੨੦. ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਪਞ੍ਹ੍ਚਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਨ੍ਵਾਸਨਨਿਰੂਹਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਮਾਹ -

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦੦੦੦੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜਤ੍ਰੁ-ਵਕ੍ਸੋਂਸਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ| ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ| ਮਯੂਰਵ੍ਯਂਸਕਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮਾਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰਾਃ, ਤੇਸੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸੁ-ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਦਿਸੁ ਵਿਸਯੇ, ਵਮਨਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧਾਦਯੋਪੀਸ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵ| ਵਿਸ਼ੇਸਣ ਤੁ ਨਸ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਨਾਸਾਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤ੍ ਇਤਿ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਨਾਸਿਕਾਯਾਃ "ਪਦ੍ਦਨ੍ਨ" ਇਤਿ ਨਸਾਦੇਸ਼ਃ| ਨਨੁ, ਕਿਮਿਤਿ ਨਸ੍ਯਮੇਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਸ੍ਟਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨਾਸਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਘ੍ਰਾਣਂ ਸ਼ਿਰੋਦ੍ਵਾਰਮ੍| ਤੇਨ ਦ੍ਵਾਰੇਣ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਕਣ੍ਠਾਦਿਸ਼ਿਰਾਮੁਖਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਨ, ਤਤ੍-ਸ਼ਿਰੋ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਤਾਮ੍-ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ ਅਥੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਸ੍ਯਵਿਸਯਮਾਹ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿਵਚਨਾਦਿਤਰੇਸ੍ਵਪਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਨਾਸਯਾ ਪ੍ਰਣੀਯਮਾਨਮੌਸਧਂ ਨਸ੍ਯਂ ਨਾਵਨਂ ਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮੇਤਿ ਚ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ| ਨਾਸਾ ਹਿ ਸ਼ਿਰਸੋ ਦ੍ਵਾਰਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਨਿਸੇਚਿਤਮੌਸਧਂਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਚ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਨਂ ਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਕਣ੍ਠਾਦਿਸ਼ਿਰਾਮੁਖਾਨਿ ਚ, ਮੁਞ੍ਜਾਦਿਸੀਕਾਮਿਵਾਸਕ੍ਤਾਮੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੌਗਤਾਂ ਵੈਕਾਰਿਕੀਮਸ਼ੇਸਾਮਾਸ਼ੁ ਦੋਸਸਂਹਤਿਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਾਦਪਕਰ੍ਸਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍-ਨਸ੍ਯਂ, ਵਿਰੇਚਨਬਂਹਣਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-[ਨਸ੍ਯਭੇਦਾਨਾਹ-ਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ|] ਵਿਰੇਚਨਂ ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਸ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਾਦਿਸੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਨਸ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਪਸ੍ਮਾਰੋ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਸ੍ਥਿਤੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯੇਨ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਤਦੁਪਾਦਾਨਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਕਫਜੇਸੁ ਪ੍ਰਸੇਕਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮੇਵ ਹਿਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ| ਜਾਡ੍ਯਂ-ਸ਼ਿਰਸਃ| ਸ੍ਯਨ੍ਦੋ-ਨੇਤ੍ਰਕੋਪਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਉਪਦੇਹਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਰਾਵਪ੍ਰਸੇਕਵੈਰਸ੍ਯਾਰੋਚਕਸ੍ਵਰਭੇਦਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਬੁਦਦਦ੍ਰੁਕੋਠਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੇਸੁ" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਾਤੋਦ੍ਭਵਸ਼ੂਲਾਦਿਸੁ ਬਂਹਣਂ ਨਸ੍ਯਂ ਹਿਤਮ੍| ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ-ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਬੋਧਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਮ੍| ਅਵਬਾਹੁਕੋ-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਬਂਹਣਮਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯)| "ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਕਮਿਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਕ੍ਸਿਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਪਨ੍ਦਨਤਿਮਿਰਦਨ੍ਤਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨਾਦਮਨ੍ਯਾਰੋਗਾਪਤਾਨਕਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦਿਸ੍ਬਨਿਲੋਤ੍ਥੇਸ਼ੁ" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨੀਲਿਕਾਦਿਸੁ ਸ਼ਮਨਂ ਨਸ੍ਯਂ ਹਿਤਮ੍| ਨੀਲਿਕਾਵ੍ਯਙ੍ਗੌ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ (ਹ. ਉ. ਅ. ੩੧|੨੮) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੌ| ਕੇਸ਼ਦੋਸਃ-ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਮਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ| ਅਕ੍ਸਿਰਾਜਯਃ-ਚਕ੍ਸੁਸਿ ਰੇਖਾਕਾਰਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਅਕਾਲਵਲੀਪਲਿਤਖਲਤਿਦਾਰੁਣਕਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸੁ" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੇ ਯੇ ਸ੍ਨੇਹਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤੈਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਯੋਗਿਕੈਃ,-ਯੋਗਾਰ੍ਹੈਃ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਾਦਿਭਿਃ, ਨ ਤੁ ਘਤਾਦਿਭਿਃ| ਤਥਾ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਮਰੀਚਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਪ੍ਰਸਾਧਿਤੈਃ-ਸਂਸ੍ਕਤੈਃ| ਤਥਾ, ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਸ੍ਵਰਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਫਘ੍ਨੈਰ੍ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾਦਿਜੈਃ ਸਾਧਿਤਂ, ਆਦ੍ਯਂ-ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ, ਭਵਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੈਰ੍ਯਾਵਨ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ| ਆਸਵੋ-ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ-ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਯੋ ਯਸ੍ਯੋਚਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤੇਨ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਯਦ੍ਯਸ੍ਯੋਚਿਤਮੌਸਧਂ, ਤੇਨ| ਸਾਧਿਤੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਃ ਕਲ੍ਕੈਃ ਕ੍ਵਾਥੈਸ਼੍ਛੂਰ੍ਣਾਦਿਭਿਸ਼੍ਛ| ਆਦ੍ਯਂ-ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਪਟੁ-ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯)- "ਤਤ੍ਰ ਭੀਰੁਸ੍ਤ੍ਰੀਕਸ਼ਸੁਕੁਮਾਰੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਗਲਰੋਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਤਿਨਿਦ੍ਰਾਮਨੋਵਿਕਾਰਕਮਿਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਕ੍ਸਿਸ੍ਪਨ੍ਦਨਤਿਮਿਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਸਾਭਿਪਨ੍ਨਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਨਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟਵਿਸਂਜ੍ਞੇਸੁ ਸ਼ੇਸਾਃ| ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਚ ਭੂਯਸਿ ਦੋਸੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਣੀ ਚ ਚੂਰ੍ਣਃ| ਸ ਹਿ ਨਾਸਾਯਾਮਾਵੇਗਕਰਤਰੋ ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਂਹਣਂ ਨਸ੍ਯਂ ਧਨ੍ਵੋਤ੍ਥਮਾਂਸੋਦ੍ਭਵਰਸੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਸਜਾ-ਰਕ੍ਤੇਨ, ਧਨ੍ਵੋਤ੍ਥੇਨੈਵ| ਤਥਾ, ਖਪੁਰੈਃ-ਨਿਰ੍ਯਾਸਵਿਸ਼ੇਸੈਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਨ੍ਯੈਰਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਮਨਂ ਨਸ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸ੍ਨੇਹੈਰ੍ਘਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾ ਮਾਂਸਰਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜਲੇਨ ਚੇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਸ੍ਟਤਰਮੁਵਾਚ (ਚਿ. ਅ. ੪੦|੨੨)- "ਤਤ੍ਤੁ ਨਸ੍ਯਂ ਦੇਯਂ ਵਾਤਾਭਿਭੂਤੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਦਨ੍ਤਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਪਾਤਦਾਰੁਣਕਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਤਿਮਿਰਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਨਾਸਾਰੋਗ ਮੁਖਸ਼ੋਸੇਸ੍ਵਕਾਲਜਵਲੀਪਲਿਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ ਦਾਰੁਣਪ੍ਰਬੋਧੇ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਚਾਨ੍ਯੇਸੁ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤਿ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤਾਲੁਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਸ਼ੂਲਪੀਨਸਾਰ੍ਦ੍ਧਾਵਭੇਦਕਕਮਿਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਪਸ੍ਮਾਰਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤੇਸੁ ਕਫਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤਿ|" ਤਥਾ-"ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਤੋ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਅਵਪੀਡਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟਵਿਸਂਜ੍ਞੇਭ੍ਯੋ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਮਵਪਿਸ੍ਯਾਵਪੀਡ੍ਯ ਚ| ਚੇਤੋਵਿਕਾਰਕਮਿਵਿਸਾਭਿਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਧਮੇਤ੍| ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਰਸਕ੍ਸੀਰਘਤਮਾਂਸਰਸਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਭੀਰੂਣਾਂ ਸੁਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਯੋਸਿਤਾਮ੍| ਸ਼੍ਰਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯੈ ਕਲ੍ਕਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਥਾ ਹਿਤਃ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਂਹਣਮਿਤਿ| ਅਸਕ੍-ਰੁਧਿਰਮ੍| ਖਪੁਰੋ-ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਮੋਚਰਸਾਦਿਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਬਂਹਣਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਸ਼੍ਛ| ਸ਼ਮਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ| ਪੂਰ੍ਵੈਃ-ਧਨ੍ਵਮਾਂਸਰਸਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਮਨੌਸਧਸਾਧਿਤਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਸ਼੍ਛ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਨਸ੍ਯਭੇਦੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਮਰ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦ੍ਵਿਧਾ-ਭੇਦਦ੍ਵਯੇਨ ਭਵਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਮਾਤ੍ਰਯਾ,-ਮਾਤ੍ਰਾਭੇਦੇਨ, ਨ ਤੁ ਵਸ੍ਤੁਭੇਦੇਨ| ਕਲ੍ਕਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ| ਕਲ੍ਕਾਦ੍ਯੈਰੇਵਾਵਪੀਡਃ, ਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਪਿ| ਸ ਚਾਵਪੀਡਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ-ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਰਸਾਦ੍ਯੈਃ, ਨ ਮਦੁਭਿਃ| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਰੇਚਨਃ-ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯਂ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਯ| ਅਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਨਸਂਜ੍ਞਮੇਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੂਰ੍ਣੋ-ਮਰੀਚਾਦਿਭਿਃ ਕਤੋ, ਨਾਸਯਾ ਪ੍ਰਣੀਯਮਾਨੋ ਵਿਰੇਚਨੋ-ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਨਿਰਸਨੋ, ਧ੍ਮਾਨਂ-ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਨਾਖ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਰ੍ਸ਼ਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਨਸ੍ਯਭੇਦਾਨਾਹ-ਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਛੇਤਿ| ਮਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੌ-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਵਹੁਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਕਤੌ ਭੇਦੌ| ਅਵਪੀਡਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੌ-ਕਲ੍ਕਾਦਿਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਮਦੁਤ੍ਵਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਕਤੌ ਭੇਦੌ| ਵਿਰੇਚਨਚੂਰ੍ਣਕਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਧ੍ਮਾਨਮ੍-ਪ੍ਰਧਮਨਾਖ੍ਯਮ੍| ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਂ-ਚੂਰ੍ਣਂ, ਮੁਖਵਾਯੁਨਾ-ਫੂਤ੍ਕਾਰਾਖ੍ਯੇਨ, ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਨਾਡ੍ਯਾ, ਕਾਰਣਭੂਤਯਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਯਾ ? ਸਡਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਿਮੁਖਯਾ,-ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸਡਙ੍ਗੁਲਾ, ਦ੍ਵੇ ਮੁਖੇ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਦ੍ਵਿਮੁਖਾ, ਸਡਙ੍ਗੁਲਾ ਚਾਸੌ ਦ੍ਵਿਮੁਖਾ ਚ ਸਡਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਿਮੁਖਾ, ਤਯਾ| ਤਥਾਵਿਧਯਾ, ਤਥਾ ਭੇਸਜਗਰ੍ਭਯਾ-ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਦਿਚੂਰ੍ਣਭਰਿਤਯਾ| ਸ ਹਿ-ਚੂਰ੍ਣੋ, ਭੂਰਿਤਰਂ-ਬਹੁਤਰਂ, ਦੋਸਂ ਚੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਨ ਤਥਾ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਦਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯੋਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਧਮਨਸ੍ਯ ਵਿਧਿਮਾਹ-ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਪ੍ਰਧਮਨਸ੍ਯ ਬਹੁਦੋਸਹਰਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਸ ਹੀਤਿ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਹਿ ਬਹੁਦ੍ਰਵਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਬਹੁਦੋਸਾਪਕਰ੍ਸਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀ-ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮੀਪਜਾਙ੍ਗੁਲੀ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਵਦ੍ਵਯਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਤ੍ ? ਪੂਰ੍ਵਂ ਭਗ੍ਨਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸਮੁਦ੍ਧਤਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਮਗ੍ਨਸਮੁਦ੍ਧਤਾਤ੍ ਤਰ੍ਜਨੀਪਰ੍ਵਦ੍ਵਯਾਤ੍ ਯਾਵਤ੍ਪਰਿਮਾਣਂ ਪਤਤਿ, ਅਸੌ ਬਿਨ੍ਦੁਃ, 'ਉਚ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇ-ਬਿਨ੍ਦਵੋ, ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਦਸ਼ੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਅਸ੍ਟੌ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਸਟ੍ ਕਨਿਸ੍ਠਾ ਮਾਤ੍ਰਾ| ਤਾ ਏਵ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਬਿਨ੍ਦੁਦ੍ਵਯੇਨੋਨਾਃ ਕਲ੍ਕਸ੍ਵਰਸਾਦੇਃ| ਤੇਨਾਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵ ਉਤ੍ਤਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਸਣ੍ਮਧ੍ਯਮਾ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਨਿਸ੍ਠਾ, ਇਤ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਯਾਵਦਿਤਿ ਯਤ੍ਪਰਿਮਾਣਮਸ੍ਯੇਤਿ| ਯਤ੍ਤਦੇਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਿਮਾਣੇ ਵਤੁਪ੍, ਆ ਸਰ੍ਵਨਾਮ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਕਾਰਾਦੇਸ਼ਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਰ੍ਸ਼ਾਦਿਮਾਨਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਬਿਨ੍ਦੁਮਾਨਮਾਹ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਤਿ| ਯਾਵਤ੍ਪਤਤਿ ਤਾਵਾਨ੍ ਬਿਨ੍ਦੁਃ, ਨ ਪ੍ਰਥਮਪਤਿਤ ਏਵ| ਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਮਾਹ-ਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਵਿਤਿ| ਤੇ-ਬਿਨ੍ਦਵਃ| ਅਵਪੀਡਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਯੋਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਰਯਮਾਹ-ਤਾ ਏਵੇਤਿ| ਬਿਨ੍ਦੁਦ੍ਵਯੋਨਾਃ-ਅਸ੍ਟਸਟ੍ਚਤੁਰ੍ਬਿਨ੍ਦੁਕਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੋਯਾਦਿ ਪੀਤਂ ਯੈਸ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਅਤ੍ਰ "ਆਹਿਤਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍" ਪਰਨਿਪਾਤਃ| ਤਥਾ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾਂ ਨਾਵਨਂ-ਨਸ੍ਯਂ, ਨੈਵ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤੋਯਾਦਿਪੀਤਾਨਾਂ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾਂ ਚ ਯੋਜਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਨਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਦੋਪਦੇਹਤਿਮਿਰਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਭੁਕ੍ਤਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਵਤ੍ਯ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਨ੍ ਜਨਯੇਯੁਃ| ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਕਣ੍ਠਰੋਗਪੀਨਸਹਨੁਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਾਨ੍| ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਚ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਦੋਸੋ ਜਾਡ੍ਯਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਨ੍| ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਸਾਮਤਾਮਰੁਚਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਚ| ਨਵਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਾਤ੍ ਦਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਕਮਿਕਣ੍ਡੂਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਰੋਗਾਨ੍| ਮੂਤ੍ਰਿਤੋਚ੍ਚਾਰਿਤਾਦਿਵੇਗਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਭਸ਼ਤਰਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍| ਸੂਤਿਕਾਯਾਃ ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਦੋਸਾਨ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਿਨੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਵਦ੍ਧਿਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ੍ਵਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਹਾਨਿਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਕਣ੍ਡੂਕਮਿਦੋਸਾਨ੍| ਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤੀਨਾਂ ਵਿਵਤਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਯਾਤਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦੀਨੇਵ| ਤਥਾ, ਅਨਾਰ੍ਤਵਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਸਹਸੈਵ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਾਲੁਨੇਤ੍ਰਕਣ੍ਡੂਪਾਕਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਣ੍ਠਰੋਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਰੂਂਸਿਕਾਃ| ਏਸੁ ਚ ਨਸ੍ਯਦੋਸੇਸੁ ਜਾਤੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਯਤਨਂ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਂ ਚਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਵਕ੍ਕ੍ਰਲੇਪਸੇਕਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਵਪੀਡਧੂਮਗਣ੍ਡੂਸਾਦੀਨਿ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੯)- "ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਦ੍ਧਾਵਭੇਦਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਪਤ੍ਯਂ ਚ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਿਕਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਰੂਕ੍ਸੇ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਸਾਭੂਕਾਕੋਲੀਕਪਿਕਚ੍ਛੂਭਿਃ ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਬਲਾਵਿਦਾਰ੍ਯਂਸ਼ੁਮਤੀਮੇਦਾਭਿਰ੍ਵਾ| ਏਭਿਰੇਵ ਚ ਸ਼੍ਰਤਂ ਹਵਿਃ| ਵਾਤਹਰਸਿਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤੌ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣੇ ਚ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਬਂਹਣਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਤੋਯਪੀਤਾਦਿਸੁ ਸਦੈਵ ਕਿਂ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਨਸ੍ਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੀਤਤੋਯਾਦੀਨਾਂ ਨਸ੍ਯਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾਂ-ਤੋਯਾਦੀਨ੍ਯੇਵ| ਭੁਕ੍ਤਭਕ੍ਤੋ-ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਨਵਪੀਨਸਃ-ਅਪਕ੍ਵਪੀਨਸਃ| ਵੇਗਾਰ੍ਤਃ-ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਵੇਗਃ| ਅਨਾਰ੍ਤਵਦੁਰ੍ਦਿਨੇ-ਅਵਾਰ੍ਸਿਕਾਭ੍ਰੇ| ਆਤ੍ਯਯਿਕਾਵ੍ਦ੍ਯਾਧੇਰਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨਿਸੇਧਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਤਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਨਸ੍ਯੇਨੇਰਿਤੋ ਦੋਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਵਤ੍ਯ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਨ੍ ਜਨਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਇਪੀਤਪਾਤੁਕਾਮਾਨਾਮਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸ੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਦੋਪਦੇਹਤਿਮਿਰਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਨ੍| ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਕਣ੍ਠਰੋਗਪੀਨਸਹਨੁਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਾਨ੍| ਸ੍ਰਾਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਰੁਚਿਪੀਨਸਾਨ੍| ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਾਮਤਾਮਰੁਚਿਮਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਚ| ਮੂਤ੍ਰਿਤੋਚ੍ਚਾਰਿਤਾਦਿਵੇਗਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਭਸ਼ਤਰਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਣ੍| ਅਭਿਹਤਸ੍ਯ ਤੀਵ੍ਰਤਰਾਂ ਰੁਜਮ੍| ਕਤਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ੍ਵਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਹਾਨਿਸ਼ਿਰੋਰੋਗਗੌਰਵਕਣ੍ਡੂਕਮਿਦੋਸਾਨ੍| [ ਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤੀਨਾਂ ਵਿਵਤਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਯਾਤਿਵ੍ਯਾਸ੍ਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸ ਕਾਸਾਦੀਨੇਵ| ] ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਅਪਤ੍ਯਂ ਚ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਿਕਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ| ਸੂਤਿਯਾਯਾਃ ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤੋਕ੍ਤਾਣ੍ ਦੋਸਾਨ੍| ਨਵਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਾਤ੍ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤਕਮਿਕਣ੍ਡੂਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਿਨੋਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਃ| ਅਕਾਲਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਸਹਸੈਵ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਾਲੁਨੇਤ੍ਰਕਣ੍ਡੂਪਾਕਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਣ੍ਠਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਰੂਂਸਿਕਾਃ| ਤੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਯਤਨਂ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਂ ਚਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਸ਼ਿਰੋਵਕ੍ਤ੍ਰਲੇਪਸੇਕਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਵਪੀਡਧੂਮਗਣ੍ਡੂਸਾਦ੍ਲੀਨਾਚਰੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਰੂਕ੍ਸੇ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਿ ਵਰ੍ਸਾਭੂਕਾਕੋਲੀਕਪਿਕਚ੍ਛੂਭਿਃ ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਬਲਾਦਿਦਾਰ੍ਯਂਸ਼ਮਤੀਮੇਦਾਭਿਰ੍ਵਾ| ਆਭਿਰੇਵ ਚ ਸ਼ਤਂ ਹਵਿਃ| ਵਾਤਹਰਸਿਦ੍ਧਸ਼੍ਛ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤੌ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣੇ ਚ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਬਂਹਣਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਭਕ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚਾਤ੍ਯਯਿਕਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਮਪੇਕ੍ਸੇਤ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍ਕਫਰੋਗਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ| [ ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਾਵਪਿ| ] ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗੇਸੁ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਰੋਗੇਸੁ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ| ਵਾਤਰੋਗੇਸ੍ਵਪਰਾਹ੍ਣੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਚ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਲਾਪਦਨ੍ਤਕਟਕਟਾਯਨਕ੍ਰਥਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਪੂਤਿਮੁਖਕਰ੍ਣਨਾਦਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਨ੍ਨਿਦ੍ਰੇਸੁ ਰਾਤ੍ਰੌ" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਸ਼ਰਦਿ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਏਵਂ ਨਸ੍ਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੀਤੇ-ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਲਕ੍ਸਣੇ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਾਯਂ-ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ| ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸਾਤਪੇ-ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਰਵੌ ਵਾਸਰੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਧੁਨਾ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨਸ੍ਯਕਾਲਨਿਯਮਮਾਹ-ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਾਨ੍ਤੇਸੁ ਸਾਯਂਪ੍ਰਾਤਃ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਪਰਾਹ੍ਣਯੋਃ, [ ਦਿਨੇਦਿਨੇ- ] ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਚ, ਨੈਕਾਹਾਨ੍ਤਰਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ-ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਗੇ, ਏਕਾਹਾਨ੍ਤਰਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਕਾਲਮਾਹ-ਅਥੇਤਿ| ਚਲੇ-ਵਾਯੌ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਲਾਪਦਨ੍ਤਕਟਕਟਾਯਨਕ੍ਰਥਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਨ੍ਮੀਲਨਪੂਤਿਮੁਖਕਰ੍ਣਨਾਦਤਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਸ਼ਿਰੋਰੋ-ਗਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਨ੍ਨਿਦ੍ਰੇਸੁ ਰਾਤ੍ਰੌ|" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਤੁਭੇਦੇਨ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਸੁ| ਸਾਤਪੇ-ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਯਦੈਵਾਤਪਸ੍ਤਦੈਵ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਚਰਤੋ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮੇਵ|" ਇਤਿ| ਵਾਤਾਭਿਭੂਤਸ਼ਿਰਸ੍ਕਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਯਂ ਚ| ਅਨ੍ਯੇਸੁ ਤੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵੇਕਾਹਾਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਦੋਸਕਾਲੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਚ ਨਸ੍ਯਮਾਚਰੇਤ੍,- ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਾਵਤ੍ਤੇਰਵਧਿਮਾਹ-ਸਪ੍ਤਾਹਮਿਤਿ| ਤਤ੍-ਨਸ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਪਤ ਨਵ ਵਾ ਦਿਨਾਨਿ ਦਦ੍ਯਾਦਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਿਰੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਕਤਮਾਵਸ਼੍ਯਕਂ-ਅਵਸ਼੍ਯਕਰਣੀਯਮੁਚ੍ਚਾਰਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਦਿਕਂ, ਯੇਨ ਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਤਾਵਸ਼੍ਯਕਃ, ਤਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਨਿਵਾਤਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਯਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਸਤਃ, ਭੂਯੋ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥ-ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਉਤ੍ਤਾਨਸ੍ਪਸ੍ਟਸ੍ਥਿਤਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਤੋ ਹਸ੍ਤਚਰਣੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤੇ, ਤਥਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਨ੍ਨਤਚਰਣਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਰਸਿ ਨਾਮਿਤੇ ਸਤਿ, ਨਾਸਾਪੁਟਮੇਕਂ ਪਿਧਾਯ-ਸ੍ਥਗਯਿਤ੍ਵਾ, ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ-ਨ ਤੁ ਯੁਗਪਤ੍, ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਮ੍ ? ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਤਪ੍ਤਂ,- ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਸ੍ਣੀਕਤਮ੍| ਕੇਨ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍ ? ਪ੍ਰਣਾਡ੍ਯਾ, ਅਥਵਾ ਪਿਚੁਨਾ-ਕਾਰ੍ਪਾਸਾਦਿਮਯੇਨ| ਦਤ੍ਤੇ ਨਸ੍ਯੇ ਸਤਿ ਪਾਦਤਲਸ੍ਕਨ੍ਧਹਸ੍ਤਕਰ੍ਣਾਦਿ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗ੍ਰੀਵਾਲਲਾਟਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਚਿ. ਅ. ੪੦|੨੫)- "ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਵਚ੍ਛਾਦਿਤਨੇਤ੍ਰਾਯ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਗ੍ਰੋਨ੍ਨਾਮਿਤਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰਾਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸਿ ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਪ੍ਰਤਪ੍ਤਂ ਰਜਤਸੁਵਰ੍ਣਤਾਮ੍ਰਮਣਿਮਤ੍ਪਾਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਥਮਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਾਰਮਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਸ਼ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋ-ਮਰ੍ਦਨਾਨਨ੍ਤਰਂ, ਸ਼ਨੈਰੁਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੁਭਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਸੂ. ਅ. ੨੯)- "ਅਨਭ੍ਯਵਹਰਨ੍| ਕਫਸਹਿਤਮਭ੍ਯਵਹਤਮਗ੍ਨਿਮਵਾਸਾਦਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਚ ਸਂਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| ਏਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਿਸ੍ਠੀਵਨੇ ਨ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਿਰਾ ਭੇਸਜੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪੁਨਃਪੁਨਸ਼੍ਚੈਨਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍|" ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਆਭੇਸਜਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| (ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤੋਯਮਗ੍ਰਿਮੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ-) ਨ ਤੁ ਨਸ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾ ਸਕਦੇਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਚੌਸਧਂ ਨ ਦੇਯਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਨਿਰ੍ਹਰਨ੍ ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਸਪ੍ਰਸੇਕਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕਣ੍ਠਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਧਿਕਮਤਿਯੋਗਦੋਸਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸਕਦੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਦਤ੍ਤਮੁਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਘ੍ਰਾਣਕ੍ਲੇਦਾਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਪਰੋਧਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਰਤਾਗਮ [ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਦਸ੍ਟਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯ ] ਮੂਰ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍| ਅਤਿਸ਼ੀਤਂ ਹੀਨਦੋਸਾਨ੍| ਅਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸ਼ਿਰਸਃ ਸਮ੍ਯਗਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਤਾਨੇਵ ਹੀਨਦੋਸਾਨ੍| ਅਤ੍ਯਵਨਤਸ਼ਿਰਸੋ ਦੂਰਗਮਨਾਨ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜਾਡ੍ਯ [ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹ ] ਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧਮਨੀਰਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਦ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ [ ਵੇਦਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਵਾ ] ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਮਾਹ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਆਵਸ਼੍ਯਕਂ-ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਦਿ| ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ-ਨ ਯੁਗਪਨ੍ਨਾਸਾਪੁਟਦ੍ਵਯੇ| ਪ੍ਰਣਾਡ੍ਯਾ-ਪ੍ਰਣਾਲਿਕਯਾ| ਉਚ੍ਛਿਦ੍ਯ-ਨਾਸਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨੀਤ੍ਵਾ, ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਠੀਵਤ੍ ਯਾਵਦ੍ਭੇਸਜਕ੍ਸਯਃ| ਨਸ੍ਯੇ ਪੁਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ-ਏਵਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਸ਼ੀਤਜਲੇਨ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਵਰ੍ਜਂ ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਨ ਚ ਨਸ੍ਯੇ ਨਿਸਿਚ੍ਯਮਾਨੇ ਕੋਪਹਾਸਵ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਚ੍ਛਿਨ੍ਦਨਾਨ੍ਯਾਚਰੇਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਾਸਤਿਮਿਰਖਲਤਿਪਲਿਤਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਲਕਮੁਖਦੂਸਿਕਾਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ਰ੦-ਨਸ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯਾਵਸਾਨੇ ਦੇਸ਼ਦੋਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਨੇਹਮਨੁਸੇਚਯੇਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ) ਚੋਕ੍ਤਮ੍| (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਅਥ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਹਂ ਨਰਮਵ੍ਯਾਹਤਵੇਗਂ ਧੌਤਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਂ ਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਸ਼ਿਰਸਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਧੂਮਪਾਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਨਿਵਾਤਸ਼ਯਨਸ੍ਥਮੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ੀਰ੍ਸਮੀਸਦੁਨ੍ਨਤਪਾਦਂ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਚਰਣਂ ਚ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਾਣਿਤਾਪੇਨ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਦੋਸਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਨਸ੍ਯਮਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਸ੍ਯਾਵਸਾਨੇ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਤਮੁਤ੍ਤਾਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਮਸੇਵਮਾਨਸ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਵਤ੍ਤਨਸ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਾਨਸ਼ਯਨਮਾਹ-ਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਂ-ਸ਼ਤਗੁਰ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਕਾਲਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤੋ-ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਾਵਸ੍ਥਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਈਸਦੁਸ੍ਣਜਲਕਵਲਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਕਿਮਰ੍ਥਮ੍ ? ਕਣ੍ਠਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਚ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਧੂਮਂ-ਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਂ, ਯਥਾਯੋਗਂ ਪੀਤ੍ਵਾ, ਤਤੋਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤਮਾਚਾਰਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਤ੍ਤਾਨਸ਼ਯਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਧੂਮਗਣ੍ਡੂਸਾਵਾਹ-ਧਾਰਯੇਦਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਅਥ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਹਂ ਨਰਮਵ੍ਯਾਹਤਵੇਗਂ ਧੌਤਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਰ੍ਮੁਖਂ ਨਾਤਿਕ੍ਸੁਧਿਤਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਧੂਮਸਾਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸਮ੍| ਤਤਃ ਕਨਕਰਜਤਤਾਮ੍ਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਦੇਯੌਸਧਤ੍ਰਿਭਾਗਂ ਵਾਮਹਸ੍ਤਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਭ੍ਯਾਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਨਯਨਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦਣਮ੍ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਸੋ ਮਧ੍ਯਮਯਾ ਨਾਸਾਗ੍ਰਮੁਨ੍ਨਮਯ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਨਾਮਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਚੈਕੈਕਂ ਨਾਸਾਪੁਟਂ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਪਿਧਾਯੇਤਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤਸਿ ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਣਾਡ੍ਯਾ ਪਿਚੁਨਾ ਵਾਨਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਾਰਮਾਸਿਞ੍ਚੇਤ੍| ਨ ਚ ਹੀਨਾਧਿਕਂ ਸਕਦੇਵ ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਮਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਾਵਨਤਿਸ਼ਿਰਸੇ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵਾਯ ਦੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਂ ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਨਿਰ੍ਹਰਦ੍ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਸਪ੍ਰਸੇਕਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕਣ੍ਠਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਧਿਕਮਤਿਯੋਗਦੋਸਾਨ੍| ਸਕਦੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਦਤ੍ਤਮੁਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਘ੍ਰਾਣਕ੍ਲੇਦਾਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਪਰੋਧਂ ਚ| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਾਗਮਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਦ੍ਦਸ੍ਟਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍| ਅਤਿਸ਼ੀਤਂ ਹੀਨਦੋਸਾਨ੍| ਅਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸ਼ਿਰਸੋਪਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ਿਰੋਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਤਾਨੇਵ| ਅਤ੍ਯਵਨਤਸ਼ਿਰਸੋਤਿਦੂਰਗਮਨਾਤ੍ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜਾਡ੍ਯਕਣ੍ਡੂਦਾਹਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਧਮਨੀਰਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਦ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਵੇਦਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਵਾ| ਨ ਚ ਨਸ੍ਯੇ ਨਿਸਿਚ੍ਯਮਾਨੇ ਕੋਪਹਾਸ੍ਯਵ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਨਾਨ੍ਯਾਚਰੇਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕਾਸਤਿਮਿਰਖਲਤਿਪਲਿਤਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਲਕਮੁਖਦੂਸਿਕਾਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਅਨਭ੍ਯਵਹਰਂਸ਼੍ਛ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰੌਸਧਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਸਕਫਂ ਹਿ ਤਦਭ੍ਯਵਹਤਮਗ੍ਨਿਮਵਸਾਦਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਚ ਸਂਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| ਏਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਨਿਸ੍ਠੀਵਨੇ ਨ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਿਰਾ ਭੇਸਜੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪੁਨਃਪੁਨਸ਼੍ਛੈਨਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਅਥਾਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤਮਾਚਾਰਮਾਦਿਸ਼ੇਦਤਿਦ੍ਰਵਪਾਨਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸੁਖੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) - "ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ ਵਾ ਸੁਖੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਕ੍ਸਵਥੁਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਬੋਧਸ਼ਿਰੋਵਦਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸ਼ਮਸ਼੍ਚ|" ਇਤਿ| ਸ੦-ਰੂਕ੍ਸੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਕ੍ਸਿਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਨਾਸਾਯਾਮਾਸ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ੋਸੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੦-ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਮਾਹ-ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਬੋਧੌ ਸੁਖੇਨ| ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਮਾਹ-ਰੂਕ੍ਸ ਇਤਿ| ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਨਨਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਮਾਹ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸੁਵਿਰਿਕ੍ਤੇ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ, ਅਕ੍ਸਿਲਘੁਤਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੦-ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤੇ ਗਦੋਦ੍ਰੇਕੋ-ਰੋਗਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਵਿਰੇਚਿਤੇ ਕ੍ਸਾਮਤਾ-ਕਸ਼ਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਮਾਹ-ਸੁਵਿਰਿਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਮਾਹ-ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਮਾਹ-ਕ੍ਸਾਮਤੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਾਮਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਅਕਾਲਵਰ੍ਸਣੇਪਿ ਕਾਰ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ ਇਤਿ| ਅਕਾਲਵਰ੍ਸੇਪਿ-ਅਨਾਰ੍ਤਵਦੁਰ੍ਦਿਨੇਪਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਤਸ੍ਣਾਮੁਖਸ਼ੋਸਭੀਰੁਸੁ" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦਸ੍ਟਪੀਨਸੇ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਦੁਸ੍ਟਪੀਨਸੋ-ਨਾਸਾਰੋਗੇਸੁ (ਹ. ਉ. ਅ. ੧੯|੯) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਪੀਤੇ, ਤਥਾਬਲਸ਼੍ਰੋਤੇ-ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਰਵਣਮਾਰ੍ਗੇ, ਤਥਾ ਕਮਿਭਿਰ੍ਦੂਸਿਤੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਮਿਪੀਡਿਤਸ਼ਿਰਸਿ, ਤਥੋਤ੍ਕਸ੍ਟੋ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਃ, ਤਥੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਃ-ਪ੍ਰਚਲੋ, ਦੋਸੋ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਨ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਕੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ (ਕਾਰਣੇਨ) ਨ ਯੋਜ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਹੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਏਸਾਂ ਸਃ-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਤਯਾ,-ਹੀਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਤਾ, ਤਯਾ| ਯ (ਅ) ਸ੍ਮਾਦਸੌ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਏਸਾਂ ਹ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਾਵਤਾ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ ਏਵ ਭਵਤਿ ਨ ਸ਼ਮਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੁਸ੍ਟਪੀਨਸਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਤ੍ਵਿਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਅਬਲਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ-ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਾਸਮਰ੍ਥੇ| ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਦੋਸੇ ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸੇ ਚ , ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਹੀਨਮਾਨਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਾ ਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦੇਤੇਸੁ ਨ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਸੌ-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੌ, ਦ੍ਵਿਬਿਨ੍ਦੁਕੋ ਨਿਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕਾਲਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕਾਲਾਨਾਹ-ਨਿਸ਼ਾਹਰਿਤਿ| ਅਹਃਸ੍ਵਪ੍ਨੋ-ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ| ਸ਼੍ਰਮੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਪ੍ਰਸ੍ਰਾਵੋ-ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਦ੍ਵਿਬਿਨ੍ਦੁਕੋ-ਬਿਨ੍ਦੁਦ੍ਵਯਮਾਤ੍ਰਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾ ਯੇਨ ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ| ਨਿਸ੍ਠ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਨਿਸ਼ਾਹਰ੍ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ਤਾਹਃਸ੍ਵਪ੍ਨਾਖ੍ਯੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਪਠਿਤੇਸੁ| ਅਧ੍ਵਸ਼੍ਰਮਮੈਥੁਨਾਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ ਦਤ੍ਤੇ ਸਤਿ ਕ੍ਲਮਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਸ਼ਿਰੋਲਾਘਵੇਪਿ ਭਵਤਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ ਯੋਜਿਤੇ ਸਤਿ ਦਸ੍ਟੇਰ੍ਬਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਹਾਸਯੋਰਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਜਦਢਤ੍ਵਂ ਪਵਨਸ਼ਮਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਕਾਲਾਨਾਂ ਫਲਮਾਹ-ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਿਤਿ| ਪਞ੍ਚਸੁਨਿਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਿਸੁ, ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਤ੍ਰਿਸੁ-ਅਧ੍ਵਸ਼੍ਰਮਰੋਤੋਨ੍ਤੇਸੁ, ਕ੍ਲਮਨਾਸ਼ਃ| ਪਞ੍ਚਸੁ-ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿਸੁ, ਦਗ੍ਬਲਮ੍| ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਨ੍ਤੇ ਦਨ੍ਤਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮ੍| ਹਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਾਤੋਪਸ਼ਮਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਊਨਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸੇ ਨਸ੍ਯਂ ਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਸ਼ੀਤਿਵਰ੍ਸੇ ਚ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍| ਅਪੂਰ੍ਣਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸ਼ੇ ਧੂਮੋ ਨ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਕਵਲੋਪੂਰ੍ਣਪਞ੍ਚਵਤ੍ਸਰੇ ਨ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਊਨਦਸ਼ਮਵਰ੍ਸੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ-ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਦਿਕਾ, ਨ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾ| ਤਥਾ, ਅਤੀਤਸਪ੍ਤਤਿਵਰ੍ਸੇ ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨ ਯੋਜ੍ਯਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਯੋਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਸ੍ਯਧੂਮਕਵਲਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਨਸ੍ਯਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਪੁਨਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰਿਵ ਸ਼ਸ੍ਤੋ-ਹਿਤਃ| ਕਥਮ੍ ? ਆਜਨ੍ਮਮਰਣਂ,-ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ ਅਵਧਿਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਚ-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ, ਨਿਤ੍ਯੋਪਸੇਵਨਾਤ੍-ਸਨ੍ਤਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਮਾਨੋ, ਮਰ੍ਸ਼ ਇਵ ਗੁਣਾਨ੍-ਸੁਖੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ, ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾ-"ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਪਚਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ, ਨਾਸ੍ਤਿ| ਨ ਚ ਵ੍ਯਾਪਭ੍ਦ੍ਯਃ-"ਅਕ੍ਸਿਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਸ਼ੋਸਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋ, ਭਯਂ ਮਰ੍ਸ਼ ਇਵ-ਮਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ| ਮਰ੍ਸ਼ ਇਵ ਮਰ੍ਸ਼ਵਤ੍, ਸਪ੍ਤਮ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਵਤਿਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸੁਖਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਆਜਨ੍ਮੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੈਲਮੇਵ ਨਿਤ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਭਵਤਿ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ ਕਫਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਤ੍ਵਪਰੇ ਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਤ੍ਯਨਸ੍ਯੇ ਤੈਲਮੇਵੋਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਤੈਲਮੇਵੇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੯) -"ਆਸ਼ੁਕਚ੍ਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਸ੍ਟਤਾ| ਮਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ|| ਕੋਮਰ੍ਸ਼ਂ ਸਪਰੀਹਾਰਂ ਸਾਪਦਂ ਚ ਭਜੇਤ੍ਤਤਃ| ਅਚ੍ਛਪਾਨਵਿਚਾਰਾਖ੍ਯੌਕੁਟੀਵਾਤਾਤਪਸ੍ਥਿਤੀ|| ਅਨ੍ਵਾਸਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤੀ ਚ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੋ ਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਚਿਰਕਾਰੀ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤੋ ਮਰ੍ਸ਼ੋ ਗੁਣਾਪਕਸ੍ਟਤਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਨਯੋਰ੍ਭੇਦਃ| ਯਦਿ ਚ ਮਰ੍ਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਮਰ੍ਸ਼ਂ ਸਪਰਿਹਾਰਂ ਸਵ੍ਯਾਪਦਂ ਚ ਕੋ ਭਜੇਤ੍ ? ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਵਦਚ੍ਛਪਾਨਵਿਚਾਰਾਖ੍ਯੌ ਸ੍ਨੇਹੌ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕੁਟੀਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਯਦ੍ਰਰਸਾਯਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਯਚ੍ਚ ਵਾਤਾਤਪਾਦ੍ਯਪਰਿਹਾਰਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾ ਰਸਾਯਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤੇ ਚ ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਤਥੈਵ ਸਵਿਸ਼ੇਸੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਵਾਸਃ-ਅਨੁਵਾਸਨਂ, ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਤਾਵਪ੍ਯੇਵਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੈਰ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦੦੦੦੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦਿਵ੍ਯੇ ਜਲੇ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਗੋਪੀ-ਸਾਰਿਵਾ| ਪ੍ਲਵਂ-ਗੋਪਾਲਦਮਨਾਖ੍ਯਮ੍| ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਾਹ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮ੍| ਧਾਵਨ੍ਯੌ-ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਮਹੋਟਿਕਾਖ੍ਯੇ| ਸੁਰਭਿਃ-ਸਲ੍ਲਕੀ| ਸ੍ਥਿਰੇ-ਸ਼ਾਲੀਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯੌ| ਕਮਿਹਰਂ-ਵਿਡਙ੍ਗਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੈਲਸਮਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣੀਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਆਕਾਸ਼ਾਦੇਵ ਪਟਾਦਿਭਿਰ੍ਗਹੀਤਂ ਜਲਂ ਦਿਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਤੈਲਾਚ੍ਛਤਗੁਣਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਤਾਵਤ੍ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍, ਯਾਵਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੋ ਰਸਸ੍ਤੈਲਾਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤੇਨ ਚ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਤੈਲਂ ਦਸ਼ੈਵ ਵਾਰਾਨ੍ ਪਚੇਤ੍| ਦਸ਼ਮੇ ਚ ਪਾਕੇ ਤੈਲਸਮਮਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਪਚੇਤ੍| ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਤੈਲਂ ਮਹਾਗੁਣਂ-ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਗੁਣਂ, ਅਣੁਤੈਲਸਂਜ੍ਞਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਅਣੁਸੁ ਤੈਲਮਣੁਤੈਲਮ੍| ਅਣੂਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਤੈਲੇਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਦਣੁਤੈਲਮਾਹ-ਜੀਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ਼ਤਗੁਣੇ ਜਲੇ ਨਿਸ੍ਕਾਥ੍ਯ, ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯੈਵ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਰਸਂ ਪਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯ, ਤੈਲਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣੇਨ ਸਲਿਲੇਨ-ਕ੍ਵਾਥੇਨ, ਦਸ਼ਵਾਰਂ ਤੈਲਂ ਪਚੇਤ੍| ਅਰ੍ਥਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਾਰਂ ਤੈਲਸਮਃ ਕ੍ਵਾਥਃ| ਦਸ਼ਮੇ ਤੁ ਪਾਕੇ ਤੈਲਸਮਮਾਜਦੁਗ੍ਧਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਚਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਸੇਵ੍ਯਂਉਸ਼ੀਰਮ੍| ਪ੍ਲਵਂ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮੁਸ੍ਤਮ੍| ਧਾਵਨ੍ਯੌ-ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍| ਸੁਰਭਿਂਰਾਸ੍ਨਾਮ੍| ਸ੍ਥਿਰੇ-ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯੌ| ਕਮਲਾਤ੍ਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕਂਪਦ੍ਮਕੇਸਰਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮੇਵ ਕਲ੍ਕਃ, "ਯਤਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤਤਃ ਕਲ੍ਕਃ ਕੇਵਲਕ੍ਵਾਥਭਾਸਿਤੇ|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਕਲ੍ਕਂ ਬਿਨੈਵ ਪਾਕ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੨੯)-"ਅਣੁਤੈਲਵਿਧਾਨਂ ਤੁ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਟਾਮਧੁਕਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਜੀਵਕਰ੍ਸ਼ਭਕਾਕੋਲੀਦ੍ਵਯਪਯਸ੍ਯਾਸਾਰਿਵਾਨਨ੍ਤਾਨੀਲੋਤ੍ਪਲਾਞ੍ਜਨਰਾਸ੍ਨਾਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਮਧੁਪਰ੍ਣੀਸ਼੍ਰਾਵਣੀਮੇਦਾਕਾਕਨਾਸਾਸਰਲਸਾਲਭਦ੍ਰਦਾਰੁਚਨ੍ਦਨੈਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਰਸ੍ਟਗੁਣਂ ਪਡ੍ਗੁਣੇਨ ਪਯਸਾ ਤੈਲਂ ਵਿਪਚੇਤ੍| ਘਤਂ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ| ਅਥਵਾ ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਪਤ੍ਰਦਾਰ੍ਵ੍ਲੀਤ੍ਵਙ੍ਮਧੁਕਬਲੈਲਾਦ੍ਵਯਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਵਿਡਙ੍ਗੋਸ਼ੀਰਹ੍ਨੀਬੇਰਵਨ੍ਯਤ੍ਵਙ੍ਮੁਸ੍ਤਾਸਾਰਿਵਾਬਹਤੀਦ੍ਵਯਾਂਸ਼ੁਮਤੀਦ੍ਵਯਜੀਵਨ੍ਤੀਦੇਵਦਾਰੁਸੁਰਭਿਸ਼ਤਾਵਰੀਃ ਸ਼ਤਗੁਣੇ ਦਿਵ੍ਯੇਮ੍ਭਸਿ ਦਸ਼ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਾਂਸ਼ੇਨ ਸਮਾਂਸ਼ਂ ਤੈਲਂ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਦਸ਼ਮੇ ਚਾਤ੍ਰ ਪਾਕੇ ਤੈਲਤੁਲ੍ਯਮਾਜਮਪਿ ਪਯੋ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਦਪ੍ਯਣੁਤੈਲਂ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਰਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਬਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਬਂਹਣਂ ਦੋਪਤ੍ਰਯਘ੍ਨਂ ਚ|" ਇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਤ੍-"ਨਸ੍ਯਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਗੁਡਨਾਗਰਂ ਵਾ ਸਸੈਨ੍ਧਵਾਂ ਮਾਗਧਿਕਾਮਥੋ ਵਾ| ਘ੍ਰਾਣਾਸ੍ਯਮਨ੍ਯਾਹਨੁਬਾਹੁਪਸ੍ਟਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਕਣ੍ਠਸ਼੍ਰਵਣਾਮਯੇਸੁ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਸ੍ਯਸ਼ੀਲਿਨੋ ਨਿਬਿਡੋਚ੍ਚਤਰਰਮਣੀਯਤ੍ਵਗਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚਾਸ੍ਯਂ ਚ ਵਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਏਤੇਸਾਂ ਸਮਾਹਾਰਃ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਯਵਕ੍ਸਃ| ਘਨੋਨ੍ਨਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਯਵਕ੍ਸੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਘਨੋਨ੍ਨਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਯਵਕ੍ਸਸਃ| ਤਥਾ, ਪੁਸ੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ਪਲਿਤਵਰ੍ਜਿਤਾਸ਼੍ਚ ਭਵੇਯੁਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੦||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਸ਼ੀਲਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਘਨੋਨ੍ਨਤੇਤਿ| ਘਨਤ੍ਵਚਃ, ਉਨ੍ਨਤਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਵਕ੍ਸਸਃ, ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਸ੍ਯਾਃ, ਇਤਿ ਯਥਾਯੋਗਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੨੦||