Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథ వమనవిరేచనకల్పాభ్యామనంతరం తద్వ్యాపత్సిద్ధిం బ్రూతే-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౩. వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిరధ్యాయః
Adhikarana వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతో వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనవిరేచనయోర్వ్యాపత్-అయథాశాస్త్రమనుష్ఠీయమానయోర్గదోత్పత్తిః, తస్యా వమనవిరేచనవ్యాపదః సిద్ధిః-సాధనం చికిత్సితం, తాం వర్ణయిష్యామః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| వ్యాపదశ్చోక్తాః సంగ్రహే (క. అ. 3)- "ప్రతికూలా గతిః పాకో గ్రథితత్వం సగౌరవం| దోషోత్క్లేశో భృశాధ్మానం పరికర్తః పరిస్రవః|| ప్రవాహికా హృద్గ్రహణం సర్వగాత్రపరిగ్రహః| సహ ధాతుస్రవేణైతా ద్వాదశోక్తాః ససాధనాః|| వ్యాపదో యోగవిభ్రంశాద్వివిధేఽపి విరేచనే|" ఇతి|
Adhikarana వమనస్య ప్రతికూలా గతిః (౧-౨) · Śloka ౨
వమనం మృదుకోష్ఠేన క్షుద్వతాఽల్పకఫేన వా| అతితీక్ష్ణహిమస్తోకమజీర్ణే దుర్బలేన వా||1|| పీతం ప్రయాత్యధస్తస్మిన్నిష్టహానిర్మలోదయః| వామయేత్తం పునః స్నిగ్ధం స్మరన్ పూర్వమతిక్రమం||2||
View original
वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవంవిధేన పురుషేణైవంవిధం వమనం పీతమధః ప్రయాతి| తస్మిన్-వమనేఽధస్తాత్ప్రయాతే సతి, ఇష్టహానిః-అభిప్రేతస్య వమనకార్యస్యానిష్పత్తిః| తథా మలస్య-వమనసాధ్యస్య శ్లేష్మణః కేవలస్యాన్యదోషయుక్తస్య వా, ఉదయః-స్వస్థానస్థస్యైవామయకరణం ప్రతిచలప్రవలకే చ| తం-పురుషం పీతవమనమప్యవాంతం, పునః స్నిగ్ధం వామయేత్| పూర్వం స్నిగ్ధమపీతి పునః శబ్దస్యార్థః| కథం వామయేత్ ? స్మరన్ పూర్వమతిక్రమం, యతోఽతిక్రమాత్ పీతవమనోఽప్యసౌ పురుషో వమనకర్మణః ఫలం నాప్తవాన్| తమతిక్రమం-అపరాధం, స్మరన్ చేతసి కుర్వాణో, న త్వేవమేవ, వామయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనస్య ప్రతికూలాం గతిమాహ-వమనమితి| అతిశబ్దస్తీక్ష్ణాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| తస్మిన్-వమనే| ఇష్టహానిః-యదర్థం వమనం తస్యానిష్పతిః| మలోదయో-దోషోత్క్లేశః| తం-తథాభూతం, స్నిగ్ధం కృత్వా పునర్వామయేత్, యేన సా వ్యాపజ్జాతా తత్పరిహరన్|
Adhikarana విరేచనస్య ప్రతికూలా గతిః (౩-౫) · Śloka ౫
అజీర్ణినః శ్లేష్మవతో వ్రజత్యూర్ధ్వం విరేచనం| అతితీక్ష్ణోష్ణలవణమహృద్యమతిభూరి వా||3|| తత్ర పూర్వోదితా వ్యాపత్సిద్ధిశ్చ, న తథాఽపి చేత్| ఆశయే తిష్ఠతి తతస్తృతీయం నావచారయేత్||4|| అన్యత్ర సాత్మ్యాద్ధృద్యాద్వా భేషజాన్నిరపాయతః| |5|
