੨੧. ਧੁਮਪਨਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਂ ਜਿਗਦਿਸੁਰਾਹ-

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍-ਸੁਮਤਿਰ੍ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰੋ, ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤੋਦ੍ਭਵਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਂ-ਰੋਗਾਣਾਂ, ਅਜਨ੍ਮਨੇ-ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ, ਤਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮੁਚ੍ਛੇਦਾਯ-ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਸਦਾ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ| ਅਥੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ ਚ ਧੂਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ, ਵਾਤਕਫੇ ਮਧ੍ਯਃ, ਕਫੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ, ਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਭੇਦਾਨਾਹ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੩੦)-"ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੋ ਮਧ੍ਯਮ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ, ਬਂਹਣਃ ਸ੍ਨੇਹਨੋ ਮਦੁਰਿਤਿ, ਸ਼ੋਧਨੋ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ ਚ|" ਇਤਿ| "ਤਥਾ ਕਾਸਘ੍ਨੋ ਵਾਮਨੋ ਵ੍ਰਣਧੂਪਨਸ਼੍ਛ|" ਇਨ੍ਯਨ੍ਯਦ੍ਭੇਦਤ੍ਰਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਧੂਮੋ ਨਾਵਛਾਰਣੀਯਃ| ਨਨੁ, ਵਾਤੇ ਵਾਤਕਫੇ ਕਫੇ ਚ ਧੂਮਸ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੇਵ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਕਿਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਕ੍ਪਾਸ਼ੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨੁਰੂਪੋਪਕ੍ਰਮਚਿਕੀਰ੍ਸਯਾ ਧੂਮਂ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਤਨ੍ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਿਦਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਥਵਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਤੌ ਧੂਮੋ ਨ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਗਦਿਤਮ੍| ਅਸ਼ਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਿਸਾਨ੍ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪਾਨਂ ਮਦ੍ਯਾਦੇਃ, ਭੋਜਨਂ ਛ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦੇਃ ਅਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਪ੍ਯਾਹਾਰੇ ਅਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੮|੧)-"ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤਿ ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਯਵਾਗੂਪਾਯਿਨ੍ਯਪਿ ਧੂਮਪਾਨਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਧੂਮਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਤੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ-ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਃ| ਮੋਹਾਃ-ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਃ,'ਮੁਹੂ ਵੈਚਿਤ੍ਯੇ' ਇਤਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਆਨ੍ਧ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਰੋਗੋਪਲਕ੍ਸ੍ਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਮਰ੍ਦਿਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਧੂਮੋਕਾਲੇ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਯਾਦੌ, ਪੀਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਕਾਲੇ- ਕ੍ਸੁਤਾਦੌ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਤੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਸ੍ਯਾਕਾਲਪਾਨੇਤਿਪਾਨੇ ਚ ਦੋਸਮਾਹ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤੌ, ਵਿਧਿਃ-ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਨਨਸ੍ਯਾਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਦਿਃ, ਸ਼ੀਤੋ ਹਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੩੦)-"ਏਸਾਂ ਹਿ ਭ੍ਰਮਜ੍ਵਰਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਘਾਤਤਾਲੁਸ਼ੋਸਪਾਕਧੂਮਾਯਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੁਰ੍ਚ੍ਛਾਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਦਿਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਧੂਮੋ ਜਨਯੇਤ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਕਫਾਨ੍ਯਤਰਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪਿਤ੍ਤਮੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਸਾਯਪਾਨਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯਲੇਪਾਞ੍ਜਨਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵਧੂਮੋਪਘਾਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਭਿਗਤੇ ਧੂਮੇ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾ ਵੇਦਨਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੂਸਾਧ੍ਮਾਨਨੇਤ੍ਰਰੋਗਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪੀਨਸਾਙ੍ਗਸ੍ਵਰਸਾਦਾਮ੍ਲਕਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਘਤਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ਼ਰ੍ਕਰੋਪਯੋਗਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧੈਰੇਵ ਵਮਨਮ੍| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੈਰਪਿ ਚ ਨਸ੍ਯਗਣ੍ਡੂਸਾਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਮਦੁਂ-ਸ੍ਨੇਹਨਾਖ੍ਯਂ, ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਸੁ-ਕ੍ਸੁਤਾਦਿਸੁ ਕਾਲੇਸੁ, ਨਿਸ਼ਾਹਾਰਨਾਵਨਾਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯ ਏਵ ਮਧ੍ਯਮਃ, "ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਮਃ" ਇਤਿ ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਵਿਰੇਛਨਾਖ੍ਯਂ ਧੂਮਂ ਨਿਦ੍ਰਾਦੀਨਾਮਨ੍ਤੇ ਪਿਬੇਤ੍| ਨਾਵਨਨਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਯੋਰਿਹੋਪਾਦਾਨਾਨ੍ਨਸ੍ਯਕ੍ਰਮੇਣ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਮਦ੍ਵਪਰਪਰ੍ਯਾਯਂ, ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕਾਲੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਾਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਵਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨਪਰ੍ਯਾਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਧੂਮਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਕਾਲਾਨਾਹ-ਕ੍ਸੁਤਜਮ੍ਭਿਤੇਤਿ| ਮਧ੍ਯਧੂਮਸ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ ਕਾਲਾਨਾਹ-ਕਾਲੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਕਾਲਾਨਾਹ-ਨਿਦ੍ਰੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਸ੍ਤੌ ਨੇਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਮ੍, ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰੇਣ ਸਮਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਧਾਤੁਦਾਰ੍ਵਸ੍ਥਿਵੇਣੁਜਂ, ਯਸ੍ਯ-ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤਦ੍ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਾ ਕਾਰਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍ ? ਤ੍ਰਯਃ ਕੋਸ਼ਾਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ, ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਕੋਸ਼ਮ੍| ਤਥਾ, ਜੁ-ਅਵਕਮ੍| ਤਥਾ, ਮੂਲਂ ਚਾਗ੍ਰਂ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਬਦਰਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮ੍| ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮਗ੍ਰੇ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿ ਚੇਤਿ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ "ਪਦਰੁਜਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ" ਇਤਿ ਘਞ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਮਾਹ-ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰੇਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਹੇਮਾਦਿਘਟਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਕੋਸ਼ਂ-ਯਥਾਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਤ੍ਰਿਕਾਣ੍ਡਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਚ ਧੂਮੇ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਮਧ੍ਯਮੇ ਚ ਧੂਮੇ ਪਞ੍ਚਾਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਪਰ੍ਵਾਨੇਕਤ੍ਵਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯੇਹ ਕਤਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਨਯਨਕਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਨ ਬਾਧਕੋ ਧੂਮਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੫|੪੮)-"ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਃ ਪਰ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਨਾਡੀਤਨੂਕਤਃ| ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਾਧਤੇ ਧੂਮਃ" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਨੇਹਨਮਧ੍ਯੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਧੂਮਪਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਨੇਤ੍ਰਮ੍, ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨੇਤ੍ਰਮ੍, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਧ੍ਯਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੩੦)-"ਏਵਂ ਹਿ ਧੂਮੋ ਦੂਰਾਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਚ੍ਛੇਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਨੁਤਯਾ ਚ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯਨ੍ਨਬਾਧਕੋ ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਸਂ. ਸੂ. ਅ. ੩੦)-"ਕਾਸਘ੍ਨੇ ਵਾਮਨੇ ਚ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਵ੍ਰਣਧੂਪਨਾਰ੍ਥਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਕਲਾਯਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਕੁਲਤ੍ਥਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿ| ਕਾਸਘ੍ਨਾਦਿਸੁ ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਾਭਾਵੇ ਨਲਵਂਸ਼ੈਰਣ੍ਡਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਾਂ ਨਾਡੀਂ ਯੋਜਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜੁ-ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ, ਉਪਵਿਸ੍ਟਃ-ਆਸੀਨਃ| ਤਥਾ, ਤਚ੍ਚੇਤਾਃ-ਧੂਮਪਾਨਗਤਚਿਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਮੁਖਃ| ਤਥਾ, ਨੇਤ੍ਰਗਤਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਕਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ ? ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮ੍| ਆਕ੍ਸੇਪਵਿਸਰ੍ਗਾ-ਆਪਾਨਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਪਾਨੈਃ-ਪਰ੍ਯਯਃ| ਤਥਾ, ਛਿਦ੍ਰਮੇਕੈਕਂ ਪਿਧਾਯ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਸਿਕਾਯਾ ਏਵ| ਤਦੇਵਂਵਿਧਃ ਸਨ੍ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਕੈਕਮਿਤਿ "ਏਕਂ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਵਤ੍" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸੁਬ੍ਲੋਪੌ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ,- ਏਕਂ ਨਾਸਾਪੁਟਂ ਪਿਧਾਯਾਪਰੇਣ ਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਕਸ੍ਯ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਪਰਂ ਨਾਸਾਪੁਟਂ ਪਿਧਾਯ ਤਦਪਰੇਣਾਕਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਮਾਹ-ਜੂਪਵਿਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਂ-ਤ੍ਰਿਪਰਿਵਰ੍ਤਮ੍| ਵਾਮਂ ਪਿਧਾਯ ਦਕ੍ਸਿਣੇਨ ਪਿਬੇਤ੍ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਪਿਧਾਯ ਵਾਮੇਨ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯੇਕਃ ਪਰਿਵਰ੍ਤਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੩੦)-"ਪ੍ਰਾਕਤੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨੇਤ੍ਰਾਗ੍ਰਨਿਵਿਸ੍ਟਦਸ੍ਟਿਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਸਾਗਤੇ ਸ਼ਿਰੋਗਤੇ ਵਾ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਾਲਿਤੇ ਸਤਿ, ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਸਿਕਯਾ| ਕਣ੍ਠਗੇ ਤੁ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣੇਤਿ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨ ਧੂਮਪਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਦਿਤਿ| ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਗਤੇ ਦੋਸੇ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਯੋ ਧੂਮਸ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਕ੍ਰੇਣ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸਨਾਰ੍ਥਂ ਯੋ ਧੂਮਸ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਿਬੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਸਿਕਯਾ| ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਾਸਿਕਯਾ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਕ੍ਰੇਣ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਸਯਾਸ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪੀਤਂ ਧੂਮਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵੋਤ੍ਸਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨੇ ਨਿਯਮਮਾਹ-ਮੁਖੇਨੈਵੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਘ੍ਰਾਣੇਨੋਤ੍ਸਜ੍ਯਮਾਨੋ ਧੂਮੋ ਦਸ੍ਟਿਵਿਘਾਤਂ ਤਿਮਿਰਾਦਿਨਾ ਕਰੋਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖੇਨੈਵੋਤ੍ਸਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਸੋਦ੍ਵਮਨੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਨਾਸਯੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸੈਃ-ਆਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗੈਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍ ਧੂਮਃ ਪਾਤਵ੍ਯਃ| ਤ੍ਰਿਰਿਤਿ "ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸੁਚ੍" ਇਤਿ ਸੁਚ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ ਰਂ-ਧੂਮਪਾਨਾਵਧਿਮਾਹ-ਓਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸੈਰਿਤਿ| ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਿਤਿ ਤ੍ਰਿਸੁ ਪਾਨੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਯ ਆਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਹ੍ਨਃ ਸਕਤ੍-ਏਕਵਾਰਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾਰੌ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਹ੍ਨ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਧੂਮਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਹ੍ਨ ਇਤਿ "ਕਤ੍ਵੋਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗੇ ਕਾਲੇਧਿਕਰਣੇ" ਇਤਿ ਸਸ੍ਠੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭੇਦੇਨਾਵਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਅਹ੍ਨ ਇਤਿ| ਅਹ੍ਨਃ ਸਕਤ੍-ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮਧ੍ਯੇ ਏਕਵਾਰਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਦ੍ਵਿਵਾਰਂ ਮਧ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਾਰਂ ਚਤੁਰ੍ਵਾਰਂ ਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਧੂਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਮਦੌ-ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਾਖ੍ਯੇ ਧੂਮੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗੁਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਪ੍ਲਵੋ-ਗੋਪਾਲਮਦਨਕਃ| ਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ| ਫਲਾਨਾਂ-ਆਕ੍ਸੋਡਨਾਰਿਕੇਲਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਥਾ ਸਾਰਾਣਾਂ-ਖਦਿਰਾਸਨਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਮਧੁਮਦਨਯੋਰੇਕਯੋਨਿਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗੋ ਮਦਨਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਚ੍ਚਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦਨਸ੍ਯ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਦਿਵਤ੍ਤਿਲਾਦੇਃ| ਘਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯਮੇਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍, ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੫|੪੨)-"ਗਵ੍ਯੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਧੂਮਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ-ਮਦਾਵਿਤਿ| ਨਲਦਂਮਾਂਸੀ| ਵਰਾਙ੍ਗਂ-ਤ੍ਵਚਮ੍| ਧ੍ਯਾਮਕਂ-ਕਟ੍ਤਣਮ੍| ਮਦਨਂ-ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਮ੍| ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਃ-ਸ਼ਲ੍ਲਕੀਨਿਰ੍ਯਾਸਃ| ਫਲਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਾਦਿਃ| ਸਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ-ਦੇਵਦਾਰੁਤੈਲਾਦਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਮਨੇ ਧੂਮੇ ਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਯਾਦੀਨਿ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਧ੍ਯਮਧੂਮਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਮਨ ਇਤਿ| ਸਿਤਾ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਕ੍-ਆਰਗ੍ਵਧਃ| ਰਕ੍ਤਯਸ੍ਟਿਕਾ-ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ-ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯੇ ਧੂਮੇ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ-ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਾਦੀਨਿ, ਗਣਸ਼੍ਚ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਗਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤੋ "ਵੇਲ੍ਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗ" (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੫|੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ, ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ| ਅਲਂ ਹਰੀਤਾਲਮ੍| ਸ਼੍ਵੇਤਾ-ਕਿਣਿਹੀ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀ-ਕਙ੍ਕੋਲਾਦੀਨਿ| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਵਿਰੇਚਨੋ ਗਣਃ-"ਵੇਲ੍ਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਵਂ ਸਲਿਲੇ ਉਸਿਤਾਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮਿਸੀਕਾਂ-ਦਰ੍ਭਤੂਲੀਂ, ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ-ਪਸ਼੍ਚਵਾਰਾਨ੍, ਧੂਮੋਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਯਥਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਸ੍ਥੂਲਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਦਾਕਤਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇਪਿ ਨੇਤ੍ਰਕੇ ਵਰ੍ਤੇਃ ਸੁਖਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਾਮਿਸੀਕਾਂ (ਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿ) ਛਾਯਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਂ ਵਿਗਤਗਰ੍ਭਾਂ (ਵਿਗਰ੍ਭਾਂ)-ਅਪਨੀਤੇਸੀਕਾਂ, ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨ-ਘਤਾਦਿਨਾ ਯਥਾਸ੍ਵਮਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ, ਤਥਾ, ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਦਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮਾਣਂ ਛਿਦ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤਾਂ, ਤਥਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਾਂ ਅਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਂ, ਪਾਤੁਂ-ਪਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਪਾਨਾਰ੍ਥਂ ਧੂਮਵਰ੍ਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਜਲੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮਿਤਿ| ਹਸੀਕਾਂ-ਕਾਸ਼ਸ਼ਲਾਕਾਮ੍| ਧੂਮੌਸਧੈਃ-ਯਥੋਕ੍ਤੈਰਗੁਰ੍ਵਾਦਿਭਿਃ, ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਲੇਪੈਰਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸ੍ਥੂਲਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍| ਧੂਮਵਰ੍ਤ੍ਯਾ ਧੂਮਪਾਨਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ-ਛਾਯਾਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਿਤਿ| ਵਿਗਰ੍ਭਾਂ-ਅਪਨੀਤੇਸੀਕਾਮ੍| ਯਥਾਯਥਂ-ਮਦੁਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਰਭ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੩੦)-"ਇਸੀਕਾਮਧ੍ਯਂ ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਂ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਲੇਪਂ ਚਾਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਲੇਪਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਰਾਵਯੋਃ ਸਮ੍ਪੁਟੋ-ਯੁਗ੍ਮਂ, ਤਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਰੇ ਨਾਡੀਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਕਾਸੀ ਧੂਮਮਾਪਿਬੇਤ੍| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ,-ਅਪਗਤਧੂਮਖਦਿਰਬਦਰਾਦਿਦਾਰੁਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਕਰਪੂਰ੍ਣਸ਼ਰਾਵੇ ਕਾਸਹਰਚੂਰ੍ਣਂ ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਗੁਲਿਕਾਂ ਵਾ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਵਤ੍ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ਼ਰਾਵੇਣ ਪਿਧਾਯ ਨਾਡੀਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਵ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਕਾਸਵਾਨ੍-ਕਾਸੀ, ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ-ਮੁਖੇਨ, ਧੂਮਂ ਸਂਪਿਬੇਦਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਸਿਨਾਂ ਧੂਮਪਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਸ਼ਰਾਵਸਮ੍ਪੁਟੇਤਿ| ਸ਼ਰਾਵਸਮ੍ਪੁਟਃ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੩੦)-"ਕਾਸਘ੍ਨਂ ਤੁ ਚੂਰ੍ਣਂ ਗੁਲਿਕਾਂ ਵਾ ਨਿਰ੍ਧੂਮਦੀਪ੍ਤਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਗਾਰਪੂਰ੍ਣੇ ਸੁਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼ਰਾਵੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਨ੍ਤੇਨ ਬੁਧ੍ਨਵਤ੍ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ਰਾਵੇਣ ਪਿਧਾਯ" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਾਸਾਦਯੋ ਧੂਮਪਂ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਧੂਮਪਾਤੁਰੇਤੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਃ-ਆਸ੍ਯਨਾਸਯੋਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਮੁਖਸ੍ਯ| ਕੇਸ਼ਦੋਸਾਃ-ਸਿਤਪਿਞ੍ਜਰਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਕਰ੍ਣੌ ਚਾਸ੍ਯਂ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ਚ ਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿ, ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਜਾਡ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਰਾਵਕਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਜਾਡ੍ਯਮ੍, ਕਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਰਾਵਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੧||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਧੂਮਸ਼ੀਲਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਕਾਸ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.- ੩੦)-"ਧੂਮੋ ਹਿ ਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਗੌਰਵਾਰ੍ਦ੍ਧਾਵਭੇਦਕਪੀਨਸਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯ- ਪ੍ਰਸੇਕਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਪੂਤਿਘ੍ਰਾਣਮੁਖਹਿਧ੍ਮਾਗਲਰੋਗਦਨ੍ਤਸ਼ੂਲਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੁਚਿਹਨੁਮਨ੍ਯਾਗ੍ਰਹ- ਕਮਿਪਕ੍ਸਵਧਕ੍ਸਵਥੁਨਾਸ਼ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤਿਨਿਦ੍ਰਾਕ੍ਰਥਨਾਦਿਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਵਾਤਕਫ- ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬਂਹਣਪ੍ਰਸਾਦਨਾਯ ਚ| ਸ਼ੀਤਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੋਪਿ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦੁਸ੍ਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਃ|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਧੂਮਪਾਨਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੨੧||