२१. धुमपनविधिरध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

ऊर्ध्वाङ्गचिकित्साप्रसङ्गाद्धूमपानविधिं जिगदिषुराह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आत्मवान्-सुमतिर्हिताहारविहारो, जत्रुण ऊर्ध्वं श्लेष्मवातोद्भवानां विकाराणं-रोगाणां, अजन्मने-अनुत्पत्त्यै, तथोत्पन्नानामुच्छेदाय-विनाशाय, सदा धूमं पिबेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमपानविधिमध्यायं व्याख्यातुं प्रतिजानीते| अथेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स च धूमः स्निग्धमध्यतीक्ष्णभेदेन त्रिधा| यथाक्रमं वाते स्निग्धो, वातकफे मध्यः, कफे तीक्ष्णो, योज्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमभेदानाह-स्निग्ध इति| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ३०)-"तत्र शमनः प्रायोगिको मध्यम इति पर्यायाः, बृंहणः स्नेहनो मृदुरिति, शोधनो विरेचनस्तीक्ष्ण इति च|" इति| "तथा कासघ्नो वामनो व्रणधूपनश्छ|" इन्यन्यद्भेदत्रयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रक्तपित्तार्त्यादिषु धूमो नावछारणीयः| ननु, वाते वातकफे कफे च धूमस्यानुज्ञातत्वात् पित्तार्तौ प्राप्तिरेव नास्ति| तत्किं प्रतिषेधेन? ब्रूमः| वातप्रकृतेर्वातपित्तार्तौ सत्यां कश्चिद्भिषक्पाशो भ्रान्त्या प्रकृत्यनुरूपोपक्रमचिकीर्षया धूमं योजयेत्, तन्निषेधार्थमिदमुक्तम्| अथवा वातश्लेष्मप्रकृतेः पित्तार्तौ पित्तप्रकृतेर्वा वातश्लेष्मार्तौ धूमो न योज्य इति प्रतिपादनार्थमिदं गदितम्| अशिशब्दो मत्स्यादिषु विषान्तेषु प्रत्येकं योज्यः| अत्र च यथासम्भवं पानं मद्यादेः, भोजनं छ मत्स्यादेः अशनशब्देनोच्यते| चतुर्विधेऽप्याहारे अशनशब्देनास्त्येव व्यवहारः| यथा (हृ.सू.अ. ८|१)-"मात्राशी सर्वकालं स्यात्" इति केचिच्च यवागूपायिन्यपि धूमपानं नेच्छन्ति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-पित्तार्तादीनां धूमं निषेधति-न पित्तरक्तार्तेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मूर्च्छा-संज्ञानाशः| मोहाः-चित्तनाशः,'मुहू वैचित्ये' इति पाठात्| आन्ध्यबाधिर्यग्रहणमुत्तमाङ्गरोगोपलक्ष्णार्थम्| तेन सङ्ग्रहोक्तमर्दितमपि गृह्यते| धूमोऽकाले-पूर्वोक्ते रक्तपित्तार्त्यादौ, पीतो रक्तपित्तादीन् कुर्यात्| अप्रतिषिद्धेऽपि काले- क्षुतादौ, अतिशयेन पीतो वा रक्तादिकृत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमस्याकालपानेऽतिपाने च दोषमाह-रक्तपित्तान्ध्येति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र-रक्तपित्ताद्यार्तौ, विधिः-उपक्रमो यथास्वं सर्पिः पाननस्यालेपपरिषेकादिः, शीतो हितः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-उक्तदोषस्य प्रतीकारमाह-तत्र शीत इति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ३०)-"एषां हि