View original
अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజీర్ణినస్తథా బహుశ్లేష్మిణో విరేచనమతితీక్ష్ణోష్ణలవణహృద్యమతిప్రభూతం చ పీతమూర్ధ్వం యాతి| తత్ర-తస్మిన్నూర్ధ్వం వ్రజతి, పూర్వోక్తా(దితా) వ్యాపత్-ఇష్టహానిర్మలోదయ ఇతి| తత్ర తథైవ సిద్ధిః-చికిత్సితం| తథా, అనంతరం విరేచనస్యోర్ధ్వగమనాదవిరిక్తం పునః స్నిగ్ధం విరేచయేత్| తథైవ పూర్వం విరేచనాతిక్రమం స్మరన్నితోఽపరాధాత్పూర్వం విరేచనే న విరిక్తస్తమతిక్రమం పరిహరన్ విరేచయేదిత్యర్థః| తథాఽపి-ఏవమనుష్ఠీయమానే తద్విరేచనౌషధం పీతం, యద్యాశయే-కోష్ఠలక్షణే, న తిష్ఠతి-తత్ర స్థితిం న బధ్నాతి ఊర్ధ్వమేవ పునరేతి, తతస్తృతీయం విరేచనౌషధం-ఆరగ్వధాది, నావచారయేత్| యది తు సాత్మ్యం హృద్యం నిరపాయం వా భేషజం తదా తృతీయమప్యవచారయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనస్య ప్రతికూలాం గతిమాహ-అజీర్ణిన ఇతి| తత్ర-విరేచనే| పూర్వోదితా-వమనోక్తా, వ్యాపత్-ఇష్టహానిర్మలోదయ ఇత్యేషా, సిద్ధిశ్చ-తం స్నిగ్ధం పునర్విరేచయేదిత్యేషా| తథాఽపి-తేనాపి ప్రకారేణ, యద్యాశయే విరేచనం న తిష్ఠతి-ఊర్ధ్వం యాతి, తతః-అనంతరం, తృతీయం ప్రయోగం నావచారయేత్, యది తు సాత్మ్యం హృద్యం నిరపాయం వా భేషజం తదా తృతీయమప్యవచారేయేత్|
Adhikarana గ్రథితత్వపాకగౌరవాణి (౫-౮) · Śloka ౮
| అస్నిగ్ధస్విన్నదేహస్య పురాణం రూక్షమౌషధం||5|| దోషానుత్క్లేశ్య నిర్హర్తుమశక్తం జనయేద్గదాన్| విభ్రంశం శ్వయథుం హిధ్మాం తమసో దర్శనం తృషం||6|| పిండీకోద్వేష్టనం కండూమూర్వోః సాదం వివర్ణతాం| స్నిగ్ధస్విన్నస్య వాఽత్యల్పం దీప్తాగ్నేర్జీర్ణమౌషధం||7|| శీతైర్వా స్తబ్ధమామే వా సముత్క్లేశ్యాహరన్మలాన్| తానేవ జనయేద్రోగానయోగః సర్వ ఏవ సః||8||
View original
| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య పురాణం రూక్షం విరేచనౌషధముపయుక్తం దోషానుత్క్లేశ్య-ప్రచ్యావ్య, నిర్హర్తుమశక్తం విభ్రంశాదికాన్ గదాన్ జనయేత్| అథవా, స్నిగ్ధస్విన్నస్య చౌషధమత్యల్పం-మాత్రాహీనం, దీప్తాగ్నేర్జీర్ణం-పరిణతం, స్యాత్| శీతైర్వా స్తబ్ధభేషజమామే వా స్తబ్ధం సత్ [మలాన్-] దోషాన్, ఉత్క్లేశ్యానిర్హరత్ పూర్వోక్తానేవ రోగాన్ జనయేత్| సః-ఏవంభూతః, సర్వ ఏవాయోగః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రథితత్వపాకగౌరవాణ్యాహ-అస్నిగ్ధేతి| తత్ర "వివర్ణతాం" ఇత్యంతేన గ్రథితత్వం| "ఔషధం" ఇత్యంతేన పాకం| శేషేణ గౌరవం| విభ్రంశం-ఇష్టహానిం| జీర్ణం-పక్వం| శీతైః-ఔషధపానానంతరమంతర్బహిర్వా సేవితైః, ఔషధం స్తబ్ధం భవతి| తద్వదామే-అపక్వదోషే| తానేవ-విభ్రంశాదీన్| సంగ్రహే తు (క. అ. 3)- "స్నిగ్ధస్విన్నస్య చ వమనమకృత్వా విరేచనం పీతవతః సామస్య వా మృదు వా విరిక్తస్యాధోభాగేఽత్యర్థగురుస్తబ్ధోదరతా శూలో వాతపురీషసంగశ్చ భవతి|" ఇత్యుక్తం|
