಮಣಂ-ರತಿಃ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರೀತಿಃ-ಸುಖಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಜಾಗರಃ-ಅತಿಜಾಗರಣಮ್| ತಥಾ, ಅನೇಕರೂಪೋ ವ್ಯಾಯಾಮೋ-ನಿಯುದ್ಧಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿಕಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ವಮನಂ ಯೂಷೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ತಥಾ ಮೇದೋಘ್ನಂ ಯದೌಷಧಂ ತಚ್ಚ ಧೂಮಾದಯಶ್ಚ| ತಥಾ, ನಿಃಸುಖತ್ವಂ-ಸುಖಾಭಾವೋ ದುಃಖರೂಪತ್ವಮ್, ವಾಗ್ದೇಹಮನಃಕರ್ಮಣೋ ದುಃಖದಸ್ಯಾನುಷ್ಠಾನಾದ್ಯದಸುಖಮುಪದ್ಯತೇ, ತಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ವಿಕಾರಕರಣಹೇತೋರುಪಶಮಾತ್ ಸುಖಾಯ ಜಾಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಔಷಧಮಾಹ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಿಧಿನಾ ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ವಿಧಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶೋಧನಮ್, ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಶೋಧನೇನ ವ್ಯಾಪದೋಽಸಮ್ಭವಾತ್| ಅತ ಏವ ಮೃದುಮಧ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಶೋಧನಮುಕ್ತಮ್| ರತಿಪ್ರೀತಿಃ-ಸಮ್ಭೋಗೇ ಪ್ರೀತಿಃ, ನ ತು ರತಿಃ| ವಮನಾದ್ಯಷ್ಟಕಂ ವಿಶೇಷಾದೌಷಧಮ್| ಸುಖಾಯ-ಸುಖಸಾಧನಾಯ| ಧರ್ಮಾಯಯನ್ನಿಃಸುಖತ್ವಂ-ದುಃಖಾನುಭವಃ ನಾಧರ್ಮಾಯ, ತಸ್ಯ ರೋಗಹೇತುತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್. ಉದ್ದಿಶ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯ, ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ ಕೀರ್ತಿತಃ-ಉಕ್ತಃ, ಸಂಸರ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ತಂ-ಉಪಕ್ರಮಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್-ಪ್ರವೃದ್ಧದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ನಿರೂಪ್ಯ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಯಥಾ,-ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಪಿತ್ತೋಪಕ್ರಮೌ ಮಿಶ್ರೌ, ವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಕಫೋಪಕ್ರಮೌ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪಿ ನಿರೂಪ್ಯೋಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ಉಪಕ್ರಮ ಇತಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯಂ ವಿಶೇಷಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ, ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯಥಾ,- ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ವಾತಪಿತ್ತೌಷಧಮೇಲನಮವಿರೋಧೇನ| ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವಾತಾಧಿಕೇ ವಾತೌಷಧಮಾಧಿಕ್ಯೇನ, ಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯೇ ಪಿತ್ತೌಷಧಮ್, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ಗ್ರೀಷ್ಮರ್ತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತ ಉಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಯೋಜ್ಯಃ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೨೭) - "ಅತೋಽಸ್ಮಿನ್ ಪಟುಕಟ್ವಮ್ಲವ್ಯಾಯಾಮಾರ್ಕಕರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಭಜೇನ್ಮಧುರಮೇವಾನ್ನಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಂ ಚ| ಕಫಮಾರುತಸಂಸರ್ಗೇ ವಸನ್ತರ್ತುಭವಃ "ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನನಸ್ಯಾದ್ಯೈಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೧೯) ಇತ್ಯಾದಿರುಪಕ್ರಮೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನನು, ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽತ್ಯನ್ತಶೀತಸೇವೋಕ್ತಾ, ವಸನ್ತೇ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಮನನಸ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಏತಚ್ಚ ದ್ವಯಮಪ್ಯೇಕಾನ್ತೇನ ಪವನಹೇತುಃ| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಗ್ರೈಷ್ಮಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ವಾಸನ್ತಃ ಕಫಮಾರುತೇ|" ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಮರುತೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಅತ್ರಾಯಂ ಭಾವಃ,-ಯದಾ ಕಿಲ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತೇನ ಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ದಾಹಾದಿಕೃತ್, ನ ಚ ಪಿತ್ತೇ ಸಮೇ ಸತಿ ದಾಹಾದಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಮರುತ್ಸಮರ್ಥಃ| ಅಪಿ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶೀತಮೇವ ಸೇವ್ಯತ ಇತಿ ನಾಯಂ ನಿಯಮಃ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ? ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ಯಪಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ಗ್ರೀಷ್ಮವಿಧಿರ್ಯುಕ್ತಃ| ವಸನ್ತೇ ಚ ಕಫಯೋಗಾತ್ ಕಫವಿಕಾರಕಾರ್ಯೇವ ಭವತಿ ಪವನಃ, ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಅತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ವಮನನಸ್ಯಾದಿರ್ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ| ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಕಫೇನ ಸಹ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಕಫಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಸ್ವಭಾವವಶಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ,-"ಯೋಗವಾಹೀ" (ಪೃ. ೯|೨೩) ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗೇ ತು ಶಾರದಃ-ಶರದೃತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತ ಉಪಕ್ರಮಃ| ನನು, ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕ ಉಪಕ್ರಮಃ ? ಬ್ರೂಮಃ| ವರ್ಷರ್ತುಚರ್ಯಾವಿಹಿತಃ| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಹಿ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪ ಉಕ್ತಃ| ಅತ ಏವ ತತ್ರಾಹ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೩|೪೪) - "ಭಜೇತ್ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಂಸರ್ಗಭೇದಾನಾಮೌಷಧಾನ್ತರಮಾಹ-ಗ್ರೈಷ್ಮ ಇತಿ| ಮರುತ್ಪಿತ್ತೇ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಗ್ರೈಷ್ಮ ಉಪಚಾರಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಕಫಮಾರುತೇ ವಾಸನ್ತಃ| ಕಫಪಿತ್ತೇ ಶಾರದಃ| ತತ್ರ ಶಾರದಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಾದ್ಯುಕ್ತೋ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಗ್ರೈಷ್ಮಸ್ಯ ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಾದ್ವಾಸನ್ತಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಾದಯುಕ್ತಃ, ತತ್ರಾಹ-ಮರುತೋ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದಿತಿ| ಯೋಗಂ-ಸಮ್ಬನ್ಧಂ, ವಹತಿನಿರ್ವಹತಿ, ದ್ವಿತೀಯಸ್ಯಾನುಸರಣೇನೇತಿ-ಯೋಗವಾಹೀ| ತೇನ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಘ್ನೇನೋಪಶಾನ್ತಿಃ, ಕಫಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕಫಘ್ನೇನ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದನುಚಿತಾಂಶಸ್ಯ ತ್ಯಾಗೋಽಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಯಕಾಲ ಏವ ದೋಷಂ-ವಾತಾದಿಂ, ಜಯೇತ್| ಯಥಾ ಛಿನ್ನಮೂಲತ್ವಾನ್ನ ವಿಕುರ್ವೀತ| ನ ಕೋಪಕಾಲಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತೇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥ ಏವಶಬ್ದಃ| ಕಥಂ ಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಕುಪಿತಂ ದೋಷಮವಿರೋಧಯನ್| ಸರ್ವದೋಷಕೋಪೇ ತು ಬಲವತ್ತರಂ ದೋಷಂ ಜಯೇತ್| ಕಥಮ್? ಶೇಷದೋಷಾವಿರೋಧೇನ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಔಷಧಕಾಲಮಾಹ-ಚಯ ಏವೇತಿ| ಚಯ ಏವ ದೋಷಂ ಜಯೇತ್, ನ ಕೋಪಂ ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತ| ಅಥ ಕಥಞ್ಚಿಚ್ಚಯಾತಿಕ್ರಮೇ ಕುಪಿತಂ ದೋಷಂ ಜಯೇತ್| ತಂ ಪುನರವಿರೋಧಯನ್ ಜಯೇತ್| ಕುಪಿತೋಽಪಿದ್ವಿವಿಧಃ,-ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವೇತೋ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇ ದೋಷಸ್ವರೂಪತುಲ್ಯಂ ರೋಗಸ್ವರೂಪಮ್, ದ್ವಿತೀಯೇ ವಿಪರೀತಮ್| ಯಥಾ,- ಕಫಜ್ವರೇ ಕಫವಿಪರೀತಮುಷ್ಣತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಜ್ವರಸ್ವರೂಪಸ್ಯ ಕಫಪ್ರಕೋಪವಿರೋಧಿತ್ವಾದತ್ಯುಷ್ಣಮೌಷಧಂ ನ ಕಾರ್ಯಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧/೧೬) -"ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧಾನಿ ತ್ಯಜೇತ್ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಮ್||" ಇತಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಯುಗಪತ್ಕೋಪೇ ಯೋ ಬಲೀಯಾನ್ ತಂ ಜಯೇತ್, ಶೇಷದೋಷಮವಿರೋಧಯನ್| ಸಙ್ಗ್ರಹಕಾರಸ್ತ್ವಾಹ (ಸೂ. ಅ. ೨೧) - "ಕ್ರಮಾನ್ಮರುತ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಸರ್ವತ್ರ ಸದೃಶೇ ಬಲೇ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಯತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಬಲಮ್|| ಊಚೇ ಪರಾಶರೋಽಪ್ಯರ್ಥಮಮುಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಯನ್| ಯಥೋಪನ್ಯಾಸತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾದೌ ದೋಷೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್|| ನೇತೃಭಙ್ಗೇನ ದೃಷ್ಟೋ ಹಿ ಸಮಂ ಸೈನ್ಯಪರಾಜಯಃ| ಸ್ಥಾನತಃ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪ್ರಾಕ್ ತಾವತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ವಧಮ್|| ಶಿರಸ್ಯುರಸಿ ಕಣ್ಠೇ ಚ ಪ್ರಲಿಪ್ತೇಽನ್ನರುಚಿಃ ಕುತಃ| ತದಭಾವೇ ಕಥಂ ಭೋಜ್ಯಪಾನದ್ರವ್ಯಾವಚಾರಣಮ್|| ಅಸತ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ಚ ಕುತೋ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ| ತಸ್ಮಾದಾದೌ ಕಫೋ ಜೇಯಃ ಕಾಯದ್ವಾರಾರ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಃ|| ಮಧ್ಯಸ್ಥಾಯಿ ಯತಃ ಪಿತ್ತಮಾಶುಕಾರಿ ಚ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ| ಅತೋ ವಾತಸಖಸ್ಯಾಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ತದನು ನಿಗ್ರಹಮ್|| ಅಧಃಸ್ಥಾಯೀ ಚ ತದನುನಿಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಮೀರಣಃ| ಅತ ಏವ ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಃ ಕಫಾನ್ತೋಽನ್ಯೌ ಕ್ರಮಃ ಸ್ಮೃತಃ|| ಸುಶ್ರುತಶ್ಚ ನ ಸರ್ವತ್ರ ಮತಮೇತಡ್ರವೀತಿ ತು| ಜಯೇಜ್ಜ್ವರೇಽತಿಸಾರೇ ಚ ಕ್ರಮಾತ್ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲಾನ್|| ಪ್ರಾಯೇಣ ತಾಪಾತ್ಮತಯಾ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ವಿಶಶ್ಚ ಸರತಾ ಪಿತ್ತಾತ್ತಥಾ ಚ ಮೃದುಕೋಷ್ಠತಾ|| ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಗೌರವಾಪಕ್ತಿಜಾಡ್ಯಕೃತ್| ವಾಯುಶ್ಚ ವರ್ಧತೇಽವಶ್ಯಂ ಯಸ್ತ್ವಹಃಸು ತಯೋಃ ಕ್ಷಯೇ|| ಜ್ವರಾತಿಸಾರಯೋಸ್ತಸ್ಮಾದೇಷ ದೋಷಜಯೇ ಕ್ರಮಃ| ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾನನ್ಯೇ ಕ್ರಮಾದಾಹುಸ್ತಯೋರಪಿ|| ಯಸ್ಮಾದಾಮಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಾದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ತತ್ಸಮುದ್ಭವಃ| ಕ್ರಮೇಣಾದ್ಯೇನ ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಾನ್ ಸ್ವಾಶಯೇ ಸ್ಥಿತಾನ್|| ಸ್ವಾಶಯೇಷು ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ಥಿತೈವಂ ಹ್ಯಾಶುಕಾರಿತಾ| ವಿಜ್ಞಾಯ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೈರ್ದೋಷೋದ್ರೇಕಂ ಯಥಾಬಲಮ್|| ಭೇಷಜಂ ಯೋಜಯೇತ್ತತ್ರ ತನ್ತ್ರೀ ಕುರ್ಯಾನ್ನ ತು ಕ್ರಮಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ವ್ಯಾಧಿಂ ಶಮಯೇದನ್ಯಮನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮುದೀರಯೇತ್-ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್, ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧೋ-ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ ತು ವಿಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಯೋಗೋ, ಯಃ ಶಮಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ನ ಕೋಪಯೇತ್| ತಸ್ಮಾದನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮವಿರೋಧಯನ್ ವ್ಯಾಧಿಂ ಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರಾಶುದ್ಧಪ್ರಯೋಗೋ ಹೇಯಃ ಶುದ್ಧ ಉಪಾದೇಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ| ದೋಷಾಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ನ ಶಮಃ, ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೧) -"ಕ್ರುದ್ಧಂ ಮಲಮಲಂ ಜೇತುಂ ನಾಲ್ಪಭಾವಾದುಭಾವಪಿ| ದೋಷಾ ದೋಷಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ಪರಸ್ಪರಮ್|| ಶೀತದ್ರವಾಮ್ಲಲವಣಕಟ್ವಾದಿಗುಣತುಲ್ಯತಾ| ದೃಷ್ಟಾ ಮಿಥಶ್ಚ ದೋಷೇಷು ನಾತೋಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ಜಯನ್ತಿ ತೇ|| ಆರಮ್ಭಕಂ ವಿರೋಧೇಽಪಿ ಮಿಥೋ ಯದ್ವದ್ಗುಣತ್ರಯಮ್| ವಿಶ್ವಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಂ ಯುಗಪವ್ದ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷತ್ರಯಂ ತಥಾ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೋಷ್ಠಾತ್-ಉದಾರಾತ್, ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ಕುತಃ ? ಇತಿ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಮಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮೋಪಜಾತಶ್ರಮಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಪನ್ನಃ ಪವನೋ ವ್ಯಾಯಾಮಕೃತಕ್ಷೋಭಶ್ರಮೋಷ್ಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಶಿಥಿಲಂ ಚಲಂ ಚ ದೋಷಂ ಸ್ವಾಸ್ಪದಾತ್ ಚ್ಯಾವಯಿತ್ವಾ ಪರ್ಯಾಕುಲಂ ಶಾಖಾದಿಷು ಕ್ಷಿಪತಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನ್ಯಾತಪಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನ ಊಷ್ಮಣಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್,-ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಹ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿಲಾಯಿತಾ ದೋಷಾಸ್ತೇನೈವ ಚೋಷ್ಮಣಾ ವಿವೃತೇಷು ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ಸತ್ಸು ಶಾಖಾದೀನಿ ಯಾನ್ತಿ| ಅಹಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಹಿತೇನ ಚ ಸೇವಿತೇನ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದತಿರಿಚ್ಯಮಾನಾಃ ಕೋಷ್ಠಮಾಪೂರ್ಯ ವಾರ್ಷಿಕಾ ಇವ ಜಲೌಘಾ ನಿಮ್ನೋನ್ನತಾನೀವ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ದ್ರುತತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರುತತ್ವಾತ್-ಶೀಘ್ರವಾಹಿತ್ವಾತ್, ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ, ಕೋಷ್ಠಾಚ್ಛಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಣಿ ದೋಷಾ ಯಾನ್ತಿ| ಸ೦-ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮುಖಾನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಶೋಧನಂ-ವಿವರಣಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ತಥಾ, ವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ| ವೃದ್ಧಿಃ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾತಿರೇಕಃ| ವೃದ್ಧಾ ಹಿ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಪೂರ್ಯ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಂ ಚ ನಾಗ್ನಿತಾಪಾದಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಸಂಶ್ಲೇಷಾದೇವ, ಅಪಿ ತು ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭೋಜನಾದಪಿ| ಏವಂ ಪಾಕಾತ್,-ಪಾಚನಾದಿಭಿಃ ಪಕ್ವಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ವಚಿದನಾಸಜ್ಜನ್ತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ಕಿಞ್ಚಃ ? ವಾಯೋಶ್ಚ ನಿಗ್ರಹಾತ್,-ಚಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ಹೇತುಭ್ಯೋ ಯಾವದ್ವಾಯ್ವಪ್ರೇರಣಾಚ್ಚ, ಇತಿ ಚಾರ್ಥಃ| ಸ೦-ತತ್ರಸ್ಥಾಃ-ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾಶ್ಚ ದೋಷಾ ವಿಲಮ್ಬೇರನ್-ನ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದಯೇಯುಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇ ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ, ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣಹೇತುಷು ಸರ್ವಾಸಾಂ ಪ್ರಾಯೋದರ್ಶನಾದ್ಧೇತೌ ಪ್ರಥಮಾ, ಭೂಯೋ ಹೇತುಪ್ರತೀಕ್ಷಿತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ಹಿ ದೋಷಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಶಾಖಾದೌ ವಾ ಮಾರ್ಗಾನ್ತರೇಣ ಗತೋ ಹೀನಶಕ್ತಿತ್ವಾನ್ನ ರೋಗೋತ್ಪಾದನಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಸ್ಥಾನಭೇದೋಪಕ್ರಮ ಉಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ-ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿತಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾ ದೋಷಾಃ ಶಾಖಾಖ್ಯಂ ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಂ ಯಾನ್ತಿ, ಮಧ್ಯಂ ವಾ ಅಸ್ಥಿಮರ್ಮಾಖ್ಯಮ್| ಆ೦ ರ೦-ತಥಾ ಶಾಖಾಸ್ಥಾ ಅಸ್ಥಿಮರ್ಮಸ್ಥಾ ವಾ ಸ್ರೋತೋಮುಖವಿಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಯಾನ್ತಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಂ-ದ್ರವೀಭಾವಃ| ಆ೦ ರ೦-ಏವಂ ದೋಷಾಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಾಃ ಕಿಂ ಕುರ್ಯುಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚೇತಿ| ಯತ್ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತತ್ರ ವಿಲಮ್ಬನ್ತೇ, ಯಾವತ್ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನೇ ಹೇತುಂ ನ ಲಭನ್ತೇ| ಲಬ್ಧೇ ತು ಹೇತೌ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಂ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇ-ದೋಷಾಃ, ಕಾಲದೇಶಾಪಥ್ಯಾದೇಃ ಸಮಾನಗುಣಾದ್ಬಲಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ,-ವಿಕಾರಮುತ್ಪಾದಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅನ್ಯಾಶ್ರಯೇಷ್ವಪಿ,-ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಯಾಃ ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಸ್ವಪಿ, ಶಾಖಾಸ್ಥಿಮರ್ಮಸ್ವಪಿ, ಶಾಖಾಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಾಃ ಕೋಷ್ಠೇಷ್ವಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಏವ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥೋಽಪಿ ಶಬ್ದಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಪರಸ್ಥಾನೇ ವಾ ವಿಲಮ್ಬಮಾನಾ ದೋಷಾಃ ಸ್ವೈಃ ಸ್ವೈಃ ಪ್ರಕೋಪಣೈಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ-ತೇ ಕಾಲಾದಿಬಲಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು, ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷು-ಅನ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮನ್ಯಸ್ಥಾನಂ ತತ್ರ ಸನ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾಸ್ತೇಷು,-ಪರಸ್ಥಾನಗತೇಷು, ತದೀಯಾಂ-ಸ್ಥಾನಿದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಮೇವ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ಸ್ವಕೀಯಾಮ್| ತಸ್ಯ-ಪರಸ್ಥಾನದೋಷಸ್ಯೇಯಂ-ತದೀಯಾ, ತಾಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ದೋಷೇಷು ? ಅಬಲೇಷು ತು| ತುರವಧಾರಣೇ, ಅಬಲೇಷ್ವೇವ ನ ಬಲವತ್ಸು| ಬಲವತ್ಸು ಹಿ ಸ್ವಾಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಗನ್ತೋರ್ದೋಷಸ್ಯ ಹೀನಬಲಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಿಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ತದೀಯಾಂ-ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಕುಪಿತಸ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಲೇನ- ಆತ್ಮೀಯಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ, ಅನ್ಯಾಭಿಭಾವಿಷು-ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಿದೋಷಮಭಿಭವಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇಽನ್ಯಾಭಿಭಾವಿನಃ, ಸ್ಥಾನಿದೋಷಂ ಪರಾಭೂಯ ತತ್ರ ಯೇ ಸನ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷು ಸ್ವಾಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಗನ್ತೋರಪಿ ಪ್ರಬಲಸ್ಯ ಸ್ವಚಿಕಿತ್ಸೈವ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಮೇವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ಥಾನಿನಂ ದೋಷಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ-ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಿದೋಷ ಆಗನ್ತುದೋಷಚಕಿತ್ಸಾನಿರ್ವರ್ತನಾನ್ನ ವಿಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಥಾ ತಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ವೈರೇವೋಪಕ್ರಮೈರಬಲವನ್ತಮಾಗನ್ತುಂ ದೋಷಂ ಶಮಯೇತ್-ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ನ ಕೇವಲಮನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷ್ವಾಗನ್ತುಷ್ವಬಲೇಷು ಸ್ಥಾನಿದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಯಾವದಾಗನ್ತುದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥಾಸೌ ಸ್ಥಾನಿದೋಷ ಆಗನ್ತುದೋಷೇಣ ಬಲವತ್ತ್ವಾದಭಿಭೂಯೇತ, ತತೋಽಸ್ಯ ವಿಕಾರಕರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಮಕೃತ್ವೈವಾಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇದಿತಿ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಃ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯಥಾ ದ್ವಯೋರೇಕಸ್ಯ ವಾಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ತ್ರಯಾಣಾಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಗನ್ತುಸ್ಥಾನಿನೋಸ್ತುಲ್ಯಬಲಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಾಹ-ಆಗನ್ತುಮಿತಿ| ಸ್ಥಾನಿನಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯಾಗನ್ತುಂ ಶಮಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಆಗನ್ತುಂ ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ ಸ್ಥಾನಿನಂ ಶಮಯೇತ್| ಪ್ರತಿಕೃತ್ಯ-ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆತುರಾಂಶ್ಚಿರಂ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ-ಪೀಡಯನ್ತಿ| ತೇಷು-ತಿರ್ಯಗ್ಗತೇಷು ದೋಷೇಷು, ತ್ವರಯಾ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಕ್ರಿಯಾಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ, ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೀದೃಶೋ ವೈದ್ಯಃ ? ದೇಹಾಗ್ನಿಬಲಾಭಿಜ್ಞಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಾಯ ಇತಿ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೋಷ್ಠಪ್ರಪನ್ನಾಮ್ಶ್ಚೇತಿ| ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾಃ-ಶೋಧನಮಾರ್ಗಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸ್ಥಿತಾಃ, ಅನ್ತರ್ಬಹಿರ್ವಾ ಶೋಧಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಿರಂ ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ| ಅತಸ್ತೇಷು ತ್ವರಯಾ ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್,- ದೇಹಮಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ಚ ವಿಚಾರ್ಯ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಾನ್-ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾನ್ ದೋಷಾನ್, ಪ್ರಯೋಗೇಣ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತೇನ, ಶಮಯೇತ್| ಸುಖಂ ವೇತಿ ವಾ ದೇಹಪೀಡಾ ನ ಭವತಿ ತಥಾ ಕ್ರಮೇಣ ಕೋಷ್ಠಮಾನಯೇತ್, "ವೃದ್ಧ್ಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದನಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಜ್ಞಾತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠಗತಾಂಶ್ಚಾವಗತ್ಯ ಯಥಾಸನ್ನಂ ವಿನಿರ್ಹರೇತ್,-ಯೋ ಯ ಆಸನ್ನೋ ಮಾರ್ಗೋ ಗುದಂ ಮುಖಂ ಘ್ರಾಣಂ ವಾ, ತೇನೈವ ಯಥಾಸನ್ನಂ-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿನಾ ನಿಷ್ಕಾಸಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಾನ್-ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾನ್ ಶಮಯೇತ್| ಅಥವಾ ಸುಖಂ-ಅಕ್ಲೇಶೇನ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿನಾ-ಪ್ರಯೋಗೇಣ, ಕೋಷ್ಠಮಾನಯೇತ್| ತತ ಊರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಅಲ್ಪತ್ವಬಹುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪವ್ಯವಸ್ಥಾಂ ವಿಚಾರ್ಯ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಃ-ಸ್ರೋತೋರೋಧಃ| ಬಲಸ್ಯ ಭ್ರಂಶೋ-ಹಾನಿಃ,-ಬಲಭ್ರಂಶಃ| ಗೌರವಂ-ಗುರುತ್ವಮ್| ಅನಿಲಸ್ಯ-ವಾಯೋಃ, ಮೂಢತಾ-ಸಮ್ಯಗಸಞ್ಚಾರಃ| ಆಲಸ್ಯಂ-ತನ್ದ್ರಾ| ಅಪಕ್ತಿಃ-ಆಹಾರಸ್ಯಾಪಾಕಃ| ನಿಷ್ಠೀವೋ-ಮುಖಸ್ರಾವಃ| ಮಲಸ್ಯ-ಪುರೀಷಾದೇಃ, ಸಙ್ಗಃ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅರುಚಿಃ-ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಕ್ಲಮೋ-ಗ್ಲಾನಿಃ| ಇತ್ಯೇತತ್ಸಾಮಾನಾಂ ಮಲಾನಾಂ-ದೋಷಾಣಾಮ್. ಲಿಙ್ಗಂ-ಲಕ್ಷಣಮ್| ನಿರಾಮಾಣಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಸಾಮದೋಷೋಪಕ್ರಮಃ| ತತ್ರ ಸಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಸ್ರೋತೋರೋಧೇತಿ| ನಿರಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ನಿರಾಮಾಣಾಮಿತಿ| ವಿಪರ್ಯಯಃ-ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧ್ಯಾದಿರೂಪಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊಷ್ಮಣಃ-ಅಗ್ನೇಃ, ಅಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ-ದೌರ್ಬಲ್ಯೇನ, ಆದ್ಯಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ಧಾತುಂ ರಸಂ-ರಸಾಖ್ಯಮ್, ಅಪಾಚಿತಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಯತೇ-ವದನ್ತಿ| ಆಚಾರ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ರಸಮ್ ? ಆಮಾಶಯಗತಮ್| ತಥಾ, ದುಷ್ಟಂ-ವಾತಾದ್ಯನುಶಯಿತಮ್| ರಸಗ್ರಹಣಮನಿಲಸ್ಯ ನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಆದ್ಯೋ ಧಾತುರ್ವಾತಾಖ್ಯ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯೇತ| ವಾತಾದೀನಾಮಪಿ ಹಿ ಧಾರಣಾದ್ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಽಸ್ತ್ಯೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಊಷ್ಮಣ ಇತಿ| ಉಷ್ಮಣೋರಸಾಗ್ನೇಃ| ಧಾತುಂ-ನ ದೋಷಂ ಮಲಂ ವಾ| ಆದ್ಯಂ-ನ ರಕ್ತಾದಿಕಮ್| ರಸಂ-ನ ರಸತ್ವಾತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಂ ರಕ್ತತ್ವಮಪ್ರಾಪ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯೇ-ಅಪರೇ ಆಚಾರ್ಯಾಃ, ದೋಷೇಭ್ಯ ಏವ-ವಾತಾದಿಭ್ಯೋ, ಅತಿದುಷ್ಟೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛನಾತ್-ಪರಸ್ಪರಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್, ಆಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ಕೇಭ್ಯಃ ಕಸ್ಯೇವ? ಯಥಾ ಕೋದ್ರವೇಭ್ಯೋ ವಿಷಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಂ ಕಥಯನ್ತಿ| [ತಥಾ ದೋಷೇಭ್ಯ ಆಮಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಮ್| ]

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮತಾನ್ತರೇಣಾಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅನ್ಯ ಇತಿ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛನಾತ್-ಪರಸ್ಪರಮೇಕಲೋಲೀಭಾವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇನ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣೇನ, ಆಮೇನ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಾಃ-ಸಂಯುಕ್ತಾಃ, ದೋಷಾ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚ-ರಸಾದಯಃ| ಕೀದೃಶಾಃ ? ದೂಷಿತಾಃ, ತೈರೇವ ವಾತಾದಿಭಿಃ| ಸಹಾಮೇನ ಸಾಮಾಃ, ಇತ್ಯುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ-ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ತನ್ತ್ರೇ ಭಣ್ಯನ್ತೇ| ಯೇ ಚ ರೋಗಾಃ-ಜ್ವರಾದಯಃ, ತದುದ್ಭವಾಃ-ವಾತಾದಿದೋಷಸಮುತ್ಥಾಃ, ತೇನಾಮೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಯಥೇಹೈವ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೧೮) - "ಅಜೀರ್ಣ ಇವ ಶೂಲಘ್ನಂ ಸಾಮೇ ತೀವ್ರರುಜಿ ಜ್ವರೇ|" ಇತ್ಯಾದಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಆಮಲಕ್ಷಣಂ ಚೈವಂ ಪಠನ್ತಿ-"ದ್ರವಂ ಗುರ್ವನೇಕವರ್ಣಂ ಹೇತುಃ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಮಾಮಂ ತನ್ತುಮದನುಬದ್ಧಶೂಲಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನಾಂ ಚ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ತೇ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಾ ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೨೧) - "ವಾಯುರಾಮಾನ್ವಯಃ ಸಾರ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಕೃದಸಞ್ಚರಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಮಸಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಟುಕಂ ಬಹಲಂ ಗುರು|| ಆವಿಲಸ್ತನ್ತುಮಾಂಸ್ತ್ಯಾನಃ ಪ್ರಲೇಪೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕಫಃ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ಪಕ್ವತ್ವಂ ತಥಾ ತಾಮ್ರಂ ಸಮೇಚಕಮ್|| ಪೀತಂ ಚ ಪಿತ್ತಮಚ್ಛಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಚ್ಛಃ ಪಿಣ್ಡಿತೋಽಥವಾ| ವಿಶದಶ್ಚ ಸಫೇನಶ್ಚ ಧವಲೋ ಮಧುರೋ ರಸೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮತ್ವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಆಮೇನೇತಿ| ಸಾಮೈರ್ದೋಷೈರ್ಧಾತುಭಿರ್ಮಲೈಶ್ಚ ಜನಿತಾ ರೋಗಾ ಅಪಿ ಸಾಮಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಾಮಾನ್-ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ಪ್ರವಿಸೃತಾನ್-ವ್ಯಾಪ್ತಾಶೇಷಕಾಯಾನ್, ಧಾತುಷು-ರಸಾದ್ಯೇಷು, ಲೀನಾನ್-ಶ್ಲಿಷ್ಟಾನ್, ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾದಚಲಿತಾನ್, ನ ನಿರ್ಹರೇತ್-ವಮನಾದಿಭಿರ್ನ ಶೋಧಯೇತ್| ಕುತಃ ? ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವತಃ-ದುಃಖೇನ ನಿರ್ಹರ್ತುಂ ಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತೇ ಹಿ ನಿರ್ಹ್ರಿಯಮಾಣಾ ಆಶ್ರಯಸ್ಯ-ಶರೀರಾಖ್ಯಸ್ಯ, ನಾಶಾಯ ಸ್ಯುಃ| ಯಾವತ್ತು ಸರ್ವದೇಹಪ್ರವಿಸೃತಾ ನ ಸ್ಯುಃ| ಯಥಾ ಭುಕ್ತಾನನ್ತರಂ ಜ್ವರೋತ್ಪತ್ತೌ ನವಾತಿಸಾರೇ ಚ ತದಾ ವಮನೇನ ಹರೀತಕ್ಯಾ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ನಿರ್ಹಾರೋಽನುಜ್ಞಾತ ಏವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ಫಲಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾತ್-ಅಪಕ್ವಾತ್, ಫಲಾತ್-ಆಮ್ರಾದೇಃ, ರಸೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯಮಾಣೋ ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವಾತ್ ಆಶ್ರಯಸ್ಯ-ಫಲಸ್ಯ, ಯಥಾ ನಾಶಾಯ ಭವತಿ, ಏವಂ ದೋಷಾ ಅಪಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮೇಷು ದೋಷೇಷ್ವವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಶೋಧನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಸರ್ವದೇಹಪ್ರವಿಸೃತಾನಿತಿ| ವ್ಯಾಪ್ತದೇಹಾನ್ ಧಾತುಲೀನಾನ್ ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ನ ಶೋಧಯೇತ್| ತೇ ಹಿ ದುರ್ನಿರ್ಹರತ್ವಾದಾಶ್ರಯಸ್ಯ ನಾಶಾಯ ಸ್ಯುಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಾನ್-ತಥಾವಿಧಾನ್ ದೋಷಾನ್, ಪಾಚನೈಃ-ಜ್ವರಾದ್ಯಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೈಃ| ದೀಪನೈರಿತಿ ಪಾಚನಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಚ ವಿಶೇಷಣಮ್, ಮಧ್ಯದೀಪಕತ್ವಾತ್| ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃದ್ಭಿಃ ಪಾಚನೈಃ ಸ್ನೇಹೈಶ್ಚ ತಥಾ ಸ್ವೇದೈಃ ಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್-ಪರಿಕಲ್ಪಿತಾನ್ ಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಾನ್, ಯಥಾಸನ್ನಂ ಯಥಾಬಲಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ಯಥೋಕ್ತೇ ಕಾಲೇ ಶೋಧನೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಯಥಾಸನ್ನಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಯ ಆಸನ್ನೋ ಮಾರ್ಗಸ್ತೇನೈವ ತಂ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಯಥಾಬಲಮಿತಿ ಯಸ್ಯ ಯಾವದ್ಬಲಮಾತುರಸ್ಯೋತ್ತಮಂ ಮಧ್ಯಮಮಧಮಂ ವಾ, ತಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ಮಧ್ಯೇನ ಮೃದುನಾ ವಾ ಶೋಧನೇನ ಶೋಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಾನೇವ ಶೋಧನಯೋಗ್ಯಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಶೋಧಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಪಾಚನೈರಿತಿ| ಪರಿಷ್ಕೃತಾನ್-ಶೋಧನಯೋಗ್ಯತಾಂ ನೀತಾನ್| ತತ್ರ ಪಾಚನೈಃ ಪಕ್ವತ್ವಮ್| ದೀಪನೈರ್ಧಾತುಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್| ಸ್ನೇಹೈರುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಮ್| ಸ್ವೇದೈಃ ಕೋಷ್ಠಗತತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಕ್ಕ್ರೇಣ ದ್ರವ್ಯಂ ಯುಕ್ತಂ-ಪೀತಂ, ಆಮಾಶಯಾತ್ ಮಲಾನಾಶು ಹನ್ತಿ| ಘ್ರಾಣೇನ ತು ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾನ್ ಮಲಾನಾಶು ಹನ್ತಿ| ಗುದೇನ ಯುಕ್ತಂ ಪಕ್ವಾಧಾನಾತ್-ಪಕ್ವಾಶಯಾತ್, ಆಶು ಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯಥಾಸನ್ನತ್ವಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಹನ್ತ್ಯಾಶು ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಆಮಾಶಯಾತ್-ಆಮಾಶಯಮಭಿವ್ಯಾಪ್ಯ, ಪಕ್ವಾಧಾನಾತ್-ಪಕ್ವಶಯಮಭಿವ್ಯಾಪ್ಯ, 'ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ'| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರೂತ್ಥಾನ್ ಜತ್ರು-ಸ್ಕನ್ಧಸನ್ಧಿಃ, ತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ,- ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರು|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಧ ಊರ್ಧ್ವಂ ವೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಾಮಾನ್ ಸ್ವಯಂ ವಹತೋ-ಯತ್ನಂ ವಿನೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್, ಔಷಧೈಃ-ಸ್ತಮ್ಭನೈಃ, ನ ಧಾರಯೇತ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ದೋಷಾಃ, ವಿಧೃತಾ ರೋಗದಾಃ-ಜ್ವರಾದಿಕಾರಿಣಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಬೃತ್ತಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ನ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಿತಿ, ಧಾರಯೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರಾಕ್-ಪ್ರಾರಮ್ಭಕಾಲೇ, ದೋಷಾನ್ ಹಿತಭೋಜಿನ ಉಪೇಕ್ಷೇತ-ಸಙ್ಗ್ರಹಣೇನ ನ ಧಾರಯೇತ್| ವಿಬದ್ಧಾನ್-ಈಷತ್ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್, ತೈಸ್ತೈಃ-ಯಥೋಕ್ತೈಃ, ಪಾಚನೈಃ ಪಾಚಯೇತ್-ಪಾಕಂ ನಯೇತ್| ನಿರ್ಹರೇದ್ವಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇಷು ಸಾಮೇಷೂಪೇಕ್ಷೈವ ಭೇಷಜಮಿತ್ಯಾಹ-ಪ್ರವೃತ್ತಾನಿತಿ| ಪ್ರಾಕ್-ಪ್ರಥಮಮ್, ಯಾವನ್ನ ಬಲಹಾನಿಃ| ಸ್ವಯಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇಷು ಸವಿನ್ಬನ್ಧೇಷು ಪಾಚನಂ ನಿರ್ಹರಣಂ ವಾ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿಬದ್ಧಾನಿತಿ| ಪೂರ್ವವದ್ವಿಕಲ್ಪವ್ಯವಸ್ಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ರಮಾತ್-ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮಚಿತಂ ವಾಯುಂ ಶ್ರಾವಣೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ವರ್ಷಾಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕಾರ್ತಿಕೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಚಿತಂ ಕಫಂ ಚೈತ್ರೇ ನಿರ್ಹರೇತ್| ಏತೇ ಹಿ ಸಾಧಾರಣಾಃ ಕಾಲಾಃ ಅತ ಏತೇಷು ಶೋಧನಂ ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥೌಷಧಕಾಲಾಃ| ತತ್ರೌಷಧಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚ| ತತ್ರ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶೋಧನಕಾಲಮಾಹ-ಆವಣ ಇತಿ| ಸಾಧಾರಣೇ-ವೃಷ್ಟಿಶೀತೋಷ್ಣ್-ತಿಶಯರಹಿತೇ, ಹೇತುಗರ್ಭಂ ಚೇದಂ ವಿಶೇಷಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಯೋಽತ್ಯುಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತಾಃ| [ತೇಷಾಂ-ಅತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾನಾಂ, ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಾಗಮಾನಾಂ, ಸಾಧಾರಣೇ ಸನ್ಧೌ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಸಮಭಾವೇ ಕಾಲೇ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ದುಷ್ಟಾನ್-ವಿಕೃತಾನ್, ವಿಶೋಧಯೇತ್-ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| ಸನ್ಧೌ ಹಿ ಸಾಮ್ಯಮ್| ] ತತಃ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ನ ತೇ ಕಾಲಾಃ| ತಥಾ ಹಿ-ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತಾವದಾದಾನಗ್ಲಾನಂ ಖರತರರವಿಕಿರಣತಪ್ತಂ ಪಿಪಾಸಾಕ್ಲಮಾದ್ಯಾಕುಲಮತಿಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಮತಿಶಿಥಿಲಂ ಶರೀರಂ ಭವತಿ| ಔಷಧಂ ಪುನರತಿಖರದಿವಾಕರಕರನಿರ್ಭರತಾಪಾದುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣತಾಂ ಯಾತಮತಿಯೋಗಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಘನಘನೌಷಸಙ್ಘಟ್ಟಸಾದಿತೇ ಸರ್ವತೋ ಜಗತ್ಯವಸನ್ನೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ| ಆದಾನದುರ್ಬಲಂ ಚ ಶರೀರಂ ಭವತಿ| ಓಷಧಯಶ್ಚ ಜಲದಜಲಪ್ಲಾವಿತಮೂಲಾ ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಭೂಬಾಷ್ಪಸಂಯೋಗಾಚ್ಚೌಷಧೀನಾಂ ವಿದಗ್ಧತ್ವಮ್| ಅತೋಽಪಥ್ಯತಾಂ ಗತಾ ಅಯೋಗಾಯೈವ| ಶೀತಕಾಲೇ ಚಾತಿಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮತಿವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಮತಿಸ್ತಬ್ಧಗುರುದೋಷಂ ಭವತಿ| ಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಚೋಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮಪ್ಯೌಷಧಂ ಸಂಶೋಧನಾಯೋಪಯುಕ್ತಂ ಮನ್ದವೀರ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಯೋಗಾಯೈವ ಕಲ್ಪತೇ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತತ್ವಾತ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಶೋಧನಮಯುಕ್ತಮ್, ನ ತ್ವಾತುರಸ್ಯ, ಇತಿ| ಸ೦-ಸ್ವಸ್ಥಾವಸ್ಥಮಧಿಕೃತ್ಯಾಯಂ ಸಂಶೋಧನಕಾಲ ಉಕ್ತಃ| ವ್ಯಾಧೌ ತ್ವಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧ್ಯನುರೋಧೇನ ಸಂಶೋಧನಕಾಲಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸನ್ಧಿನಿಯಮೇನಾಸನ್ಧೌ ಶೋಧನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಅತ್ಯುಷ್ಣವರ್ಷಶೀತಾ ಇತಿ, ಸನ್ಧಾವಿತಿ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಿತಿ| ಉಷ್ಣವೃಷ್ಟ್ಯೋರ್ವೃಷ್ಟಿಶೀತಯೋಃ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಶ್ಚಾಪಗಮೋದ್ಗಮಾವಸ್ಥಾ-ಸನ್ಧಿಃ| ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ-ಸ್ವಸ್ಥೋಪಚಾರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ| ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ರೋಗಾನುತ್ಪತ್ತಯೇ ಶೋಧನಮುಚಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟೀನಾಂ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ-ಕೃತ್ರಿಮಂ ಋತುಗುಣಂ ಯಥಾಯಥಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾದಿಲಕ್ಷಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನಂ ಚ ಯಥಾ,-ಹೇಮನ್ತೇ ಗರ್ಭಗೃಹಾದಿ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಧಾರಾಗ್ರಹಾದೀನಿ| ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್-ನಾತಿಕ್ರಾಮಯೇತ್, ಆತ್ಯಯಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾಣಹಾರಿತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ ಶೋಧನಕಾಲಮಾಹ-ವ್ಯಾಧಾವಿತಿ, ಕೃತ್ವೇತಿ, ಪ್ರಯೋಜಯೇದಿತಿ| ವ್ಯಾಧಿವಶೇನ-ಯದೈವ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ ತದೈವ| ಪ್ರಾಪ್ತಾಂ-ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಾವಸರಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದಶೈತೇ ಔಷಧಸ್ಯ ಕಾಲಾಃ| ಅನನ್ನಮೌಷಧಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದುಪಯುಜ್ಯ ಪರಿಣತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಭುಞ್ಜೀತ| ಅನ್ನಾದೌ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದುಪಯುಜ್ಯ ಸಮನನ್ತರಮಾಹಾರೋಪಯೋಗೋ ವಿಧೀಯತೇ| ಮಧ್ಯ ಇತಿ ಅನ್ನಸ್ಯ-ಆಹಾರಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ| ಕವಲಾನ್ತರ ಇತಿ ಕವಲಯೋಃ-ಗ್ರಾಸಯೋಃ, ಅನ್ತರೇ-ಮಧ್ಯೇ, ನ ತು ಗ್ರಾಸಮಿಶ್ರಿತಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸ ಇತಿ ಯದ್ಽಽಗ್ರಾಸಸಮ್ಪೃಕ್ತಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಮುಹುರಿತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭುಕ್ತೇಽಭುಕ್ತೇ ವಾ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸಾನ್ನಮಿತಿ ಸಹಾನ್ನೇನ-ಆಹಾರೇಣ ಯದೌಷಧಂ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ತದ್ಭಣ್ಯತೇ ಯದಾಹಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ತೇನ ಹಿ ಸಮುದ್ಗಪುಟಯುಗಲಸಮೇನೌಷಧದ್ವಯೇನಾಹಾರೋ ಮಧ್ಯೀಕ್ರಿಯತೇ| ಸಮುದ್ಗಃ-ಸಮ್ಪುಟಕಃ| ನಿಶಿ ತದುಚ್ಯತೇ ಯಚ್ಛಯನವೇಲಾಯಾಂ ಭುಜ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನೌಷಧಕಾಲಾನಾಹ-ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ, ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸ ಇತಿ| ಯತ್ರಾಹಾರೇ ಜೀರ್ಣೇ ಭೇಷಜಂ ಜೀರ್ಣೇ ಆಹಾರಸ್ತತ್-ಅನನ್ನಮ್, ಆಭಕ್ತಂ ನಾಮ| ಯತ್ರ ಗೃಹೀತೇ ಏವೌಷಧೇ ಆಹಾರಸ್ತತ್-ಅನ್ನಾದೌ, ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ನಾಮ| ಯತ್ರಾರ್ಧಾಹಾರೇ ಭೇಷಜಂ ಪಶ್ಚಾಚ್ಛೇಪ ಆಹಾರಸ್ತತ್-ಮಧ್ಯೇ, ಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಂ ನಾಮ| ಯತ್ರ ಗೃಹೀತ ಏವಾಹಾರೇ ಭೇಷಜಂ ತತ್-ಅನ್ತೇ, ಅಧೋಭಕ್ತಂ ನಾಮ| ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಗ್ರಾಸಂ ಗ್ರಾಸಾಸಮ್ಪೃಕ್ತಮೌಷಧಂ ತತ್-ಕವಲಾನ್ತರೇ, ಗ್ರಾಸಾನ್ತರಂ ನಾಮ| ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಗ್ರಾಸಂ ಗ್ರಾಸಸಮ್ಪೃಕ್ತಮೌಷಧಂ ತತ್-ಗ್ರಾಸೇ ಗ್ರಾಸೇ, ಸಗ್ರಾಸಂ ನಾಮ| ಯತ್ರ ಭುಕ್ತಸ್ಯಾಭುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ಪುನರೌಷಧಂ ತತ್-ಮುಹೂರ್ನಾಮ| ಯತ್ರ ಆಹಾರೇಣ ಸಹ ಸಾಧಿತಂ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಂ ಚೌಷಧಂ ತತ್-ಸಾನ್ನಂ ನಾಮ| ಯತ್ರಾದೌ ಭೇಷಜಂ ತತೋಽನನ್ತರಮೇವಾಹಾರಃ ತತೋಽನನ್ತರಮೇವ ಪುನರ್ಭೇಷಜಂ ತತ್-ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಾಮ| ಸಾಮುದ್ಗಃ-ಸಮ್ಪುಟಃ| ಯತ್ರ ರಾತ್ರೌ ಸ್ವಪ್ನಕಾಲೇ ಭೇಷಜಂ ತತ್-ನಿಶಿ, ನೈಶಂ ನಾಮ ಏವಂ ದಶೌಷಧಕಾಲಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ರೋಗೇ ನಿರನ್ನಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಯೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಬಲಿನೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತಿ ರೋಗೇ ರೋಗಿಣಿ ಚ ತತ್ಕೇವಲಮನ್ನಾದಿರಹಿತಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತದ್ಧಿ ನಿರನ್ನಮತಿವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ಬಲವಾಂಶ್ಚ ಯದಿ ರೋಗೀ ತದೋಪಯುಞ್ಜೀತ, ನ ತು ದುರ್ಬಲೇ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ತ್ವನ್ನಸಹಿತಂ ನ ಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಭವತಿ| ಅನ್ನಾದಾವಿತಿ| ಅಪಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ-ಕುಪಿತೇ ಸತಿ, ಔಷಧಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸಮನನ್ತರಮೇವಾಹಾರ ಇಷ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ ಮಧ್ಯೇ ಭಕ್ತಸ್ಯೌಷಧಮಿಷ್ಯತೇ| ವ್ಯಾನೇ ವಾಯೌ ವಿಗುಣೇ ಪ್ರಾತರಾಶಸ್ಯ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಭುಕ್ತಸ್ಯ, ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಸಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತರೇ-ವ್ಯಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಉದಾನೇ ಮರುತಿ, ವಿಗುಣೇ ಸಾಯಮಾಶಸ್ಯ-ಅಪರಾಹ್ಣಭುಕ್ತಸ್ಯ ತ್ವನ್ತೇ ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಣೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ-ವಾತೇ, ಪ್ರದುಷ್ಟೇ-ವಿಕೃತೇ, ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತರಯೋರ್ಭೇಷಜಮಿಷ್ಯತೇ| ಗ್ರಾಸಸ್ಯ ಗ್ರಾಸಾನ್ತಶ್ಚ ತಯೋಃ, ತೇನ ಗ್ರಾಸಸಮ್ಪೃಕ್ತಮೌಷಧಂ ಗ್ರಾಸಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಭೇಷಜಮಿತಿ ಚಾವತಿಷ್ಠತೇ| ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ-ಭುಕ್ತೇ ಯದಭುಕ್ತೇ ವಾ ಭೇಷಜಂ, ತತ್ತು ವಿಷಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅರೋಚಕೇ-ಅರುಚೌ, ಸಹ ಭೋಜ್ಯೈರ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕೀದೃಶೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ ? ಚಿತ್ರೈಃ-ಅನೇಕವಿಧೈಃ| ಸಾಮುದ್ಗಂ ನಾಮ ಯದಾದಾವನ್ತೇ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಭುಜ್ಯತೇ ತತ್ಕಮ್ಪಾದಿಷು 'ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ' ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಷಾಮ್ ? ಲಘ್ವನ್ನಾಶಿನಾಮ್| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುವಿಕಾರೇಷು ಶಯನವೇಲಾಯಾಮೌಷಧಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ತ್ರಯೋದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೩||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನನ್ನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ಗತ ಇತಿ| ಅಹ್ನಸ್ತೃತೀಯೋ ಭಾಗಃ-ಶ್ಲೇಷಮಕಾಲಃ, ತದರ್ಧಂ-ಕಫೋದ್ರೇಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಗತೇ-ತದನನ್ತರಮೇವ| ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಅನ್ನಾದಾವಿತಿ| ಮಧ್ಯೇಭಕ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಸಮಾನ ಇತಿ| ಅಧೋಭಕ್ತಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ವ್ಯಾನೇಽನ್ತ ಇತಿ| ವ್ಯಾನೇ ವಿಗುಣೇ ಪ್ರಾತರ್ಬೋಜನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಭೇಷಜಮ್| ಉತ್ತರೇ-ಉದಾನೇ, ವಿಗುಣೇ ಸಾಯಂ ಭೋಜನಸ್ಯಾನ್ತೇ| ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತಯೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ-ಗ್ರಾಸಗ್ರಾಸಾನ್ತಯೋರಿತಿ| ಮುಹುರೌಷಧಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತಿ| [ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತಿ ವೀಪ್ಸಯಾ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಃ, "ನ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರೋ ಹಿತಃ|" (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೨೩) ಇತ್ಯಸ್ಯ ಬಾಧಃ|] ಸಾನ್ನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಸಾಮುದ್ಗಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಕಮ್ಪಾಕ್ಷೇಪಕಹಿಧ್ಮಾಸ್ವಿತಿ| ನೈಶೌಷಧಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಊರ್ಧ್ವಂಜತ್ರುವಿಕಾರೇಷ್ವಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಏಕಾದಶೌಷಧಕಾಲಾ ಉಕ್ತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೨೩) - "ಅನ್ತರ್ಭಕ್ತಂ ಯತ್ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಭುಕ್ತೇ ಜೀರ್ಣೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಭೇಷಜಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಜೀರ್ಣೇ ಪುನರಪರಾಹ್ಣೇ ಭೋಜನಮ್| ಏತೇನ ರಾತ್ರಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ| ತದ್ದೀಪ್ರಾಗ್ನೇರ್ವ್ಯಾನಜೇಶ್ವಾಮಯೇಶು|" ಇತಿ| ತಥಾ-"ತತ್ರಾದ್ಯೇ ಕಾಲೇ ತೃಷಿತಃ ಪೀತಾಮ್ಬುರಜೀರ್ಣೌ ಕ್ಷುಧಿತಃ ಕ್ಷಾಮಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ ವರ್ಜಯೇತ್| ಶೇಷೇಷು ಚಾಹೃದ್ಯಮಸಾತ್ಮ್ಯಪತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೋಗ್ರಗನ್ಧಂ ಭೂರಿಮಾತ್ರಂ ಚೇತಿ| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ| ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋ~ಕನನ್ತರಮೌಷಧಮ್| ತತಃ ಕರ್ಮ ಭಿಷಕ್ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಸಮಾಚರೇತ್|| ನಿವೃತ್ತೋಽಪಿ ಪುಬರ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಯಾತಿ ಹೇತುನಾ| ದೇಹೇ ಮಾರ್ಗೀಕೃತೇ ದೋಷೈಃ ಶೇಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಇವಾನಲಃ|| ತಸ್ಮಾತ್ತಮನುಬಧ್ನೀಯಾತ್ ಪ್ರಯೋಗೇಣಾನಪಾಯಿನಾ| ಸಿದ್ಧಾನಾಮಪಿ ಯೋಗಾನಾಂ ಪೂರ್ವೇಷಂ ದಾರ್ಢ್ಯಮಾವಹನ್|| ಸಾತತ್ಯಾತ್ಸ್ವಾದ್ವಆವಾಚ್ಚ ಪಥ್ಯಂ ದ್ವೇಷ್ಯತ್ವಮಾಗತಮ್| ಕಲ್ಪನಾವಿಧಿಭಿಸ್ತೈಸ್ತೈಃ ಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಗಮಯೇತ್ಪುನಃ|| ಮನಸೋಽರ್ಥಾನುಕೂಲ್ಯೇನ ತುಷ್ಟುರೂರ್ಜಾ ರುಚಿರ್ಬಲಮ್| ಸುಖೋಪಂಭೋಗತ ಚ ಸ್ಯಾದ್ಯಧೇಶ್ಚಾತಃ ಪರಿಕ್ಷಯಃ|| ಲೌಲ್ಯಾದ್ದೋಷಕ್ಷಯವ್ದ್ಯಾಧೇರ್ಷೈಷಮ್ಯೇಣ ಚ ಯಾ ರುಚಿಃ| ತಾಸು ಪಥ್ಯೋಪಚಾರಜ್ಞೋ ಯ್ಪ್ಗೇನಾನ್ನಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಸಪ್ತಾಹೇನ ಗುಣಾಲಾಬೇ ಕ್ರಿಯಾಮನ್ಯಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಪುರ್ವಸ್ಯಾಂ ಶಾನ್ತವೇಗಾಯಾಂ ನ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರೋ ಹಿತಃ|| ಗುಣೇ ತ್ವಲ್ಪೇಽಪಿ ತಾಮೇವ ವಿಶೇಷೋತ್ಕರ್ಷಲಬ್ಧಯೇ| ಭೇಷಜಂ ನೃಪತೇರ್ಹೃದ್ಯಮಲ್ಪಮಲ್ಪಾತ್ಯಯಂ ಶುಚಿಃ|| ಶುದ್ಧಾಗಮಂ ಬಹುಗುಣಂ ಬಹುಕೃತ್ವಃ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್| ಅನನ್ಯಕಾರ್ಯೋಽವ ಹಿತ-ನ್ಮನ್ನಿಗುರುಸಮ್ಮತಃ|| ಆಸ್ವಾದಿತಂ ಪರಿಚರೈಃ ಸ್ವಯಂ ಚಾನು ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಉಚಿತೋ ಯಸ್ಯ ಯೋ ದೇಶಸ್ತಜ್ಜಂ ತಸ್ಯೌಷಧಂ ಹಿತಮ್|| ದೇಶೇಽಮ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಸತಸ್ತತ್ತುಲ್ಯಗುಣಜನ್ಮ ವಾ| ವೀರ್ಯವದ್ಭಾವಿತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ವರಸೈರಸಕೃಲ್ಲಘು|| ರಸಗನ್ಧಾದಿಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕಾಲೇ ಜೀರ್ಣೇ ಚ ಮಾತ್ರಯಾ| ಏಕಾಗ್ರಮನಸಾ ಯುಕ್ತಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಮೃತಾಯತೇ|| ಭೇಷಜಮವಚಾರಯನ್ [ಪ್ರಾಯಃ] ಪ್ರಾಗೇವ ತಾವದೇವಮಾತುರಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಕಸ್ಮಿನ್ನಯಂ ದೇಶೇ ಜಾತಃ ಸಂವೃದ್ಧೋ ವ್ಯಾಧಿತೋ ವಾ| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ದೇಶೇ ಮನುಷ್ಯಣಾಮಿದಮಾಹಾರಜಾತಮೇವಂ ವಿಹಾರಜಾತಮೇತಾವದ್ವಲಮೇವವಿಧಂ ಸತ್ತ್ವಮೇವಂವಿಧಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿಯಂ ಭಕ್ರಿರಿಮೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಹಿತಮಿದಮಹಿತಮಿದಮಿತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣೇನ ಕೇನ ವ ನಿದಾನವಿಶೇಷೇಣಾಸ್ಯ ಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ| ದೋಷಸ್ಯ ಹ್ಯೇಕಸ್ಯಾಪಿ ಬಹವಃ ಪ್ರಕೋಪಹೇತವಃ| ತಸ್ಮಾಧಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣೈಃ ಕರ್ಮಭಿಶ್ಚ ಬುಧ್ವಾಽಪಿ ದೋಷಮೇವಮವಗಮಯೇತ್| ತದ್ಯಥಾ,- ಕಿಮಾಹಾರೇಣ ಕುಪಿತೋ ವಯುಃ ಕಿಂ ವಿಹಾರೇಣ, ತಥಾ ರೂಕ್ಷೇಣ ಲಘುನಾ ಶಿಶಿರೇಣ ವಾ, ಸಾಹಸೇನ ವೇಗರೋಧೇನ ವಾ, ಭಯೇನ ಶೋಕೇನ ವೇತಿ| ತತಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಮೇವೌಷಧಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಾಮಾಶು ಸಿದ್ಧಯೇ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ರಸಾಃ ಕಟುತಿಕ್ತಕಶಾಯಾಶ್ಚೇತರೇತರಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾಃ| ತದನನ್ತರಂ ಚೋಪಲಭೇತ ಮೃದುಮಧ್ಯಾತಿಮಾತ್ರವಿಕಲ್ಪನಯಾ ಕಥಂ ನಿದಾನಮಾಸೇವಿತಮ್| ಏಕರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಹಿ ಹೇತೋರ್ಮೃದ್ವಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಪೃಥಕ್ ಸಮವೇತಾನಾಮ್ ಚ ದೋಷಾಣಾಮಂಶಾಂಶಬಲವಿಕಲ್ಪವಿಶೇಷಾತ್ ವ್ಯಾಧೇರ್ಬಲಾಬಲವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರಾನೇಕದೋಷಾತ್ಮಕೇಷು ವ್ಯಾಧಿಷು, ಅನೇಕರಸೇಷು ಚ ಭೇಷಜೇಷು, ದೋಷರಸಪ್ರಭಾವಮೇಕೈಕಶೋಽಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಭೇಷಜಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಂ ವಯ್ವಸ್ಯೇತ್| ನ ತ್ವೇವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ನ ಹಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವೇತಾನಾಂ ನಾನಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಪರಸ್ಪರೇಣೋಪಗೃಹೀತಾನಾಮುಪಹತಾನಾಂ ಚಾನ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪನೈರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಾನಾಮವಯವಪ್ರಭಾವಾನುಮಾನೇನ ಸಮುದಾಯಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮಧ್ಯವಸಿತುಂ ಶಕ್ಯಮ್| ತಥಾವಿಧೇ ಹಿ ಸಮುದಾಯೇ ಸಮುದಾಯಾಪ್ರಭಾವಮೇವೋಪಲಭ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಪ್ರಭಾವತತ್ತ್ವಮವಗಚ್ಛೇತ್| ತಥಾ, ಕಸ್ಯ ಧಾಮಾಧಿಷ್ಠಾಯ ವ್ಯಾಧಿರಯಮವಸ್ಥಿತ ಇತಿ ನಿರೂಪಯೇತ್| ಪ್ರವಿಸೃತೋ ಹಿ ದೋಷಃ ಸ್ವಕೀಯಮೇವ ಸ್ಥಾನಮಾತಙ್ಕಾಯಾಧಿತಿಷ್ಠನ್ ಮೂರ್ದ್ಧಾದೀನ್ ವಾ ದುಸ್ತರೋ ಭವತಿ| ತತಃ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಭೇಷಜವಿಶೇಶಃ ಪರ್ಯೇಷಿತವ್ಯಃ| ತತಶ್ಚೈವಮಾಲೋಚಯೇತ್| ಕಸ್ಯಾಯಮೌಷಧಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿರಾತುರೋ ವಾ ಯೋಗ್ಯಃ ಕಿಯತೋ ವಾ| ದೋಷಾನುರೂಪೋ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಧಿವ್ಯಾಧಿತಬಲಾಪೇಕ್ಷೋ ಭವತಿ| ಸಹಸಾಽತಿಬಲಾನಿ ಸಂಶೋಧನೌಷಧಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾನ್ಯತಿಸೌಮ್ಯಾನ್ಯತಿಮಾತ್ರಾಣಿ ವ| ತಥಾಽಗ್ನಿಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾಣ್ಯಲ್ಪಸತ್ತ್ವಮಾತುರಮಲ್ಪಬಲಂ ವಾ ನಿಪಾತಯೇಯುಃ| ಸಂಶಮನಾನಿ ತು ವ್ಯಾಧಿಬಲಾದಧಿಕಾನಿ ತಮುಪಶಮಯ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಂ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷಪಿತದೇಹೇ ಶೀಘ್ರಮನ್ಯಮಾವಹನ್ತಿ, ಶರೀರಬಲಾದಧಿಕಾನಿ ಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಮೋಹಬಲಕ್ಷಯಾನ್, ಅಗ್ನಿಬಲಾ ದಧಿಕಾನಿ ಗ್ಲಾನಿಮಗ್ನಿಸಾದಂ ಚ| ಅಪಿ ಚ| ಅತಿಸ್ಥೂಲೋಽತಿಕೃಶೋಽತಿದುರ್ಬಲೋ ದುಷ್ಟಮಾಂಸಶೋಣಿತಾಸ್ಥ್ಯಙ್ಗಾವಯವೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರಲ್ಪಾಹಾರೋಽಸಾತ್ಯ್ಮ್ಯಾಹಾರೋಽಪಚಿತಃ ಸಾರರಹಿತೋ ವಾ ವ್ಯಾಧಿಬಲಮೇವ ತಾವದಸಮರ್ಥಃ ಸೋ-ಮ್, ಕಿಂ ಪುನಸ್ತಥಾವಿಧೋ ಭೇಷಜವೇಗಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ತಾದ್ರುಷಮವಿಷಾದಕರೈರ್ಮೃದುಸುಖೈರುತ್ತರೋತ್ತರಂ ಗುರುಭಿರವಿಭ್ರಮೈಶ್ಚೋಪಾಚರೇದೋಷಧೈಃ, ವಿಶೇಷಾದಬಲಾಃ| ತಾ ಹ್ಯನವಸ್ಥಿತಮೃದುವಿಕ್ಲವಹೃದಯಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸುಕುಮಾರಾಃ ಪರಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಶ್ಚ| ತತೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿಶವಃ| ತಥಾ ಬಲವತಿ ಬಲವವ್ದ್ಯಾಧ್ಯಾತುರೇಽಲ್ಪಬಲಮಲ್ಪಂ ವಾ ಭೇಷಜಮಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಂ ಭೂಯ ಏವ ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಮುದೀರಯೇತ್| ಯೋಗ್ಯಮಪಿ ಚೌಷಧಮೇವಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ಇದಮೇವಂರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಮೇವಂಗುಣಮೇವಂದ್ರವ್ಯಮೇವಂಕರ್ಮೈವಂಪ್ರಭಾವಮಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಜಾತಮಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಚೈವಂಗೃಹೀತಮೇವಂನಿಹಿತಮೇವಂವಿಹಿತಮೇವಂನಿಷಿದ್ಧಮೇವಮುಪಸಂಸ್ಕೃತಮೇವಂಸಂಯುಕ್ತಮೇವಂಯುಕ್ತಮನಯಾ ಮಾತ್ರಯೈವಂವಿಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯೈವಂವಿಧೇ ಕಾಲೇ ಏತಾವನ್ತಂ ದೋಷಮಪಕರ್ಷತ್ಯುಪಶಮಯತಿ ವಾ| ಅನ್ಯದಪಿ ವ ಚೈವಂವಿಧಂ ಭೇಷಜಮಭೂತ್, ತಚ್ಚಾನೇನಾನ್ಯೇನ ವಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಯುಕ್ತಮಿದಮಕರೋತ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಹಿ ದೋಷೌಷಧದೂಷ್ಯದೇಶಕಾಲಬಲಾನಲಾಹಾರಸಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿವಯಸಾಮವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣಿ| ಯಾನ್ಯನಾಲೋಚಿತನಿ ನಿಹನ್ಯುರಾತುರಮ್| ಆಲೋಚ್ಯಮಾನಾನ್ಯಪಿ ತು ವಿಪುಲಬುದ್ಧಿಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಕಮಾಕುಲೀಕುರ್ಯುಃ, ಕಿಂಪುನರಲ್ಪಬುದ್ಧಿಮ್| ತಸ್ಮಾದಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಕರ್ಮಾನುಶೀಲನೇನ ಸಂಸ್ಕುರ್ವೀತ ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್| ಅಪಿ ಚ| ಸನ್ತಿ ವ್ಯಾಧಯೋ ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಉತ್ಸರ್ಗಾಪವಾದೈರುಪಕ್ರಮಂ ಪ್ರತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಜ್ಞಯೈವ ದೋಷಾದಿಗುರುಲಾಘವೇನ ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸ್ಯೇದನ್ಯತರನಿಷ್ಠಾಯಾಮ್| ಕಾಲಶ್ಚ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯತಾಮಾಪಾದಯತಿ| ಸ ತು ಕ್ಷಣಲವಮುಹೂರ್ತಾದಿಭೇದೇನಾತುರಾವಸ್ಥಯಾ ಚ ದ್ವಿಧೋಕ್ತಃ ಪ್ರಾಕ್| ತತ್ರ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಾ ಋತವಸ್ತ್ರಯೋ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಖ್ಯಾಃ| ತೇಷಾಮನ್ತರೇ ಶೋಧನಾರ್ಥಂ ಸಾಧಾರಣಾ ವಸನ್ತಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದಾಖ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ವಿಕಲ್ಪನ್ತೇ| ತತ್ರ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ಫಾಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ ವಸನ್ತಃ| ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ ಪ್ರಾವೃಟ್| ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ ಶರತ್| ಅಪಿ ಚ| ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಕಾಲಃ| ತತ್ರ ಶೀತೋಷ್ನಯೋರ್ವ್ರುಷ್ಟಿಶೀತಯೋಶ್ಚಾನ್ತರೇಣ ಸಾಧಾರಣೌ ವಸನ್ತಜಲದಾತ್ಯಯೌ| ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಕಾಲಯೋಸ್ತು ಪ್ರಾರಮ್ಭೋ ವೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಾವೃಡಿತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತೇಷು ಸಾಧಾರಣೇಷ್ವಹಃಸು