௨௧. துமபநவிதிரத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஊர்த்வாங்கசிகித்ஸாப்ரஸங்காத்தூமபாநவிதிஂ ஜிகதிஷுராஹ-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆத்மவாந்-ஸுமதிர்ஹிதாஹாரவிஹாரோ, ஜத்ருண ஊர்த்வஂ ஶ்லேஷ்மவாதோத்பவாநாஂ விகாராணஂ-ரோகாணாஂ, அஜந்மநே-அநுத்பத்த்யை, ததோத்பந்நாநாமுச்சேதாய-விநாஶாய, ஸதா தூமஂ பிபேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமபாநவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே| அதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ ச தூமஃ ஸ்நிக்தமத்யதீக்ஷ்ணபேதேந த்ரிதா| யதாக்ரமஂ வாதே ஸ்நிக்தோ, வாதகபே மத்யஃ, கபே தீக்ஷ்ணோ, யோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமபேதாநாஹ-ஸ்நிக்த இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩௦)-"தத்ர ஶமநஃ ப்ராயோகிகோ மத்யம இதி பர்யாயாஃ, பஂஹணஃ ஸ்நேஹநோ மதுரிதி, ஶோதநோ விரேசநஸ்தீக்ஷ்ண இதி ச|" இதி| "ததா காஸக்நோ வாமநோ வ்ரணதூபநஶ்ச|" இந்யந்யத்பேதத்ரயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரக்தபித்தார்த்யாதிஷு தூமோ நாவசாரணீயஃ| நநு, வாதே வாதகபே கபே ச தூமஸ்யாநுஜ்ஞாதத்வாத் பித்தார்தௌ ப்ராப்திரேவ நாஸ்தி| தத்கிஂ ப்ரதிஷேதேந? ப்ரூமஃ| வாதப்ரகதேர்வாதபித்தார்தௌ ஸத்யாஂ கஶ்சித்பிஷக்பாஶோ ப்ராந்த்யா ப்ரகத்யநுரூபோபக்ரமசிகீர்ஷயா தூமஂ யோஜயேத், தந்நிஷேதார்தமிதமுக்தம்| அதவா வாதஶ்லேஷ்மப்ரகதேஃ பித்தார்தௌ பித்தப்ரகதேர்வா வாதஶ்லேஷ்மார்தௌ தூமோ ந யோஜ்ய இதி ப்ரதிபாதநார்தமிதஂ கதிதம்| அஶிஶப்தோ மத்ஸ்யாதிஷு விஷாந்தேஷு ப்ரத்யேகஂ யோஜ்யஃ| அத்ர ச யதாஸம்பவஂ பாநஂ மத்யாதேஃ, போஜநஂ ச மத்ஸ்யாதேஃ அஶநஶப்தேநோச்யதே| சதுர்விதேऽப்யாஹாரே அஶநஶப்தேநாஸ்த்யேவ வ்யவஹாரஃ| யதா (ஹ.ஸூ.அ. ௮|௧)-"மாத்ராஶீ ஸர்வகாலஂ ஸ்யாத்" இதி கேசிச்ச யவாகூபாயிந்யபி தூமபாநஂ நேச்சந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பித்தார்தாதீநாஂ தூமஂ நிஷேததி-ந பித்தரக்தார்தேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூர்ச்சா-ஸஂஜ்ஞாநாஶஃ| மோஹாஃ-சித்தநாஶஃ,'முஹூ வைசித்யே' இதி பாடாத்| ஆந்த்யபாதிர்யக்ரஹணமுத்தமாங்கரோகோபலக்ஷ்ணார்தம்| தேந ஸங்க்ரஹோக்தமர்திதமபி கஹ்யதே| தூமோऽகாலே-பூர்வோக்தே ரக்தபித்தார்த்யாதௌ, பீதோ ரக்தபித்தாதீந் குர்யாத்| அப்ரதிஷித்தேऽபி காலே- க்ஷுதாதௌ, அதிஶயேந பீதோ வா ரக்தாதிகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமஸ்யாகாலபாநேऽதிபாநே ச தோஷமாஹ-ரக்தபித்தாந்த்யேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-ரக்தபித்தாத்யார்தௌ, விதிஃ-உபக்ரமோ யதாஸ்வஂ ஸர்பிஃ பாநநஸ்யாலேபபரிஷேகாதிஃ, ஶீதோ ஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்ததோஷஸ்ய ப்ரதீகாரமாஹ-தத்ர ஶீத இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௩௦)-"ஏஷாஂ ஹி ப்ரமஜ்வரஶிரோபிதாபேந்த்ரியோபகாததாலுஶோஷபாகதூமாயநச்சர்திமுர்ச்சாரக்தபித்தார்திதாநி மத்யுஂ வா தூமோ ஜநயேத், அதிமாத்ரஶ்சாந்யேஷாமபி| தத்ர வாதகபாந்யதரஸஂஸஷ்டஂ பித்தமுபலக்ஷ்ய யதாஸ்வஂ ஸர்பிஷ்கஷாயபாநநஸ்யாஸ்யலேபாஞ்ஜநபரிஷேகாந் ஸ்நிக்தரூக்ஷஶீதாந் ப்ரயுஞ்ஜீத| ஏதேந ஸர்வதூமோபகாதப்ரதீகாரா வ்யாக்யாதாஃ| விஶேஷஸ்து ஸர்வஸ்ரோதோபிகதே தூமே தீவ்ரதரா வேதநா பவந்த்யூஷாத்மாநநேத்ரரோகஶ்வாஸகாஸபீநஸாங்கஸ்வரஸாதாம்லகாஃ| தத்ர கதக்ஷீரேக்ஷுரஸத்ராக்ஷாஶர்கரோபயோகஸ்தத்விதைரேவ வமநம்| கடுதிக்தைரபி ச நஸ்யகண்டூஷாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுதாதீநாமஷ்டாநாமந்தே மதுஂ-ஸ்நேஹநாக்யஂ, தூமஂ பிபேத்| ஏஷு-க்ஷுதாதிஷு காலேஷு, நிஶாஹாரநாவநாந்தேஷு ச மத்யமஂ தூமஂ பிபேத்| மத்ய ஏவ மத்யமஃ, "மத்யாந்மஃ" இதி மப்ரத்யயஃ| விரேசநாக்யஂ தூமஂ நித்ராதீநாமந்தே பிபேத்| நாவநநஸ்யஶப்தயோரேகார்தயோரிஹோபாதாநாந்நஸ்யக்ரமேண தூமஂ பிபேதிதி க்ரந்தகதா ப்ரதிபாதிதம்| தேந ஸ்நிக்தநஸ்யாந்தே ஸ்நிக்தஂ-மத்வபரபர்யாயஂ, தூமஂ பிபேத்| ஆசார்யோபதேஶாச்ச க்ஷுதாத்யந்தேஷு ச ஸ்நிக்தஂ தூமஂ பிபேத்| மத்யநஸ்யாந்தே மத்யமஂ தூமஂ பிபேத்| காலேஷ்விதி வசநாச்ச க்ஷுதாந்தாதிஷு ச மத்யமஂ தூமஂ பிபேத்| ஏவஂ தீக்ஷ்ணநஸ்யாந்தே விரேசநஂ தூமஂ பிபேத்| இதி த்ரிஷு ஸம்பந்தஃ| தீக்ஷ்ணஶப்தோऽத்ர விரேசநபர்யாயஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நிக்ததூமஸ்யாஷ்டௌ காலாநாஹ-க்ஷுதஜம்பிதேதி| மத்யதூமஸ்யைகாதஶ காலாநாஹ-காலேஷ்விதி| தீக்ஷ்ணதூமஸ்ய பஞ்ச காலாநாஹ-நித்ரேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஸ்தௌ நேத்ரஂ பஸ்திநேத்ரம், பஸ்திநேத்ரேண ஸமஂ-துல்யஂ, த்ரவ்யஂ-தாதுதார்வஸ்திவேணுஜஂ, யஸ்ய-தூமநேத்ரஸ்ய, தத்பஸ்திநேத்ரஸமத்ரவ்யஂ தூமநேத்ரஂ ஶில்பிநா காரயேத்பிஷக்| கிம்பூதஂ நேத்ரம் ? த்ரயஃ கோஶாஃ பர்வாணி, யஸ்ய தத் த்ரிகோஶம்| ததா, ஜு-அவகம்| ததா, மூலஂ சாக்ரஂ ச