भ्रमज्वरशिरोभितापेन्द्रियोपघाततालुशोषपाकधूमायनच्छर्दिमुर्च्छारक्तपित्तार्दितानि मृत्युं वा धूमो जनयेत्, अतिमात्रश्चान्येषामपि| तत्र वातकफान्यतरसंसृष्टं पित्तमुपलक्ष्य यथास्वं सर्पिष्कषायपाननस्यास्यलेपाञ्जनपरिषेकान् स्निग्धरूक्षशीतान् प्रयुञ्जीत| एतेन सर्वधूमोपघातप्रतीकारा व्याख्याताः| विशेषस्तु सर्वस्रोतोभिगते धूमे तीव्रतरा वेदना भवन्त्यूषाध्माननेत्ररोगश्वासकासपीनसाङ्गस्वरसादाम्लकाः| तत्र घृतक्षीरेक्षुरसद्राक्षाशर्करोपयोगस्तद्विधैरेव वमनम्| कटुतिक्तैरपि च नस्यगण्डूषाः|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षुतादीनामष्टानामन्ते मृदुं-स्नेहनाख्यं, धूमं पिबेत्| एषु-क्षुतादिषु कालेषु, निशाहारनावनान्तेषु च मध्यमं धूमं पिबेत्| मध्य एव मध्यमः, "मध्यान्मः" इति मप्रत्ययः| विरेछनाख्यं धूमं निद्रादीनामन्ते पिबेत्| नावननस्यशब्दयोरेकार्थयोरिहोपादानान्नस्यक्रमेण धूमं पिबेदिति ग्रन्थकृता प्रतिपादितम्| तेन स्निग्धनस्यान्ते स्निग्धं-मृद्वपरपर्यायं, धूमं पिबेत्| आचार्योपदेशाच्च क्षुताद्यन्तेषु च स्निग्धं धूमं पिबेत्| मध्यनस्यान्ते मध्यमं धूमं पिबेत्| कालेष्विति वचनाच्च क्षुतान्तादिषु च मध्यमं धूमं पिबेत्| एवं तीक्ष्णनस्यान्ते विरेचनं धूमं पिबेत्| इति त्रिषु सम्बन्धः| तीक्ष्णशब्दोऽत्र विरेचनपर्यायः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-स्निग्धधूमस्याष्टौ कालानाह-क्षुतजृम्भितेति| मध्यधूमस्यैकादश कालानाह-कालेष्विति| तीक्ष्णधूमस्य पञ्च कालानाह-निद्रेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बस्तौ नेत्रं बस्तिनेत्रम्, बस्तिनेत्रेण समं-तुल्यं, द्रव्यं-धातुदार्वस्थिवेणुजं, यस्य-धूमनेत्रस्य, तद्बस्तिनेत्रसमद्रव्यं धूमनेत्रं शिल्पिना कारयेद्भिषक्| किम्भूतं नेत्रम् ? त्रयः कोशाः पर्वाणि, यस्य तत् त्रिकोशम्| तथा, ऋजु-अवकम्| तथा, मूलं चाग्रं च तस्मिन् यथासङ्ख्यमङ्गुष्ठबदरास्थिप्रवेशम्| मूलेऽङ्गुष्ठप्रवेशमग्रे कोलास्थिप्रवेशमित्यर्थः| अङ्गुष्ठश्च कोलास्थि चेति समाहारद्वन्द्वः| तत्प्रविशत्यस्मिन्निति "पदरुजविशन्ति" इति घञ्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमनेत्रमाह-बस्तिनेत्रेति| बस्तिनेत्रसमद्रव्यं-हेमादिघटितम्| त्रिकोशं-यथापूर्व्याऽनुप्रविभज्य त्रिकाण्डम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यथासङ्ख्यं दैर्घ्येण तीक्ष्णस्य त्रीण्यष्टकानि-चतुर्विंशतिरङ्गुलानि, स्युः| स्नेहने च धूमे चत्वार्यष्टकानि-द्वात्रिंशदङ्गुलानि, स्युः| मध्यमे च धूमे पञ्चाष्टकानि-चत्वारिंशदङ्गुलानि, स्युः| पर्वानेकत्वं सूक्ष्मत्वं दैर्घ्यं च नेत्रस्येह कृतम्| एवं हि नयनकर्णादीनां न बाधको धूमः स्यादिति| तथा च मुनिः (च.सू.अ.