Adhikarana తేషాం ప్రతీకారః (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
తం తైలలవణాభ్యక్తం స్విన్నం ప్రస్తరసంకరైః| నిరూఢం జాంగలరసైర్భోజయిత్వాఽనువాసయేత్||9|| ఫలమాగధికాదారుసిద్ధతైలేన మాత్రయా| స్నిగ్ధం వాతహరైః స్నేహైః పునస్తీక్ష్ణేన శోధయేత్||10||
View original
तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తం-ఉత్క్లిష్టదోషం, తైలలవణాభ్యక్తం ప్రస్తరసంకరాఖ్యైః స్వేదైః స్విన్నం తథా నిరూఢం జాంగలరసైర్భోజయిత్వా ఫలాదిసిద్ధతైలేన మాత్రయాఽనువాసయేత్| వాతహరైః స్నేహైః స్నిగ్ధం పునస్తీక్ష్ణేన విరేచనేన విశోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తం-త్రివిధాయోగినం, నిరూఢం-సమూత్రైస్తీక్ష్ణైర్నిరూహైః, సంగ్రహే (క. అ. 3) తథోక్తత్వాత్, మదనఫలాదితైలేనానువాసయేత్|
Adhikarana దోషోల్కేశభృశాధ్మానే, తయోః ప్రతీకారః (౧౧-౧౪) · Śloka ౧౪
బహుదోషస్య రూక్షస్య మందాగ్నేరల్పమౌషధం| సోదావర్తస్య చోత్క్లేశ్య దోషాన్ మార్గాన్ నిరుధ్య తైః||11|| భృశమాధ్మాపయేన్నాభిం పృష్ఠపార్శ్వశిరోరుజం| శ్వాసం విణ్మూత్రవాతనాం సంగం కుర్యాచ్చ దారుణం||12|| అభ్యంగస్వేదవర్త్యాది సనిరూహానువాసనం| ఉదావర్తహరం సర్వం కర్మాధ్మాతస్య శస్యతే||13|| పంచమూలయవక్షారవచాభూతికసైంధవైః| యవాగూః సుకృతా శూలవిబంధానాహనాశనీ||14||
View original
बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బహుదోషస్య రూక్షస్య తథా మందాగ్నేరల్పమౌషధం యోజితం తథోదావర్తవతో దోషానుత్క్లేశ్య మార్గాన్ నిరుధ్య తైశ్చ దోషైర్భృశం నాభిమాధ్మాపయేత్| తథా పృష్ఠాదిరుజాదీన్ కుర్యాత్| ఆధ్మాతస్య నరస్యాభ్యంగాదికం కర్మ ఉదావర్తహరం సర్వం శస్యతే| పంచమూలాదిభిః సుకృతా యవాగూః శూలాదినాశనీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దోషోత్క్లేశభృశాధ్మానే ఆహ-బహుదోషస్యేతి| తత్ర "ఉత్క్లేశ్య దోషాన్" ఇత్యంతేన దోషోత్క్లేశం| శేషేణ భృశాధ్మానం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (క. అ. 3)- "కఫోల్బణస్యాతిస్నిగ్ధస్య గురుకోష్ఠస్య మందాగ్నేర్వా మృదుప్రణీతమౌషధం భృశముత్క్లేశ్య దోషాన్ జాడ్యతంద్రాదౌర్బల్యాంగసాదాన్ జనయతి| తచ్ఛీఘ్రముల్లిఖేత్| లంఘితం చ సంధుక్షితాగ్నిం