൨൧. ധുമപനവിധിരധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ഊര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാപ്രസങ്ഗാദ്ധൂമപാനവിധിം ജിഗദിഷുരാഹ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആത്മവാന്-സുമതിര്ഹിതാഹാരവിഹാരോ, ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ശ്ലേഷ്മവാതോദ്ഭവാനാം വികാരാണം-രോഗാണാം, അജന്മനേ-അനുത്പത്ത്യൈ, തഥോത്പന്നാനാമുച്ഛേദായ-വിനാശായ, സദാ ധൂമം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ| അഥേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ ച ധൂമഃ സ്നിഗ്ധമധ്യതീക്ഷ്ണഭേദേന ത്രിധാ| യഥാക്രമം വാതേ സ്നിഗ്ധോ, വാതകഫേ മധ്യഃ, കഫേ തീക്ഷ്ണോ, യോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമഭേദാനാഹ-സ്നിഗ്ധ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൩൦)-"തത്ര ശമനഃ പ്രായോഗികോ മധ്യമ ഇതി പര്യായാഃ, ബൃംഹണഃ സ്നേഹനോ മൃദുരിതി, ശോധനോ വിരേചനസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി ച|" ഇതി| "തഥാ കാസഘ്നോ വാമനോ വ്രണധൂപനശ്ഛ|" ഇന്യന്യദ്ഭേദത്രയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രക്തപിത്താര്ത്യാദിഷു ധൂമോ നാവഛാരണീയഃ| നനു, വാതേ വാതകഫേ കഫേ ച ധൂമസ്യാനുജ്ഞാതത്വാത് പിത്താര്തൌ പ്രാപ്തിരേവ നാസ്തി| തത്കിം പ്രതിഷേധേന? ബ്രൂമഃ| വാതപ്രകൃതേര്വാതപിത്താര്തൌ സത്യാം കശ്ചിദ്ഭിഷക്പാശോ ഭ്രാന്ത്യാ പ്രകൃത്യനുരൂപോപക്രമചികീര്ഷയാ ധൂമം യോജയേത്, തന്നിഷേധാര്ഥമിദമുക്തമ്| അഥവാ വാതശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേഃ പിത്താര്തൌ പിത്തപ്രകൃതേര്വാ വാതശ്ലേഷ്മാര്തൌ ധൂമോ ന യോജ്യ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമിദം ഗദിതമ്| അശിശബ്ദോ മത്സ്യാദിഷു വിഷാന്തേഷു പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| അത്ര ച യഥാസമ്ഭവം പാനം മദ്യാദേഃ, ഭോജനം ഛ മത്സ്യാദേഃ അശനശബ്ദേനോച്യതേ| ചതുര്വിധേऽപ്യാഹാരേ അശനശബ്ദേനാസ്ത്യേവ വ്യവഹാരഃ| യഥാ (ഹൃ.സൂ.അ. ൮|൧)-"മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാത്" ഇതി കേചിച്ച യവാഗൂപായിന്യപി ധൂമപാനം നേച്ഛന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിത്താര്താദീനാം ധൂമം നിഷേധതി-ന പിത്തരക്താര്തേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂര്ച്ഛാ-സംജ്ഞാനാശഃ| മോഹാഃ-ചിത്തനാശഃ,'മുഹൂ വൈചിത്യേ' ഇതി പാഠാത്| ആന്ധ്യബാധിര്യഗ്രഹണമുത്തമാങ്ഗരോഗോപലക്ഷ്ണാര്ഥമ്| തേന സങ്ഗ്രഹോക്തമര്ദിതമപി ഗൃഹ്യതേ| ധൂമോऽകാലേ-പൂര്വോക്തേ രക്തപിത്താര്ത്യാദൌ, പീതോ രക്തപിത്താദീന് കുര്യാത്| അപ്രതിഷിദ്ധേऽപി കാലേ- ക്ഷുതാദൌ, അതിശയേന പീതോ വാ രക്താദികൃത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമസ്യാകാലപാനേऽതിപാനേ ച ദോഷമാഹ-രക്തപിത്താന്ധ്യേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-രക്തപിത്താദ്യാര്തൌ, വിധിഃ-ഉപക്രമോ യഥാസ്വം സര്പിഃ പാനനസ്യാലേപപരിഷേകാദിഃ, ശീതോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്തദോഷസ്യ പ്രതീകാരമാഹ-തത്ര ശീത ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൦)-"ഏഷാം ഹി ഭ്രമജ്വരശിരോഭിതാപേന്ദ്രിയോപഘാതതാലുശോഷപാകധൂമായനച്ഛര്ദിമുര്ച്ഛാരക്തപിത്താര്ദിതാനി മൃത്യും വാ ധൂമോ ജനയേത്, അതിമാത്രശ്ചാന്യേഷാമപി| തത്ര വാതകഫാന്യതരസംസൃഷ്ടം പിത്തമുപലക്ഷ്യ യഥാസ്വം സര്പിഷ്കഷായപാനനസ്യാസ്യലേപാഞ്ജനപരിഷേകാന് സ്നിഗ്ധരൂക്ഷശീതാന് പ്രയുഞ്ജീത| ഏതേന സര്വധൂമോപഘാതപ്രതീകാരാ വ്യാഖ്യാതാഃ| വിശേഷസ്തു സര്വസ്രോതോഭിഗതേ ധൂമേ തീവ്രതരാ വേദനാ ഭവന്ത്യൂഷാധ്മാനനേത്രരോഗശ്വാസകാസപീനസാങ്ഗസ്വരസാദാമ്ലകാഃ| തത്ര ഘൃതക്ഷീരേക്ഷുരസദ്രാക്ഷാശര്കരോപയോഗസ്തദ്വിധൈരേവ വമനമ്| കടുതിക്തൈരപി ച നസ്യഗണ്ഡൂഷാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുതാദീനാമഷ്ടാനാമന്തേ മൃദും-സ്നേഹനാഖ്യം, ധൂമം പിബേത്| ഏഷു-ക്ഷുതാദിഷു കാലേഷു, നിശാഹാരനാവനാന്തേഷു ച മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| മധ്യ ഏവ മധ്യമഃ, "മധ്യാന്മഃ" ഇതി മപ്രത്യയഃ| വിരേഛനാഖ്യം ധൂമം നിദ്രാദീനാമന്തേ പിബേത്| നാവനനസ്യശബ്ദയോരേകാര്ഥയോരിഹോപാദാനാന്നസ്യക്രമേണ ധൂമം പിബേദിതി ഗ്രന്ഥകൃതാ പ്രതിപാദിതമ്| തേന സ്നിഗ്ധനസ്യാന്തേ സ്നിഗ്ധം-മൃദ്വപരപര്യായം, ധൂമം പിബേത്| ആചാര്യോപദേശാച്ച ക്ഷുതാദ്യന്തേഷു ച സ്നിഗ്ധം ധൂമം പിബേത്| മധ്യനസ്യാന്തേ മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| കാലേഷ്വിതി വചനാച്ച ക്ഷുതാന്താദിഷു ച മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| ഏവം തീക്ഷ്ണനസ്യാന്തേ വിരേചനം ധൂമം പിബേത്| ഇതി ത്രിഷു സമ്ബന്ധഃ| തീക്ഷ്ണശബ്ദോऽത്ര വിരേചനപര്യായഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നിഗ്ധധൂമസ്യാഷ്ടൌ കാലാനാഹ-ക്ഷുതജൃമ്ഭിതേതി| മധ്യധൂമസ്യൈകാദശ കാലാനാഹ-കാലേഷ്വിതി| തീക്ഷ്ണധൂമസ്യ പഞ്ച കാലാനാഹ-നിദ്രേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബസ്തൌ നേത്രം ബസ്തിനേത്രമ്, ബസ്തിനേത്രേണ സമം-തുല്യം, ദ്രവ്യം-ധാതുദാര്വസ്ഥിവേണുജം, യസ്യ-ധൂമനേത്രസ്യ, തദ്ബസ്തിനേത്രസമദ്രവ്യം ധൂമനേത്രം ശില്പിനാ കാരയേദ്ഭിഷക്| കിമ്ഭൂതം നേത്രമ് ? ത്രയഃ കോശാഃ പര്വാണി, യസ്യ തത് ത്രികോശമ്| തഥാ, ഋജു-അവകമ്| തഥാ, മൂലം ചാഗ്രം ച തസ്മിന് യഥാസങ്ഖ്യമങ്ഗുഷ്ഠബദരാസ്ഥിപ്രവേശമ്| മൂലേऽങ്ഗുഷ്ഠപ്രവേശമഗ്രേ കോലാസ്ഥിപ്രവേശമിത്യര്ഥഃ| അങ്ഗുഷ്ഠശ്ച കോലാസ്ഥി ചേതി സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ| തത്പ്രവിശത്യസ്മിന്നിതി "പദരുജവിശന്തി" ഇതി ഘഞ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമനേത്രമാഹ-ബസ്തിനേത്രേതി| ബസ്തിനേത്രസമദ്രവ്യം-ഹേമാദിഘടിതമ്| ത്രികോശം-യഥാപൂര്വ്യാऽനുപ്രവിഭജ്യ ത്രികാണ്ഡമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഥാസങ്ഖ്യം ദൈര്ഘ്യേണ തീക്ഷ്ണസ്യ ത്രീണ്യഷ്ടകാനി-ചതുര്വിംശതിരങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| സ്നേഹനേ ച ധൂമേ ചത്വാര്യഷ്ടകാനി-ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| മധ്യമേ ച ധൂമേ പഞ്ചാഷ്ടകാനി-ചത്വാരിംശദങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| പര്വാനേകത്വം സൂക്ഷ്മത്വം ദൈര്ഘ്യം ച നേത്രസ്യേഹ കൃതമ്| ഏവം ഹി നയനകര്ണാദീനാം ന ബാധകോ ധൂമഃ സ്യാദിതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൫|൪൮)-"ദൂരാദ്വിനിര്ഗതഃ പര്വച്ഛിന്നോ നാഡീതനൂകൃതഃ| നേന്ദ്രിയം ബാധതേ ധൂമഃ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തീക്ഷ്ണാദിഭേദേന ധൂമനേത്രസ്യ പ്രമാണമാഹ-തീക്ഷ്ണസ്നേഹനമധ്യേഷ്വിതി| ധൂമപാങ്ഗുലാനി ചതുര്വിംശതിസ്തീക്ഷ്ണനേത്രമ്, ദ്വാത്രിംശത്സ്നിഗ്ധനേത്രമ്, ചത്വാരിംശന്മധ്യനേത്രമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൦)-"ഏവം ഹി ധൂമോ ദൂരാത്പ്രവൃത്തോ നേത്രസ്യ പര്വച്ഛേദാദൂര്ധ്വം തനുതയാ ച ശനൈഃ ശ്ലിഷ്യന്നബാധകോ ഭവതി|" ഇതി| തഥാ (സം. സൂ. അ. ൩൦)-"കാസഘ്നേ വാമനേ ച ദശാങ്ഗുലമ്| വ്രണധൂപനാര്ഥമഷ്ടാങ്ഗുലമ്| കലായപരിമണ്ഡലം കുലത്ഥവാഹിസ്രോത ഇതി| കാസഘ്നാദിഷു തു നേത്രാഭാവേ നലവംശൈരണ്ഡാദീനാമന്യതമാം നാഡീം യോജയേത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഋജു-സ്പഷ്ടം, ഉപവിഷ്ടഃ-ആസീനഃ| തഥാ, തച്ചേതാഃ-ധൂമപാനഗതചിത്തഃ| തഥാ, പ്രസാരിതമുഖഃ| തഥാ, നേത്രഗതദൃഷ്ടിരിത്യപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കഥം പിബേത് ? ത്രിപര്യയമ്| ആക്ഷേപവിസര്ഗാ-ആപാനഃ, ത്രിഭിരാപാനൈഃ-പര്യയഃ| തഥാ, ഛിദ്രമേകൈകം പിധായ, പ്രകൃതത്വാന്നാസികായാ ഏവ| തദേവംവിധഃ സന് നാസികയാ പിബേത്| ഏകൈകമിതി "ഏകം ബഹുവ്രീഹിവത്" ഇതി ദ്വിത്വസുബ്ലോപൌ| തേനായമര്ഥഃ,- ഏകം നാസാപുടം പിധായാപരേണ നാസാപുടേനാകൃഷ്യ ധൂമം പിബേത്| അപരം നാസാപുടം പിധായ തദപരേണാകൃഷ്യ തഥൈവ പിബേദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമപാനവിധിമാഹ-ഋജൂപവിഷ്ട ഇതി| ത്രിപര്യം-ത്രിപരിവര്തമ്| വാമം പിധായ ദക്ഷിണേന പിബേത് ദക്ഷിണം പിധായ വാമേന പിബേദിത്യേകഃ പരിവര്തഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൩൦)-"പ്രാകൃതോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസോ നേത്രാഗ്രനിവിഷ്ടദൃഷ്ടിഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാസാഗതേ ശിരോഗതേ വാ ദോഷ ഉത്ക്ലിഷ്ടേ-സ്വസ്ഥാനാച്ചാലിതേ സതി, പ്രാക്-പൂര്വം, നാസികയാ പിബേത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടേ ദോഷ ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം വക്ത്രേണ പ്രാക് പിബേത്, പശ്ചാന്നസികയാ| കണ്ഠഗേ തു ദോഷ ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം പ്രാങ്നാസികയാ പിബേത് പശ്ചാദ്വക്ത്രേണേതി വിപരീതത്വമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദോഷസ്ഥാനാവസ്ഥാഭേദേന ധൂമപാനേ വിശേഷമാഹ-പ്രാക് പിബേദിതി| ഘ്രാണശിരോഗതേ ദോഷേ സ്വയമുത്ക്ലിഷ്ടേ ശോധനാര്ഥം യോ ധൂമസ്തം പൂര്വം നാസികയാ പിബേത്, പശ്ചാദ്വക്രേണ| തസ്മിന്നേവാനുത്ക്ലിഷ്ടേ ഉത്ക്ലേഷനാര്ഥം യോ ധൂമസ്തം പൂര്വം വക്ത്രേണ പിബേത്, പശ്ചാന്നാസികയാ| അനുത്ക്ലിഷ്ടേ പ്രാങ്നാസികയാ, പശ്ചാദ്വക്രേണ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാസയാऽऽസ്യേന വാ പീതം ധൂമം വക്ത്രേണൈവോത്സൃജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമോദ്വമനേ നിയമമാഹ-മുഖേനൈവേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഘ്രാണേനോത്സൃജ്യമാനോ ധൂമോ ദൃഷ്ടിവിഘാതം തിമിരാദിനാ കരോതി| തസ്മാന്മുഖേനൈവോത്സൃജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നാസോദ്വമനേ ദോഷമാഹ-നാസയേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആക്ഷേപമോക്ഷൈഃ-ആദാനവിസര്ഗൈഃ, ത്രിഭിസ്ത്രിഭിസ്ത്രീന് വാരാന് ധൂമഃ പാതവ്യഃ| ത്രിരിതി "ദ്വിത്രിചതുര്ഭ്യഃ സുച്" ഇതി സുച്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ രം-ധൂമപാനാവധിമാഹ-ഓക്ഷേപമോക്ഷൈരിതി| ത്രിഭിസ്ത്രിഭിരിതി ത്രിഷു പാനേഷു പ്രത്യേകം ത്രയ ആക്ഷേപമോക്ഷാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഹ്നഃ സകൃത്-ഏകവാരം, സ്നിഗ്ധം ധൂമം പിബേത്| മധ്യമം ധൂമം ദ്വൌ വാരൌ പിബേത്| അഹ്ന ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| തീക്ഷ്ണം ധൂമം ത്രീന് വാരാംശ്ചതുരോ വാ ദിവസസ്യ പിബേത്| അഹ്ന ഇതി "കൃത്വോऽര്ഥപ്രയോഗേ കാലേऽധികരണേ" ഇതി ഷഷ്ഠീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നിഗ്ധാദിഭേദേനാവൃത്തിമാഹ-അഹ്ന ഇതി| അഹ്നഃ സകൃത്-അഹോരാത്രമധ്യേ ഏകവാരം, സ്നിഗ്ധം