५|४८)-"दूराद्विनिर्गतः पर्वच्छिन्नो नाडीतनूकृतः| नेन्द्रियं बाधते धूमः" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णादिभेदेन धूमनेत्रस्य प्रमाणमाह-तीक्ष्णस्नेहनमध्येष्विति| धूमपाङ्गुलानि चतुर्विंशतिस्तीक्ष्णनेत्रम्, द्वात्रिंशत्स्निग्धनेत्रम्, चत्वारिंशन्मध्यनेत्रम्| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ३०)-"एवं हि धूमो दूरात्प्रवृत्तो नेत्रस्य पर्वच्छेदादूर्ध्वं तनुतया च शनैः श्लिष्यन्नबाधको भवति|" इति| तथा (सं. सू. अ. ३०)-"कासघ्ने वामने च दशाङ्गुलम्| व्रणधूपनार्थमष्टाङ्गुलम्| कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति| कासघ्नादिषु तु नेत्राभावे नलवंशैरण्डादीनामन्यतमां नाडीं योजयेत्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ऋजु-स्पष्टं, उपविष्टः-आसीनः| तथा, तच्चेताः-धूमपानगतचित्तः| तथा, प्रसारितमुखः| तथा, नेत्रगतदृष्टिरित्यपि द्रष्टव्यम्| कथं पिबेत् ? त्रिपर्ययम्| आक्षेपविसर्गा-आपानः, त्रिभिरापानैः-पर्ययः| तथा, छिद्रमेकैकं पिधाय, प्रकृतत्वान्नासिकाया एव| तदेवंविधः सन् नासिकया पिबेत्| एकैकमिति "एकं बहुव्रीहिवत्" इति द्वित्वसुब्लोपौ| तेनायमर्थः,- एकं नासापुटं पिधायापरेण नासापुटेनाकृष्य धूमं पिबेत्| अपरं नासापुटं पिधाय तदपरेणाकृष्य तथैव पिबेदित्यर्थः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमपानविधिमाह-ऋजूपविष्ट इति| त्रिपर्यं-त्रिपरिवर्तम्| वामं पिधाय दक्षिणेन पिबेत् दक्षिणं पिधाय वामेन पिबेदित्येकः परिवर्तः| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.३०)-"प्राकृतोच्छ्वासनिःश्वासो नेत्राग्रनिविष्टदृष्टिः|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नासागते शिरोगते वा दोष उत्क्लिष्टे-स्वस्थानाच्चालिते सति, प्राक्-पूर्वं, नासिकया पिबेत्| अनुत्क्लिष्टे दोष उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण प्राक् पिबेत्, पश्चान्नसिकया| कण्ठगे तु दोष उत्क्लेशनार्थं प्राङ्नासिकया पिबेत् पश्चाद्वक्त्रेणेति विपरीतत्वम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-दोषस्थानावस्थाभेदेन धूमपाने विशेषमाह-प्राक् पिबेदिति| घ्राणशिरोगते दोषे स्वयमुत्क्लिष्टे शोधनार्थं यो धूमस्तं पूर्वं नासिकया पिबेत्, पश्चाद्वक्रेण| तस्मिन्नेवानुत्क्लिष्टे उत्क्लेषनार्थं यो धूमस्तं पूर्वं वक्त्रेण पिबेत्, पश्चान्नासिकया| अनुत्क्लिष्टे प्राङ्नासिकया, पश्चाद्वक्रेण|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नासयाऽऽस्येन वा पीतं धूमं वक्त्रेणैवोत्सृजेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमोद्वमने नियममाह-मुखेनैवेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-घ्राणेनोत्सृज्यमानो धूमो दृष्टिविघातं तिमिरादिना करोति| तस्मान्मुखेनैवोत्सृजेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-नासोद्वमने