పునః స్నిగ్ధం తీక్ష్ణ్Oష్ణైర్విశోధయేత్| సశేషాన్నాయ వాతశ్లేష్మవతే రూక్షాయ సోదావర్తాయ మందాగ్నయే వా శీతం రూక్షం వా దత్తమౌషధం భృశమాధ్మానం కరోతి| తత్ర మలసంగాత్సమున్నహ్యత్యుదరమంతఃశూలం దృతివత్పార్శ్వయోరాపూర్ణతా శిరఃపృష్ఠరుజా శ్వాసః పాయువస్తినిస్తోదశ్చ భవతి| తముదావర్తానాహహరాభ్యంగస్వేదవర్తిదీపనచూర్ణబస్తిక్రియాభిరుపాచరేత్|" ఇతి| తైః-ఉత్క్లిష్టదోషైః| నాభిం-నాభిసమీపముదరం| పంచమూలాదియవాగూః సుకృతా-త్రికటులవణస్నేహయుతా| పంచమూలం-మహత్| ఉక్తం హి వృందేన (జ్వరాతిసారాధికార శ్లో.16)- "పంచమూలీతి సామాన్యాద్భాహ్యా పిత్తే కనీయసీ| మహతీ పంచమూలీ తు వాతశ్లేషమోత్తరే హితా||" ఇతి| భూతికం-రోహిషం| సైంధవస్Yఅ క్వాథ్యద్రవ్యేషూక్తావపి సిద్ధాయాం యవాగ్వాం లవణస్థానే ప్రయోగః| అత ఏవ సుకృతాశబ్దేన కృతాఖ్యో భేద ఉచ్యతే|
Adhikarana ప్రవాహికాదిత్రయే భేషజం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
పిపలీదాడిమక్షారహింగుశుంఠ్యమ్లవేతసాన్| ససైంధవాన్ పిబేన్మద్యైః సర్పిషోష్ణోదకేన వా||15|| ప్రవాహికాపరిస్రావవేదనాపరికర్తనే| |16|
View original
पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిప్పల్యాదీన్ మద్యేన సర్పిషోష్ణాంబునా వా పిబేత్ ప్రవాహికాదిషు|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రవాహికాదిత్రయే భేషజమాహ-పిప్పలీతి| పిప్పల్యాదిచూర్ణం మద్యాద్యన్యతమేన ప్రవాహికాదిషు తిసృషు వ్యాపత్సు పిబేత్| వేదనయా పరికర్తనం-ఛేదనమివ| సంగ్రహే తు (క. అ. 3)-"క్షామేణాల్పబలేన మృదుకోష్ఠాగ్నినా రూక్షేణ స్నిగ్ధేన వా స్విన్నేన సామేన వా బలవదౌషధముపయుక్తం సపిత్తమనిలం పరిదూష్య పరికర్తికామాపాదయతి| తత్ర నాభిబస్తిగుదమేఢ్రే సదాహం పరికర్తనమనిలసంగో విష్టంభశ్చ| తం కృష్ణతిలమధుకమధుయుక్తైః పిచ్ఛాబస్తిభిరాస్థాపయేత్| క్షీరివృక్షశృతక్షీరేణ వా, శీతాంబుపరిషిక్తం చైనం పయసా భుక్తవంతం ఘృతమండేన యష్టీమధుకతైలేన వాఽనువాసయేత్| క్షామస్య చ మధురో బృంహణశ్చ సర్వో విధిరిష్టః| సామే దీపనో లంఘనశ్చ, లఘురూక్షోష్ణం చాన్నపానం| నిరామీభూతే చానుబంధే లఘుక్షారామ్లం| వాతేఽధికే దధి సామ్లం దాడిమత్వచా యుక్తం భోజనే పానే చ యుంజీత| సదాడిమరసం సర్పిః పిబేత్| ఉష్ణాంబునా వా తిలదేవదారుకల్కం| క్రూరకోష్ఠస్య బహుదోషస్యాల్పమల్పగుణం మృదుస్నిగ్ధం వా శోధనమవచారితముత్క్లేశ్య దోషాన్న నిర్హరతి, అల్పాల్పం చ పిత్తకఫసంసృష్టం పరిస్రవతి, విష్టంభగౌరవశోఫకోఠకండూపాండుతాంగసాదగుదశూలాని చాపాదయతి| తం తినిశధవాశ్వకర్ణపలాశబలానిర్యూహైర్మధుయుక్తైరాస్థాపయేత్| ఉపశాంతపరిస్రవం చ పునరుపస్నిగ్ధం తీక్ష్ణైః శోధయేత్| శుద్ధే చ దీపనాంశ్చూర్ణాసవారిష్టాదీన్ యోజయేత్| పీతౌషధో యదా వేగముదీరయతి నిగృహ్ణాతి వా, తదా ప్రవాహికాఽస్య జాయతే| తస్యాం సదాహశూలం సపిచ్ఛం శ్వేతం కృష్ణం సరక్తం వా భృశం ప్రవాహమానః కఫముపవిశతి| తం పరిస్త్రవవిధినోపచరేత్|" ఇతి|
Adhikarana హృద్గ్రహః (౧౬-౨౧) · Śloka ౨౧
| పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాన్మారుతాదయః||16|| కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం కుర్వంతి హృద్గ్రహం| హిధ్మాపార్శ్వరుజాకాసదైన్యలాలాక్షివిభ్రమైః||17|| జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞో దంతాన్ కటకటాయయన్| న గచ్ఛేద్విభ్రమం తత్ర వామయేదాశు తం భిషక్||18|| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం కటుభిః కఫమూర్చ్ఛితం| పాచనీయైస్తతశ్వాస్య దోషశేషం విపాచయేత్||19|| కాయాగ్నిం చ బలం చాస్య క్రమేణాభిప్రవర్ధయేత్| |20| ఘ్|21|
View original
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహాద్వాతాదయః కుపితా హృదయం గత్వా ఘోరం హృద్గ్రహం కుర్వంతి| హిధ్మాదియుక్తః స చ హృద్గ్రహాదిమాన్ జిహ్వాం ఖాదతి నిఃసంజ్ఞః సన్| తథా దంతాన్ కటకటాయతే| తత్ర తస్మిన్నవస్థావిశేషే, భిషగాశ్వేవ తం-రోగిణం, సంశయం హిత్వా వామయేత్| మధురైః పిత్తమూర్చ్ఛార్తం వామయేత్| కఫమూర్చ్ఛితం కటుభిర్వామయేత్| వామయిత్వా చాస్య దోషశేషం పాచనీయైర్ద్రవ్యైర్విపాచయేత్| కాయాగ్నిం బలం చ క్రమేణాస్యాభిప్రవర్ధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హృద్గ్రహమాహ-పీతౌషధస్యేతి| అక్షివిభ్రమః-ఉత్ధృతాక్షత్వం| కటకటాయయన్-కటత్కటదితి కారయన్, "లోహితాదిడాజూభ్యః క్యష్" ఇతి క్యషంతాణ్ణిచ| సంగ్రహే తు (క. అ. 3)-"తస్మై భిషక్ శీఘ్రమముహ్యన్నభ్యంగపూర్వం ధాన్యస్వేదేన పరిస్వేద్య తీక్ష్ణమవపీడం దద్యాత్| యథాదోషోచ్ఛ్రాయం చ బస్తీన్ వితరేత్|" ఇతి|
Adhikarana హృద్గ్రహే భేషజం, హృద్గ్రహవిశేషేభేషజం (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
| పవనేనాతివమతో హృదయం యస్య పీడ్యతే||20|| తస్మై స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ దద్యాత్పిత్తకఫేఽన్యథా| |21|
View original
| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్యాతివమతః పవనేన హృదయం పీడ్యతే, తస్మై రోగిణే స్నిగ్ధామ్లలవణం దద్యాత్| పిత్తకఫే కుపితే, అన్యథా-మధురశీతాదికం, దద్యాదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హృద్గ్రహవిశేషే భేషజమాహ-పవనేనేతి| అన్యథేతి రూక్షమధురకటుతిక్తకషాయాన్ యోగాన్ దద్యాత్|
Adhikarana సర్వగాత్రపరిగ్రహస్తద్భేషజం చ (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
| పీతౌషధస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా||21|| రుద్ధోఽతి వా విశుద్ధస్య గృహ్ణాత్యంగాని మారుతః| స్తంభవేపథునిస్తోదసాదోద్వేష్టార్తిభేదనైః||22|| తత్ర వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది శస్యతే| |23|
View original
| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీతభేషజస్య వేగానాం నిగ్రహేణ కఫేన వా రుద్ధోఽతి విశుద్ధస్య వా వాయురంగాని గృహ్ణాతి స్తంభాదిభిః| తత్ర సర్వం వాతహరం స్నేహస్వేదాది శస్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్వగాత్రపరిగ్రహమాహ-పీతౌషధస్యేతి| సంగ్రహే తు (క. అ. 3)- "అస్నిగ్ధస్విన్నేనాబ్రహ్మచారిణా వేగధారిణా మృదుకోష్ఠేన సుకుమారేణ వా రూక్షమౌషధమతిమాత్రప్రయుక్తమతివిరేకాద్వాయుం ప్రకోపయతి| తేన సర్వాంగప్రగ్రహే విశేషాత్పార్శ్వపృష్ఠ శ్రోణిమన్యామర్మసు శూలం మూర్చ్ఛా భ్రమః కంపః స్తంభో నిస్తోదో భేద ఉద్వేష్టనం సంజ్ఞానాశశ్చ స్యాత్| తమభ్యజ్య ధాన్యైః స్వేదయిత్వా యష్టీమధువిపక్వేన తైలేనానువాసయేత్, వాతహరం చాన్నపానం|" ఇతి|
Adhikarana ధాతుస్రవస్తద్భేషజం చ (౨౩-౨౬) · Śloka ౨౬
| బహుతీక్ష్ణం క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య భేషజం||23|| హృత్వాఽఽశు విట్పిత్తకఫాన్ ధాతూనాస్రావయేద్ద్రవాన్| తత్రాతియోగే మధురైః శేషమౌషధముల్లిఖేత్||24|| యోజ్యోఽతి వమనే రేకో విరేకే వమనం మృదు| పరిషేకావగాహాద్యైః సుశీతైః స్తంభయేచ్చ తం||25|| అంజనం చందనోశీరమజాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||26||
View original
| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుధార్తస్య మృదుకోష్ఠస్య నరస్య బహుతీక్ష్ణం చ భేషజం విట్పిత్తకఫాన్ శీఘ్రమేవ హృత్వా ద్రవాన్ ధాతూనాస్రావయేత్| తస్మిన్ విరేచనాతియోగే మధురైర్ద్రవ్యైః శేషం విరేచనద్రవ్యముద్ధరేత్| అతివమనే సతి విరేకో యోజ్యః| అతివిరేకే చ మృదు వమనం యోజ్యం| పరిషేకాదిభిశ్చ శీతైస్తం-విరేకం, స్తంభయేత్| ఆదిశబ్దో జలార్ద్రశీతమారుతాదిగ్రహణాయ| అంజనాదికం లాజచూర్ణైః సహ మంథం పరం విరేకాతియోగహరం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధాతుస్రవమాహ-బహుతీక్ష్ణమితి| అజాసృగ్ఛాగరుధిరం| అంజనాదిషట్కం లాజచూర్ణైః సహ పిబేత్ "సక్తవః సర్పిషాభ్యక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః| నాతిసాంద్రా న చాత్యచ్ఛా మంథ ఇత్యభిధీయతే||' ఇత్యుక్తవిశేషప్రాప్త్యర్థం మంథమిత్యుక్తం|