தஸ்மிந் யதாஸங்க்யமங்குஷ்டபதராஸ்திப்ரவேஶம்| மூலேऽங்குஷ்டப்ரவேஶமக்ரே கோலாஸ்திப்ரவேஶமித்யர்தஃ| அங்குஷ்டஶ்ச கோலாஸ்தி சேதி ஸமாஹாரத்வந்த்வஃ| தத்ப்ரவிஶத்யஸ்மிந்நிதி "பதருஜவிஶந்தி" இதி கஞ்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமநேத்ரமாஹ-பஸ்திநேத்ரேதி| பஸ்திநேத்ரஸமத்ரவ்யஂ-ஹேமாதிகடிதம்| த்ரிகோஶஂ-யதாபூர்வ்யாऽநுப்ரவிபஜ்ய த்ரிகாண்டம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதாஸங்க்யஂ தைர்க்யேண தீக்ஷ்ணஸ்ய த்ரீண்யஷ்டகாநி-சதுர்விஂஶதிரங்குலாநி, ஸ்யுஃ| ஸ்நேஹநே ச தூமே சத்வார்யஷ்டகாநி-த்வாத்ரிஂஶதங்குலாநி, ஸ்யுஃ| மத்யமே ச தூமே பஞ்சாஷ்டகாநி-சத்வாரிஂஶதங்குலாநி, ஸ்யுஃ| பர்வாநேகத்வஂ ஸூக்ஷ்மத்வஂ தைர்க்யஂ ச நேத்ரஸ்யேஹ கதம்| ஏவஂ ஹி நயநகர்ணாதீநாஂ ந பாதகோ தூமஃ ஸ்யாதிதி| ததா ச முநிஃ (ச.ஸூ.அ.௫|௪௮)-"தூராத்விநிர்கதஃ பர்வச்சிந்நோ நாடீதநூகதஃ| நேந்த்ரியஂ பாததே தூமஃ" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணாதிபேதேந தூமநேத்ரஸ்ய ப்ரமாணமாஹ-தீக்ஷ்ணஸ்நேஹநமத்யேஷ்விதி| தூமபாங்குலாநி சதுர்விஂஶதிஸ்தீக்ஷ்ணநேத்ரம், த்வாத்ரிஂஶத்ஸ்நிக்தநேத்ரம், சத்வாரிஂஶந்மத்யநேத்ரம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௩௦)-"ஏவஂ ஹி தூமோ தூராத்ப்ரவத்தோ நேத்ரஸ்ய பர்வச்சேதாதூர்த்வஂ தநுதயா ச ஶநைஃ ஶ்லிஷ்யந்நபாதகோ பவதி|" இதி| ததா (ஸஂ. ஸூ. அ. ௩௦)-"காஸக்நே வாமநே ச தஶாங்குலம்| வ்ரணதூபநார்தமஷ்டாங்குலம்| கலாயபரிமண்டலஂ குலத்தவாஹிஸ்ரோத இதி| காஸக்நாதிஷு து நேத்ராபாவே நலவஂஶைரண்டாதீநாமந்யதமாஂ நாடீஂ யோஜயேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜு-ஸ்பஷ்டஂ, உபவிஷ்டஃ-ஆஸீநஃ| ததா, தச்சேதாஃ-தூமபாநகதசித்தஃ| ததா, ப்ரஸாரிதமுகஃ| ததா, நேத்ரகததஷ்டிரித்யபி த்ரஷ்டவ்யம்| கதஂ பிபேத் ? த்ரிபர்யயம்| ஆக்ஷேபவிஸர்கா-ஆபாநஃ, த்ரிபிராபாநைஃ-பர்யயஃ| ததா, சித்ரமேகைகஂ பிதாய, ப்ரகதத்வாந்நாஸிகாயா ஏவ| ததேவஂவிதஃ ஸந் நாஸிகயா பிபேத்| ஏகைகமிதி "ஏகஂ பஹுவ்ரீஹிவத்" இதி த்வித்வஸுப்லோபௌ| தேநாயமர்தஃ,- ஏகஂ நாஸாபுடஂ பிதாயாபரேண நாஸாபுடேநாகஷ்ய தூமஂ பிபேத்| அபரஂ நாஸாபுடஂ பிதாய ததபரேணாகஷ்ய ததைவ பிபேதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமபாநவிதிமாஹ-ஜூபவிஷ்ட இதி| த்ரிபர்யஂ-த்ரிபரிவர்தம்| வாமஂ பிதாய தக்ஷிணேந பிபேத் தக்ஷிணஂ பிதாய வாமேந பிபேதித்யேகஃ பரிவர்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௩௦)-"ப்ராகதோச்ச்வாஸநிஃஶ்வாஸோ நேத்ராக்ரநிவிஷ்டதஷ்டிஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாஸாகதே ஶிரோகதே வா தோஷ உத்க்லிஷ்டே-ஸ்வஸ்தாநாச்சாலிதே ஸதி, ப்ராக்-பூர்வஂ, நாஸிகயா பிபேத்| அநுத்க்லிஷ்டே தோஷ உத்க்லேஶநார்தஂ வக்த்ரேண ப்ராக் பிபேத், பஶ்சாந்நஸிகயா| கண்டகே து தோஷ உத்க்லேஶநார்தஂ ப்ராங்நாஸிகயா பிபேத் பஶ்சாத்வக்த்ரேணேதி விபரீதத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தோஷஸ்தாநாவஸ்தாபேதேந தூமபாநே விஶேஷமாஹ-ப்ராக் பிபேதிதி| க்ராணஶிரோகதே தோஷே ஸ்வயமுத்க்லிஷ்டே ஶோதநார்தஂ யோ தூமஸ்தஂ பூர்வஂ நாஸிகயா பிபேத், பஶ்சாத்வக்ரேண| தஸ்மிந்நேவாநுத்க்லிஷ்டே உத்க்லேஷநார்தஂ யோ தூமஸ்தஂ பூர்வஂ வக்த்ரேண பிபேத், பஶ்சாந்நாஸிகயா| அநுத்க்லிஷ்டே ப்ராங்நாஸிகயா, பஶ்சாத்வக்ரேண|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாஸயாऽऽஸ்யேந வா பீதஂ தூமஂ வக்த்ரேணைவோத்ஸஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமோத்வமநே நியமமாஹ-முகேநைவேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ராணேநோத்ஸஜ்யமாநோ தூமோ தஷ்டிவிகாதஂ திமிராதிநா கரோதி| தஸ்மாந்முகேநைவோத்ஸஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நாஸோத்வமநே தோஷமாஹ-நாஸயேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆக்ஷேபமோக்ஷைஃ-ஆதாநவிஸர்கைஃ, த்ரிபிஸ்த்ரிபிஸ்த்ரீந் வாராந் தூமஃ பாதவ்யஃ| த்ரிரிதி "த்வித்ரிசதுர்ப்யஃ ஸுச்" இதி ஸுச்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-தூமபாநாவதிமாஹ-ஓக்ஷேபமோக்ஷைரிதி| த்ரிபிஸ்த்ரிபிரிதி த்ரிஷு பாநேஷு ப்ரத்யேகஂ த்ரய ஆக்ஷேபமோக்ஷாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஹ்நஃ ஸகத்-ஏகவாரஂ, ஸ்நிக்தஂ தூமஂ பிபேத்| மத்யமஂ தூமஂ த்வௌ வாரௌ பிபேத்| அஹ்ந இத்யத்ராப்யநுவர்ததே| தீக்ஷ்ணஂ தூமஂ த்ரீந் வாராஂஶ்சதுரோ வா திவஸஸ்ய பிபேத்| அஹ்ந இதி "கத்வோऽர்தப்ரயோகே காலேऽதிகரணே" இதி ஷஷ்டீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நிக்தாதிபேதேநாவத்திமாஹ-அஹ்ந இதி| அஹ்நஃ ஸகத்-அஹோராத்ரமத்யே ஏகவாரஂ, ஸ்நிக்தஂ பிபேத்| த்விவாரஂ மத்யம்| த்ரிவாரஂ சதுர்வாரஂ வா தீக்ஷ்ணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு த்ரிஷு தூமேஷு மத்யாத், மதௌ-ப்ராயோகிகாக்யே தூமே, த்ரவ்யாண்யகுருப்ரபதீநி| ப்லவோ-கோபாலமதநகஃ| ஸ்நேஹ இதி| பலாநாஂ-ஆக்ஷோடநாரிகேலாதீநாஂ ஸ்நேஹஃ, ததா ஸாராணாஂ-கதிராஸநாதீநாஂ ச ஸ்நேஹஃ| மதுமதநயோரேகயோநித்வாதுக்தஸ்யோபயோகோ மதநஸ்யாத்ர விருத்த இதி கேசித்| தச்சாயுக்தம்| த்ரவ்யாந்தரத்வாந்மதநஸ்ய| பிண்யாகதிவத்திலாதேஃ| கதஂ சாத்ர கவ்யமேவ க்ராஹ்யம், முக்யத்வாத்| உக்தஂ ஹி (ஹ.