പിബേത്| ദ്വിവാരം മധ്യമ്| ത്രിവാരം ചതുര്വാരം വാ തീക്ഷ്ണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു ധൂമേഷു മധ്യാത്, മൃദൌ-പ്രായോഗികാഖ്യേ ധൂമേ, ദ്രവ്യാണ്യഗുരുപ്രഭൃതീനി| പ്ലവോ-ഗോപാലമദനകഃ| സ്നേഹ ഇതി| ഫലാനാം-ആക്ഷോഡനാരികേലാദീനാം സ്നേഹഃ, തഥാ സാരാണാം-ഖദിരാസനാദീനാം ച സ്നേഹഃ| മധുമദനയോരേകയോനിത്വാദുക്തസ്യോപയോഗോ മദനസ്യാത്ര വിരുദ്ധ ഇതി കേചിത്| തച്ചായുക്തമ്| ദ്രവ്യാന്തരത്വാന്മദനസ്യ| പിണ്യാകദിവത്തിലാദേഃ| ഘൃതം ചാത്ര ഗവ്യമേവ ഗ്രാഹ്യമ്, മുഖ്യത്വാത്| ഉക്തം ഹി (ഹൃ.സൂ.അ.൫|൪൨)-"ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നിഗ്ധധൂമസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-മൃദാവിതി| നലദംമാംസീ| വരാങ്ഗം-ത്വചമ്| ധ്യാമകം-കട്തൃണമ്| മദനം-മധൂച്ഛിഷ്ടമ്| കുന്ദുരുകഃ-ശല്ലകീനിര്യാസഃ| ഫലാനാം സ്നേഹഃ-ഏരണ്ഡതൈലാദിഃ| സാരാണാം സ്നേഹഃ-ദേവദാരുതൈലാദിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശമനേ ധൂമേ ശല്ലക്യാദീനി ഗന്ധദ്രവ്യാണി കുഷ്ഠതഗരവര്ജ്യാനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മധ്യമധൂമസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-ശമന ഇതി| സിതാ-ശര്കരാ| സുവര്ണത്വക്-ആരഗ്വധഃ| രക്തയഷ്ടികാ-മഞ്ജിഷ്ഠാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തീക്ഷ്ണേ-വിരേചനാഖ്യേ ധൂമേ, ജ്യോതിഷ്മത്യാദീനി, ഗന്ധദ്രവ്യാണി, തീക്ഷ്ണാനി-കുഷ്ഠതഗരാദീനി, ഗണശ്ച-ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹോക്തോ "വേല്ലാപാമാര്ഗ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫|൪) ഇത്യാദികോ, മൂര്ധവിരേചനഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തീക്ഷ്ണധൂമസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-തീക്ഷ്ണ ഇതി| അലം ഹരീതാലമ്| ശ്വേതാ-കിണിഹീ| തീക്ഷ്ണാനി ഗന്ധദ്രവ്യാണീ-കങ്കോലാദീനി| മൂര്ദ്ധവിരേചനോ ഗണഃ-"വേല്ലാപാമാര്ഗ" ഇത്യാദിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാത്രിംദിവം സലിലേ ഉഷിതാം ദൈര്ഘ്യേണ ദ്വാദശാങ്ഗുലാമിഷീകാം-ദര്ഭതൂലീം, പഞ്ചകൃത്വഃ-പശ്ചവാരാന്, ധൂമോക്തൈരൌഷധൈഃ പിഷ്ടൈഃ പ്രകര്ഷേണ ലേപയേത്| യഥാऽങ്ഗുഷ്ഠകസ്ഥൂലാ യവമധ്യാ വര്തിഃ സ്യാത്| ഏതദാകൃതിവിധാനം ച ത്രിവിധേऽപി നേത്രകേ വര്തേഃ സുഖപ്രവേശാര്ഥമ്| താമിഷീകാം (താം വര്തി) ഛായായാം വിശുഷ്കാം വിഗതഗര്ഭാം (വിഗര്ഭാം)-അപനീതേഷീകാം, തഥാ സ്നേഹേന-ഘൃതാദിനാ യഥാസ്വമഭ്യക്താം, തഥാ, ധൂമനേത്രസ്യ യദങ്ഗുഷ്ഠപ്രമാണം ഛിദ്രം തത്രാര്പിതാം, തഥാऽഗ്നിപ്ലുഷ്ടാം അങ്ഗാരപ്രദീപ്താം, പാതും-പാനാര്ഥം, പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമപാനാര്ഥം ധൂമവര്ത്തിമാഹ-ജലേ സ്ഥിതാമിതി| ഹഷീകാം-കാശശലാകാമ്| ധൂമൌഷധൈഃ-യഥോക്തൈരഗുര്വാദിഭിഃ, പഞ്ചഭിര്ലേപൈരങ്ഗുഷ്ഠസ്ഥൂലാ യവമധ്യാ യഥാ ഭവേത്തഥാ വിശോഷ്യ വിശോഷ്യ പ്രലേപയേത്| ധൂമവര്ത്യാ ധൂമപാനപ്രകാരമാഹ-ഛായാശുഷ്കാമിതി| വിഗര്ഭാം-അപനീതേഷീകാമ്| യഥായഥം-മൃദുമധ്യതീക്ഷ്ണൈഃ സ്നേഹൈരഭ്യക്താമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൩൦)-"ഇഷീകാമധ്യം നവാങ്ഗുലം ലേപയേത്| പ്രതിലേപം ചാക്ഷമാത്രം ലേപദ്രവ്യമ്|" ഇത്യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശരാവയോഃ സമ്പുടോ-യുഗ്മം, തസ്യ ഛിദ്രേ നാഡീം ദശാങ്ഗുലാമഷ്ടാങ്ഗുലപ്രമാണാം വാ നിക്ഷിപ്യ കാസീ ധൂമമാപിബേത്| തദയമത്രാര്ഥഃ,-അപഗതധൂമഖദിരബദരാദിദാരുസ്ഥിരാങ്ഗാരപ്രകരപൂര്ണശരാവേ കാസഹരചൂര്ണം സസ്നേഹം ഗുലികാം വാ ന്യസ്യ മധ്യവൃത്തച്ഛിദ്രശരാവേണ പിധായ നാഡീമഷ്ടാങ്ഗുലാം ദശാങ്ഗുലാം വ നിവേശ്യ കാസവാന്-കാസീ, വക്ത്രേണ-മുഖേന, ധൂമം സംപിബേദിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാസിനാം ധൂമപാനേ വിശേഷമാഹ-ശരാവസമ്പുടേതി| ശരാവസമ്പുടഃ-സങ്ഗ്രഹോക്തഃ (സൂ.അ. ൩൦)-"കാസഘ്നം തു ചൂര്ണം ഗുലികാം വാ നിര്ധൂമദീപ്തസ്ഥിരാങ്ഗാരപൂര്ണേ സുസംസ്ഥിതേ ശരാവേ പ്രക്ഷിപ്യാന്തേന ബുധ്നവൃത്തച്ഛിദ്രേണ ശരാവേണ പിധായ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസാദയോ ധൂമപം ന സ്പൃശന്തി| ധൂമപാതുരേതേ ന സമ്ഭവന്തീതി ഭാവഃ| തത്ര പൂതിര്ഗന്ധഃ-ആസ്യനാസയോഃ| പാണ്ഡുതാമുഖസ്യ| കേശദോഷാഃ-സിതപിഞ്ജരത്വാദയഃ| കര്ണൌ ചാസ്യം ചാക്ഷിണീ ച കര്ണാസ്യാക്ഷി, സ്രാവശ്ച കണ്ഡൂശ്ചാര്തിശ്ച ജാഡ്യം ച സ്രാവകണ്ഡ്വര്തിജാഡ്യമ്, കര്ണാദിഷു പ്രത്യേകം സ്രാവാദിചതുഷ്ടയം യോജ്യമിതി| ശാലിനീവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ധൂമപാനവിധിര്നാമൈകവിംശതിതമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൧||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധൂമശീലനസ്യ ഫലമാഹ-കാസ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.- ൩൦)-"ധൂമോ ഹി ശിരോക്ഷികര്ണശൂലാഭിഷ്യന്ദഗൌരവാര്ദ്ധാവഭേദകപീനസകാസശ്വാസാസ്യവൈരസ്യ- പ്രസേകവൈസ്വര്യപൂതിഘ്രാണമുഖഹിധ്മാഗലരോഗദന്തശൂലദൌര്ബല്യാരുചിഹനുമന്യാഗ്രഹ- കൃമിപക്ഷവധക്ഷവഥുനാശബാഹുല്യാതിനിദ്രാക്രഥനാദിജത്രൂര്ധ്വഗതവാതകഫ- വ്യാധിഷു പ്രശമനായ പ്രയുജ്യതേ| തഥാ ശിരഃകപാലേന്ദ്രിയമനോബൃംഹണപ്രസാദനായ ച| ശീതദ്രവ്യനിര്വൃത്തോऽപി ത്വഗ്നിസംയോഗാദുഷ്ണതയാ പിത്തരക്തവിരുദ്ധഃ|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ധൂമപാനപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൨൧||