दोषमाह-नासयेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आक्षेपमोक्षैः-आदानविसर्गैः, त्रिभिस्त्रिभिस्त्रीन् वारान् धूमः पातव्यः| त्रिरिति "द्वित्रिचतुर्भ्यः सुच्" इति सुच्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-धूमपानावधिमाह-ओक्षेपमोक्षैरिति| त्रिभिस्त्रिभिरिति त्रिषु पानेषु प्रत्येकं त्रय आक्षेपमोक्षाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अह्नः सकृत्-एकवारं, स्निग्धं धूमं पिबेत्| मध्यमं धूमं द्वौ वारौ पिबेत्| अह्न इत्यत्राप्यनुवर्तते| तीक्ष्णं धूमं त्रीन् वारांश्चतुरो वा दिवसस्य पिबेत्| अह्न इति "कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे" इति षष्ठी|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-स्निग्धादिभेदेनावृत्तिमाह-अह्न इति| अह्नः सकृत्-अहोरात्रमध्ये एकवारं, स्निग्धं पिबेत्| द्विवारं मध्यम्| त्रिवारं चतुर्वारं वा तीक्ष्णम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र-तेषु त्रिषु धूमेषु मध्यात्, मृदौ-प्रायोगिकाख्ये धूमे, द्रव्याण्यगुरुप्रभृतीनि| प्लवो-गोपालमदनकः| स्नेह इति| फलानां-आक्षोडनारिकेलादीनां स्नेहः, तथा साराणां-खदिरासनादीनां च स्नेहः| मधुमदनयोरेकयोनित्वादुक्तस्योपयोगो मदनस्यात्र विरुद्ध इति केचित्| तच्चायुक्तम्| द्रव्यान्तरत्वान्मदनस्य| पिण्याकदिवत्तिलादेः| घृतं चात्र गव्यमेव ग्राह्यम्, मुख्यत्वात्| उक्तं हि (हृ.सू.अ.५|४२)-"गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-स्निग्धधूमस्य द्रव्याण्याह-मृदाविति| नलदंमांसी| वराङ्गं-त्वचम्| ध्यामकं-कट्तृणम्| मदनं-मधूच्छिष्टम्| कुन्दुरुकः-शल्लकीनिर्यासः| फलानां स्नेहः-एरण्डतैलादिः| साराणां स्नेहः-देवदारुतैलादिः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शमने धूमे शल्लक्यादीनि गन्धद्रव्याणि कुष्ठतगरवर्ज्यानि|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मध्यमधूमस्य द्रव्याण्याह-शमन इति| सिता-शर्करा| सुवर्णत्वक्-आरग्वधः| रक्तयष्टिका-मञ्जिष्ठा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तीक्ष्णे-विरेचनाख्ये धूमे, ज्योतिष्मत्यादीनि, गन्धद्रव्याणि, तीक्ष्णानि-कुष्ठतगरादीनि, गणश्च-शोधनादिगणसङ्ग्रहोक्तो "वेल्लापामार्ग" (हृ.सू.अ.१५|४) इत्यादिको, मूर्धविरेचनः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तीक्ष्णधूमस्य द्रव्याण्याह-तीक्ष्ण इति| अलं हरीतालम्| श्वेता-किणिही| तीक्ष्णानि गन्धद्रव्याणी-कङ्कोलादीनि| मूर्द्धविरेचनो गणः-"वेल्लापामार्ग" इत्यादिः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रात्रिंदिवं सलिले उषितां दैर्घ्येण द्वादशाङ्गुलामिषीकां-दर्भतूलीं, पञ्चकृत्वः-पश्चवारान्, धूमोक्तैरौषधैः पिष्टैः प्रकर्षेण लेपयेत्| यथाऽङ्गुष्ठकस्थूला यवमध्या वर्तिः स्यात्| एतदाकृतिविधानं च त्रिविधेऽपि नेत्रके वर्तेः