८. अतीसारग्रहणिरोगनिदानाध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

अर्शोनिदानादनन्तरमतिसारग्रहणीरोगनिदानारम्भः| यतो वक्ष्यति (हृ. चि. अ. ८|१६४) - "अर्शोतिसारग्रहणीविकाराः प्रायेण चान्योन्यनिदानभूताः|" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पूर्ववद्व्याख्या|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दोषैर्व्यस्तैः-पृथग्वातपित्तकफैः, समस्तैः-सन्निपातेन, तथा भयात् शोकाच्चेति षड्विधोऽतीसारः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स च सुतरामत्यम्बुपानात् जायते| कृशशुष्कामिषादिभिस्तथा तद्विधैः-वातप्रकोपहेतुभिरिहानुक्तैरपि, अनिलः कुपितोऽब्धातुं शरीरगतमधो विस्रंसयति-अधस्तान्नयति| स्नेहविभ्रमः-स्नेहव्यापत्तिः| तेनैव-अब्धातुना, अनलं-जठराग्निं, हत्वा-मन्दत्वं नीत्वा, तथा कोष्ठं व्यापद्य-शून्यतां कोष्ठस्य कारयित्वा, अनुशकृत्-शकृतः समीपे, न तु सर्वं कोष्ठम्| पुरीषं च तेनैव धातुना द्रवतां नयन्-प्रापयन्| अतीसाराय कल्पते-सम्पद्यते| अनिल इति योज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्य-अतीसारस्य, भाविनो-भविष्यतो लक्षणं, तोदो हृदादिषु गात्रसादादि च|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-[तत्र-] तेषु षडतीसारेषु, वातेनातीसारे विड्जलादिकं शुष्कमुखादिको नर उपवेश्यते| किं कुर्वन् ? विनिष्टनन्| कोऽर्थः ? निःकुथन्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तेन तृडादिमान्नरः पीतादिकमुपवेश्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लेष्मणा घनादिगुणं नर उपवेश्यते| निद्रालुस्तथाऽलसोऽन्नद्वेषी च स्तोकं स्तोकं सह प्रवाहिकया वर्तते सप्रवाहिकं चोपवेश्यते| तथा, सरोमहर्षादिकः स्यात्| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च-तथा कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च पुरीषोत्सर्गेऽकृतसंज्ञः कृतपुरीषोत्सर्ग इति संवेदना न भवति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्वात्मा-सन्निपातेन, सर्वदोषलिङ्गः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भयेन चित्ते क्षोभिते सति पित्तसहितो वायुः शकृद्द्रावयेत्| ततोऽनन्तरमतिसार्येत, क्षिप्रादिगुणयुक्तं लिङ्गैर्वातपित्ततुल्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तद्वच्च-भयेन तुल्यलिङ्गं, शोकादतिसार्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतीसारः षोढा भवन् द्विप्रकारः सङ्क्षेपेण| एकः सामो द्वितीयो निरामकः| तथा, एकः सरक्तो द्वितीयो निरस्रः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र-तस्मिन्, आद्ये-सामेऽतीसारे, गौरवादप्सु पतितं पुरीषं मज्जति-ब्रुडति, दुर्गन्धं च स्यात्| आटोपादियुतस्य पुंसः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-निरामस्त्वतीसारोऽतो विपरीतः-अप्सु प्लवति, आटोपादिरहितस्य पुंसः| स०-कफात्पुनः स्वभावगुरुत्वात् पक्वोऽपि मज्जति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतीसारेषु योऽतियत्नवान्न भवति तस्य ग्रहणीगदो भवेदिति ग्रहण्या निदानम्| अन्यस्य-अनतिसारिणः, अग्निविध्वंसकरैः-वह्निमान्द्यहेतुभिरन्नपानैः, शीलितैर्ग्रहणीरोगः स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सामं पुरीषमथवा निरामं जीर्ण आहारे सति येन-व्याधिना, अतिसार्यते-अत्यर्थं बहिर्निःसार्यते, स व्याधिरतीसारः| अतिसरणाद्धेतोः| अतिसरणशब्दनिर्देशेन चास्यान्वर्थत्वं द्योतितम्| तदेवमतिसरणादतीसार इत्युच्यते| ननु, एवं सति यदा ग्रहणीदोषेऽप्यतिसरणं कथञ्चित्स्यात्तदा तस्याप्यतीसारत्वं स्यादित्याशङ्क्याह-आशुकारीत्यादि| प्रभावप्रधानोऽयं निर्देशः| हेतौ प्रथमा| स्वभावेनाशुकारित्वादतीसारो ग्रहणीदोषादन्य इत्यर्थः| ग्रहणीदोषो हि नाशुकारी, किन्तर्हि ? चिरकृत्| तथा चाह (श्लो. १८)- "चिरकृद्ग्रहणीदोषः" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ग्रहणीदोषोऽजीर्णेऽन्ने सामं कदाचित्सान्नं, कदाचिज्जीर्णेऽन्ने पक्वं तथा नैव वा| अकस्मात्-कदाचिन्निमित्तमन्तरेणापि, मुहुर्मुहुः-पुनःपुनर्बद्धं, कदाचिन्निमित्तं विना मुहुः शिथिलं, सञ्चयादुपवेशयेदिति योज्यम्| अयं तु ग्रहणीदोषश्चिरकृत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सः-ग्रहणीदोषः, पृथग्दोषैः-वातपित्तकफैः, सन्निपातेन चेति चतुष्प्रकारो जायते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्य-ग्रहणीदोषस्य, प्राग्रूपं सदनं चिरात्पचनादि च|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चतुर्विधस्यास्य ग्रहणीगदस्य सामान्यं लक्षणं कार्श्यादिकम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र-तेषु चतुर्षु गदेषु मध्ये, वातात्तालुशोषादि स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तेन पीताभः सन् तथा पूत्यम्लोद्गाराद्यर्दितो नीलवर्णादिकं वर्चः सृजति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लेष्मणा दुःखं-कृच्छ्रेण, अन्नं पच्यते| छर्द्यादि च स्यात्| तथा, हृदयं स्त्यानं-पिण्डितमिव, मन्यते| जठरं निश्चलं गुरु च| उद्गारश्च दुष्टमधुरः स्यात्| सदनं शरीरस्य| स्त्रीष्वहर्षणादि च स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सर्वजे-सन्निपातजे, सर्वेषां लक्षणानां सङ्करो-मिश्रत्वं, भवति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अङ्गस्य विभागे च ये विषमाद्याः-विषमतीक्ष्णमन्दाः, त्रयोऽग्नय उक्तास्तेऽपि ग्रहणीदोषाः स्युः| ननु, एवं सति सप्त ग्रहणीदोषा इति प्राप्नोति| मैवम्| मुख्याः सप्राप्तिपूर्वरूपरूपनिर्देशादियुक्ताश्चत्वार एव ग्रहणीगदाः| ये तु विषमाद्यास्त्रयस्ते ग्रहणीरोगाभासा इति बोध्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समः पुनरग्निः स्वास्थ्यस्य-आरोग्यस्य, कारणम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातव्याध्यादयोऽष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः-विषमाः| तस्मात्तेषु यत्नः कार्य इति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां तृतीये निदानस्थानेऽतिसारग्रहणीदोषनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः|| ८||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

०००००