ವಮನಾದೀನಾಂ ಪ್ರವ್ರುತ್ತಿಃ, ನಿವೃತ್ತಿರಿತರೇಷ್ವಯೋಗತಿಯೋಗಭಯಾತ್| ಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಮನ್ದಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷತಯಾ ಸುಖತ್ವಾತ್ ಭವನ್ತ್ಯವಿಕಲ್ಪಕಾಃ ಶರೀರೌಷಧಾನಾಮ್| ವಿಪರೀತಾಸ್ತಿವತರೇ| ತಥಾ ಹಿ-ಶೀತಕಾಲೇಽತಿಮಾತ್ರಶೀತೋಪಹತತ್ವಾಚ್ಛರೀರಮತ್ಯರ್ಥಂ ಶೀತವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಮತಿಸ್ತಬ್ಧಗುರುದೋಷಂ ಭವತಿ| ತದನುಪ್ರಾಪ್ತಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಥಮುಷ್ಣಸ್ವಭಾವಮಪಿ ಶೀತೋಪಹತತ್ವಾನ್ಮನ್ದವೀರ್ಯತಾಂ ಗತಮಯೋಗಾಯ ಜಾಯತೇ| ಶರೀರಂ ಚ ವಾತ ಪ್ರಯೋಪದ್ರವಾಯ| ತದ್ವದ್ವರ್ಷಸ್ವಪಿ ಸಮನ್ತಾದತಿಘನೇನ ಘನಸಙ್ಘಾತೇನಾವತಪ್ತೇ ನಭಸ್ಯುಪರುದ್ಧತೇಜಃಪ್ರಸರೇಷು ದಿನಕರಕರೇಷು ಜಲದಪಟಲಪ್ಲಾವನೋದ್ದಾಮಕರ್ದಮಾಯಾಂ ಭೂಮಾವತ್ಯರ್ಥೋಪಕ್ಲಿನ್ನಮವಸನ್ನಾನಲಬಲಮುದ್ಗಿಕ್ತಮಲಬಲಮಾದಾನದುರ್ಬಲಂ ಶರೀರಂ ಭವತಿ| ಔಷಧಗ್ರಾಮಸ್ತು ಜಲದೋದರಪ್ರತತಪ್ರಮುಕ್ತಧಾರಾವಪಾತಸಮ್ಭೃತಾಮ್ಬುನಿವಹೋಪಪ್ಲಾವಿತಮೂಲಜಾಲಸಾರವಿಟಪೋ ಬಹಲಕೋಮಲಪಲ್ಲವೋಪಚಿತಸ್ಕನ್ಧಶಾಖಃ ಪುನರಿವ ಬಾಲತಾಮುಪಗತೋಽಲ್ವೀರ್ಯಾ ಭವತಿ| ಅಪರಿಸಂಸ್ಥಿತತಯಾ ಚ ಕ್ಷಿತಿಮಲಪ್ರಾಯಾಭಿರಮ್ಲವಿಪಾಕಾಭಿಃ ಖಗಮೃಗಸರೀಸೃಪಾದಿಶವಧಾತುಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಂಸೃಷ್ಟಾಭಿರದ್ಭಿಃ ಸಲಿಲಸೀಕರಾನುವಿದ್ಧಶಿಶಿರಪವನಸಮ್ಪೃಕ್ತೇನ ಚ ಧಾರಾಧರಧಾರೋಷ್ಮಣಾ ಕೋಮಲತ್ವಾದಪರಿಣತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸುತರಾಂ ವಿದಾಹೋ ಜನ್ಯತೇ| ತೇನಾಸಾವಪಥ್ಯತಾಮುಪಗತೋ ಧ್ರುವಮಯೋಗಾಯ| ಪ್ರಥಮಸಙ್ಗೃಹೀತಮಪಿ ಚೌಷಧಂ ತೋಯದತೋಯಾನುಗತಮಾರುತೋಪಹತೇ ಜಗತೀತಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪುನರಾದಾನೋಪಹತ್ತ್ವಾತ್ ಶರೀರಮುಷ್ನರೂಕ್ಷವಾತಾತಪಾಧ್ಮಾತಮತಿಸ್ವಿನ್ನಮತಿಶಿಥಿಲಮತಿಪ್ರವಿಲೀನದೋಷಂ ಭವತಿ| ಭೇಷಜಂ ಪುನರನುಷ್ಣಮಪಿ ತಪನತರುಣತರಕರನಿಪಾತಾದುಷ್ನತೀಕ್ಷ್ಣತಾಮುಪಗತಮತಿಯೋಗಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ| ಶರೀರಂ ಚ ಪಿಪಾಸಾಭ್ರಮಕ್ಲಮೋಪದ್ರವಾಯ| ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಧರಣೇಷ್ವೇವ ತದನ್ತರಾಲೇಶು ವಮನಾದೀನಿ ಯೋಜಯೇತ್, ನ ಚೇದಾತ್ಯಯಿಕೋ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಆತ್ಯಯಿಕೇ ತು ಕೃತ್ರಿಮಗುಣೋಪಧಾನೇನ ಯಥರ್ತುಗುಣವಿಪರೀತೇನ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೈಶ್ಚೋಪಪಾದ್ಯೌಷಧಮವಹಿತೋಽವಚಾರಯೇತ್| ಆತುರಾವಸ್ಥಾಸು ತು ಕಾಲಾಕಾಲಸಂಜ್ಞಾ| ತದ್ಯಥಾ,-ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಕಾಲೋ ವಾ| ನ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಾತೀತಕಾಲಮೌಷಧಂ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ|" ಇತಿ| ಔಷಧಭೇದಾಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ದರ್ಶಿತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೧೨) - "ದ್ವಿವಿಧಮೌಷಧಮ್,- ಊರ್ಜಸ್ಕರಂ ರೋಗಘ್ನಂ ಚ| ಉಭಯಮಪಿ ಚೋಭಯಾತ್ಮಕಮ್, ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತು ನಿರ್ದೇಶಃ| ತತ್ರೋರ್ಜಸ್ಕರಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ರಸಾಯನಂ ವಾಜೀಕರಣಂ ಚ| ರೋಗಘ್ನಮಪಿ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ರೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಶಮನಮಪುನರ್ಭವಕರಂ ಚ| ಪುನಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ದ್ರವ್ಯಮದ್ರವ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವಿಧಂ,- ಭೌಮಮೌದ್ಭಿದಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಚೇತಿ| ತೇಶು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಹೇಮಾದಿಲವಣಾನ್ತಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಭೌಮಮ್| ಔದ್ಭಿದಂ ಪುನರ್ವನಸ್ಪತಿವಾನಸ್ಪತ್ಯ್ವೀರುದೋಷಧಿಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಫಲಿನೋ ವನಸ್ಪತಿಃ| ಪುಷ್ಪಫಲವನ್ ವಾನಸ್ಪತ್ಯಃ| ವಲ್ಲೀ ಗುಲ್ಮಂ ಚ ವೀರುತ್| ಫಲಪಾಕಾನ್ತಾ ಔಷಧಿರಿತಿ| ಜಙ್ಗಮೋದ್ಭವಂ ತು ಮಧುಘೃತಾದಿ ಜಙ್ಗಮಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಹುಃ| ಅದ್ರವ್ಯಂ ಪುನರುಪವಾಸಾನಿಲಾತಪಚ್ಛಾಯಾಮನ್ತ್ರಸತ್ತ್ವದಾನಭಯೋನ್ತ್ರಾಸಕ್ಷೋಭಣಹರ್ಷಣಭರ್ತ್ಸನಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣಸಂವಾಹನಾದಿ| ತಥಾ ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಮ್,- ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಶ್ಚ| ತತ್ರ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ-ಮನ್ತ್ರೌಷಧಿಮಣಿಮಙ್ಗಲಬಲ್ಯುಪಹಾರಹೋಮನಿಯಮಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪವಾಸಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಪ್ರಣಿಪಾತಗಮನಾದಿ| ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ-ಆಹಾರೌಷಧಯೋಜನಾ| ಸತ್ತ್ವಾವಜಯಃ ಪುನಃ-ಅಹಿತಾನ್ಮನೋನಿಗ್ರಹಃ| ಪುನರಪಿ ಚ ತ್ರಿವಿಧಮ್,- ಅಪಕರ್ಷಣಂ ಪ್ರಕೃತಿವಿಧಾನಂ ನಿದಾನತ್ಯಾಗಶ್ಚ| ತೇ ಪುನರಕರ್ಷಣಾದಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾಃ,- ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಭೇದೇನ| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಮಪಕರ್ಷಣಂ-ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದೋಪಪಕ್ಷ್ಮಕೃಮಿಶಲ್ಯಾದಿಷು ಶಸ್ತ್ರಹಸ್ತಯನ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ-ವಮನವಿರೇಚನಾದಿಭಿಃ| ಪ್ರಕೃತಿವಿಧಾನಂ-ಸಂಶಮನಮ್| ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಂ-ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕೋನ್ಮರ್ದನಾದ್ಯಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ-ಯದನ್ತರಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯಾವಿಕ್ಷೋಭಯನ್ ದೋಷಾನ್ ಶಮಯತಿ| ನಿದಾನತ್ಯಾಗೋ-ಯಥಾದೋಷಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾಶನವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನಾಂ ವರ್ಜನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯನಭ್ಯವಹಾರಶ್ಚ| ತತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧ್ಯೇ ಭೇಷಜಮನುಕ್ರಮತೇ, ನ ತು ಭೇಷಜಸಾಧ್ಯೇ ಶಸ್ತ್ರಾದಿ| ಪುನರಪಿ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ,- ಹೇತುವಿಪರೀತಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಮುಭಯಾರ್ಥಕಾರಿ ಚ| ತತ್ರ ಹೇತುವಿಪರೀತಂಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾದಿಜೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾದಿ, ತಥೇತರಸ್ಮಿನ್ನಿತರತ್| ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಂ-ದ್ವೌ ಮೂಲೋಪಕ್ರಮೌ| ತೌ ಚ-ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೇ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣಿ ವಮನಾದೀನಿ ಧೂಮಾಞ್ಜನಾದೀನಿ ಚ, ತಥಾ ವಿಮ್ಲಾಪನೋಪನಾಹಪಾಟನಾದೀನಿ| ಯಚ್ಚ ದೋಷಶಮನಹೇತುತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಜ್ವರೇ ವಿಶೇಷತೋ ಹಿತಂ ಮುಸ್ತಪರ್ಪಟಕಂ ಯವಾಗೂಶ್ಚ| ಪ್ರಮೇಹೇ ರಜನೀ ಯವಾನ್ನಂ ಚ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚೋರ್ಧ್ವಗೇ ವಿರೇಚನಮಧೋಗೇ ವಮನಮ್| ಉಭಯಾರ್ಥಕಾರಿ ಪುನರ್ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಮೌಷಧಮ್| ತದ್ಯಥಾ,- ಛರ್ದ್ಯಂ ಛರ್ದನಮ್, ಅತೀಸಾರೇಽನುಲೋಮನಮ್, ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯಪಾನಮ್, ತುಚ್ಛದಗ್ಧೇಽಗ್ನಿಪ್ರತಪನಮ್, ಪಿತ್ತೇಽನ್ತರ್ನಿಗೂಢೇ ವಿಮಾರ್ಗಗೇ ವಾ ಸ್ವೇದಃ, ಕಟ್ವಮ್ಲಲವನತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾಭ್ಯವಹಾರಶ್ಚ ಬಹಿಃ ಪ್ರವರ್ತನಾಯ ಸ್ವಮಾರ್ಗಾಪಾದನಾಯ ಚ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಚಾನ್ತರ್ನಿಗೂಢೇ ಸ್ತಬ್ಧೇ ಬಹಿಃ ಶೀತೋಪಚಾರಃ ತತ್ಪೀಡಿತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋಽನ್ತಃಪ್ರವೇಶೇನ ಕಫವಿಲಾಪನಾಯೇತಿ| ಏವಂವಿಧಂ ಹ್ಯವಿಪರೀತಮೇವ ಸದ್ಭೇಷಜಂ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾರ್ಥಂ ಕರೋತಿ| ಅನೌಷಧಂ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಬಾಧನಮನುಬಾಧನಂ ಚ| ತತ್ರ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಹರಂ ಬಾಧನಮ್| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣಾನುಬಾಧನಮಿತಿ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಸ್ತು ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಃ|| ೧೩||