ஸூ.அ.௫|௪௨)-"கவ்யே க்ஷீரகதே ஶ்ரேஷ்டே" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நிக்ததூமஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-மதாவிதி| நலதஂமாஂஸீ| வராங்கஂ-த்வசம்| த்யாமகஂ-கட்தணம்| மதநஂ-மதூச்சிஷ்டம்| குந்துருகஃ-ஶல்லகீநிர்யாஸஃ| பலாநாஂ ஸ்நேஹஃ-ஏரண்டதைலாதிஃ| ஸாராணாஂ ஸ்நேஹஃ-தேவதாருதைலாதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶமநே தூமே ஶல்லக்யாதீநி கந்தத்ரவ்யாணி குஷ்டதகரவர்ஜ்யாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்யமதூமஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-ஶமந இதி| ஸிதா-ஶர்கரா| ஸுவர்ணத்வக்-ஆரக்வதஃ| ரக்தயஷ்டிகா-மஞ்ஜிஷ்டா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தீக்ஷ்ணே-விரேசநாக்யே தூமே, ஜ்யோதிஷ்மத்யாதீநி, கந்தத்ரவ்யாணி, தீக்ஷ்ணாநி-குஷ்டதகராதீநி, கணஶ்ச-ஶோதநாதிகணஸங்க்ரஹோக்தோ "வேல்லாபாமார்க" (ஹ.ஸூ.அ.௧௫|௪) இத்யாதிகோ, மூர்தவிரேசநஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணதூமஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-தீக்ஷ்ண இதி| அலஂ ஹரீதாலம்| ஶ்வேதா-கிணிஹீ| தீக்ஷ்ணாநி கந்தத்ரவ்யாணீ-கங்கோலாதீநி| மூர்த்தவிரேசநோ கணஃ-"வேல்லாபாமார்க" இத்யாதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராத்ரிஂதிவஂ ஸலிலே உஷிதாஂ தைர்க்யேண த்வாதஶாங்குலாமிஷீகாஂ-தர்பதூலீஂ, பஞ்சகத்வஃ-பஶ்சவாராந், தூமோக்தைரௌஷதைஃ பிஷ்டைஃ ப்ரகர்ஷேண லேபயேத்| யதாऽங்குஷ்டகஸ்தூலா யவமத்யா வர்திஃ ஸ்யாத்| ஏததாகதிவிதாநஂ ச த்ரிவிதேऽபி நேத்ரகே வர்தேஃ ஸுகப்ரவேஶார்தம்| தாமிஷீகாஂ (தாஂ வர்தி) சாயாயாஂ விஶுஷ்காஂ விகதகர்பாஂ (விகர்பாஂ)-அபநீதேஷீகாஂ, ததா ஸ்நேஹேந-கதாதிநா யதாஸ்வமப்யக்தாஂ, ததா, தூமநேத்ரஸ்ய யதங்குஷ்டப்ரமாணஂ சித்ரஂ தத்ரார்பிதாஂ, ததாऽக்நிப்லுஷ்டாஂ அங்காரப்ரதீப்தாஂ, பாதுஂ-பாநார்தஂ, ப்ரயோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமபாநார்தஂ தூமவர்த்திமாஹ-ஜலே ஸ்திதாமிதி| ஹஷீகாஂ-காஶஶலாகாம்| தூமௌஷதைஃ-யதோக்தைரகுர்வாதிபிஃ, பஞ்சபிர்லேபைரங்குஷ்டஸ்தூலா யவமத்யா