सुखप्रवेशार्थम्| तामिषीकां (तां वर्ति) छायायां विशुष्कां विगतगर्भां (विगर्भां)-अपनीतेषीकां, तथा स्नेहेन-घृतादिना यथास्वमभ्यक्तां, तथा, धूमनेत्रस्य यदङ्गुष्ठप्रमाणं छिद्रं तत्रार्पितां, तथाऽग्निप्लुष्टां अङ्गारप्रदीप्तां, पातुं-पानार्थं, प्रयोजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमपानार्थं धूमवर्त्तिमाह-जले स्थितामिति| हषीकां-काशशलाकाम्| धूमौषधैः-यथोक्तैरगुर्वादिभिः, पञ्चभिर्लेपैरङ्गुष्ठस्थूला यवमध्या यथा भवेत्तथा विशोष्य विशोष्य प्रलेपयेत्| धूमवर्त्या धूमपानप्रकारमाह-छायाशुष्कामिति| विगर्भां-अपनीतेषीकाम्| यथायथं-मृदुमध्यतीक्ष्णैः स्नेहैरभ्यक्ताम्| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.३०)-"इषीकामध्यं नवाङ्गुलं लेपयेत्| प्रतिलेपं चाक्षमात्रं लेपद्रव्यम्|" इत्युक्तम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शरावयोः सम्पुटो-युग्मं, तस्य छिद्रे नाडीं दशाङ्गुलामष्टाङ्गुलप्रमाणां वा निक्षिप्य कासी धूममापिबेत्| तदयमत्रार्थः,-अपगतधूमखदिरबदरादिदारुस्थिराङ्गारप्रकरपूर्णशरावे कासहरचूर्णं सस्नेहं गुलिकां वा न्यस्य मध्यवृत्तच्छिद्रशरावेण पिधाय नाडीमष्टाङ्गुलां दशाङ्गुलां व निवेश्य कासवान्-कासी, वक्त्रेण-मुखेन, धूमं संपिबेदिति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-कासिनां धूमपाने विशेषमाह-शरावसम्पुटेति| शरावसम्पुटः-सङ्ग्रहोक्तः (सू.अ. ३०)-"कासघ्नं तु चूर्णं गुलिकां वा निर्धूमदीप्तस्थिराङ्गारपूर्णे सुसंस्थिते शरावे प्रक्षिप्यान्तेन बुध्नवृत्तच्छिद्रेण शरावेण पिधाय" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कासादयो धूमपं न स्पृशन्ति| धूमपातुरेते न सम्भवन्तीति भावः| तत्र पूतिर्गन्धः-आस्यनासयोः| पाण्डुतामुखस्य| केशदोषाः-सितपिञ्जरत्वादयः| कर्णौ चास्यं चाक्षिणी च कर्णास्याक्षि, स्रावश्च कण्डूश्चार्तिश्च जाड्यं च स्रावकण्ड्वर्तिजाड्यम्, कर्णादिषु प्रत्येकं स्रावादिचतुष्टयं योज्यमिति| शालिनीवृत्तम्| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने धूमपानविधिर्नामैकविंशतितमोऽध्यायः समाप्तः|| २१||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-धूमशीलनस्य फलमाह-कास इति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.- ३०)-"धूमो हि शिरोक्षिकर्णशूलाभिष्यन्दगौरवार्द्धावभेदकपीनसकासश्वासास्यवैरस्य- प्रसेकवैस्वर्यपूतिघ्राणमुखहिध्मागलरोगदन्तशूलदौर्बल्यारुचिहनुमन्याग्रह- कृमिपक्षवधक्षवथुनाशबाहुल्यातिनिद्राक्रथनादिजत्रूर्ध्वगतवातकफ- व्याधिषु प्रशमनाय प्रयुज्यते| तथा शिरःकपालेन्द्रियमनोबृंहणप्रसादनाय च| शीतद्रव्यनिर्वृत्तोऽपि त्वग्निसंयोगादुष्णतया पित्तरक्तविरुद्धः|" इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| धूमपानप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्|| २१||