யதா பவேத்ததா விஶோஷ்ய விஶோஷ்ய ப்ரலேபயேத்| தூமவர்த்யா தூமபாநப்ரகாரமாஹ-சாயாஶுஷ்காமிதி| விகர்பாஂ-அபநீதேஷீகாம்| யதாயதஂ-மதுமத்யதீக்ஷ்ணைஃ ஸ்நேஹைரப்யக்தாம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௩௦)-"இஷீகாமத்யஂ நவாங்குலஂ லேபயேத்| ப்ரதிலேபஂ சாக்ஷமாத்ரஂ லேபத்ரவ்யம்|" இத்யுக்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶராவயோஃ ஸம்புடோ-யுக்மஂ, தஸ்ய சித்ரே நாடீஂ தஶாங்குலாமஷ்டாங்குலப்ரமாணாஂ வா நிக்ஷிப்ய காஸீ தூமமாபிபேத்| ததயமத்ரார்தஃ,-அபகததூமகதிரபதராதிதாருஸ்திராங்காரப்ரகரபூர்ணஶராவே காஸஹரசூர்ணஂ ஸஸ்நேஹஂ குலிகாஂ வா ந்யஸ்ய மத்யவத்தச்சித்ரஶராவேண பிதாய நாடீமஷ்டாங்குலாஂ தஶாங்குலாஂ வ நிவேஶ்ய காஸவாந்-காஸீ, வக்த்ரேண-முகேந, தூமஂ ஸஂபிபேதிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காஸிநாஂ தூமபாநே விஶேஷமாஹ-ஶராவஸம்புடேதி| ஶராவஸம்புடஃ-ஸங்க்ரஹோக்தஃ (ஸூ.அ. ௩௦)-"காஸக்நஂ து சூர்ணஂ குலிகாஂ வா நிர்தூமதீப்தஸ்திராங்காரபூர்ணே ஸுஸஂஸ்திதே ஶராவே ப்ரக்ஷிப்யாந்தேந புத்நவத்தச்சித்ரேண ஶராவேண பிதாய" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காஸாதயோ தூமபஂ ந ஸ்பஶந்தி| தூமபாதுரேதே ந ஸம்பவந்தீதி பாவஃ| தத்ர பூதிர்கந்தஃ-ஆஸ்யநாஸயோஃ| பாண்டுதாமுகஸ்ய| கேஶதோஷாஃ-ஸிதபிஞ்ஜரத்வாதயஃ| கர்ணௌ சாஸ்யஂ சாக்ஷிணீ ச கர்ணாஸ்யாக்ஷி, ஸ்ராவஶ்ச கண்டூஶ்சார்திஶ்ச ஜாட்யஂ ச ஸ்ராவகண்ட்வர்திஜாட்யம், கர்ணாதிஷு ப்ரத்யேகஂ ஸ்ராவாதிசதுஷ்டயஂ யோஜ்யமிதி| ஶாலிநீவத்தம்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தூமபாநவிதிர்நாமைகவிஂஶதிதமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௨௧||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தூமஶீலநஸ்ய பலமாஹ-காஸ இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.- ௩௦)-"தூமோ ஹி ஶிரோக்ஷிகர்ணஶூலாபிஷ்யந்தகௌரவார்த்தாவபேதகபீநஸகாஸஶ்வாஸாஸ்யவைரஸ்ய- ப்ரஸேகவைஸ்வர்யபூதிக்ராணமுகஹித்மாகலரோகதந்தஶூலதௌர்பல்யாருசிஹநுமந்யாக்ரஹ- கமிபக்ஷவதக்ஷவதுநாஶபாஹுல்யாதிநித்ராக்ரதநாதிஜத்ரூர்த்வகதவாதகப- வ்யாதிஷு ப்ரஶமநாய ப்ரயுஜ்யதே| ததா ஶிரஃகபாலேந்த்ரியமநோபஂஹணப்ரஸாதநாய ச| ஶீதத்ரவ்யநிர்வத்தோऽபி த்வக்நிஸஂயோகாதுஷ்ணதயா பித்தரக்தவிருத்தஃ|" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| தூமபாநப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௨௧||