Adhikarana వమనాతియోగే విశేషః (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
వమనస్యాతియోగే తు శీతాంబుపరిషేచితః| పిబేత్ఫలరసైర్మంథం సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||27|| సోద్గారాయాం భృశం ఛర్ద్యాం మూర్వాయా ధాన్యముస్తయోః| సమధూకాంజనం చూర్ణం లేహయేన్మధుసంయుతం||28||
View original
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనస్య త్వతియోగే శీతాంబుపరిషేచితః సన్ ఫలరసైర్మంథం ఘృతాదియుక్తం పిబేత్| అతిశయేన సోద్గారే వమనే సతి మూర్వాదిచూర్ణం లేహయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనాతియోగే విశేషమాహ-వమనస్యేతి| మూర్వాదిపంచకచూర్ణం మధునా లేహయేత్|
Adhikarana వమనభైషజ్యాతియోగే వ్యాపత్ తద్భేషజం చ (౨౯-౩౮) · Śloka ౩౮
వమతోఽంతః ప్రవిష్టాయాం జిహ్వాయాం కవలగ్రహాః| స్నిగ్ధామ్లలవణా హృద్యా యూషమాంసరసా హితాః||29|| ఫలాన్యమ్లాని ఖాదేయుస్తస్య చాన్యేఽగ్రతో నరాః| నిఃసృతాం తు తిలద్రాక్షాకల్కలిప్తాం ప్రవేశయేత్||30|| వాగ్గ్రహానిలరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం| యవాగూం తనుకాం దద్యాత్స్నేహస్వేదౌ చ కాలవిత్||31|| అతియోగాచ్చ భైషజ్యం జీవం హరతి శోణితం| తజ్జీవాదానమిత్యుక్తమాదత్తే జీవితం యతః||32|| శునే కాకాయ వా దద్యాత్తేనాన్నమసృజా సహ| భుక్తేఽభుక్తే వదేజ్జీవం పిత్తం వా భేషజేరితం||33|| శుక్లం వా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణం స్యాత్పిత్తే శుద్ధం తు శోణితే||34|| తృష్ణామూర్చ్ఛామదార్తస్య కుర్యాదామరణాత్క్రియాం| రక్తపిత్తాతిసారఘ్నీం తస్యాశు ప్రాణరక్షణీం||35|| మృగగోమహిషాజానాం సద్యస్కం జీవతామసృక్| పిబేజ్జీవాభిసంధానం జీవం తద్ధ్యాశు గచ్ఛతి||36|| తదేవ దర్భమృదితం రక్తం బస్తౌ నిషేచయేత్| శ్యామాకాశ్మర్యమధుకదూర్వోశీరైః శృతం పయః||37|| ఘృతమండాంజనయుతం బస్తిం వా యోజయేద్ధిమం| పిచ్ఛాబస్తిం సుశీతం వా ఘృతమండానువాసనం||38||
View original
वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఛర్దయతోఽభ్యంతరే జిహ్వాయాం ప్రవిష్టాయాం సత్యాం కవలగ్రహశ్ఛాగమాంసరసాః స్నిగ్ధాదియుక్తా మనఃప్రియా హితాః| తథా తస్య-అంతఃప్రవిష్టజిహ్వస్య, అగ్రేఽపరే నరా అమ్లాని ఫలాని ఖాదేయుః| నిఃసృతాం చ రసనాం తిలద్రాక్షాకల్కేన లిప్తామంతః ప్రవేశయేత్| స0-వాగ్గ్రహాదిషు వాతరోగేషు ఘృతమాంసోపసాధితాం స్వచ్ఛాం యవాగూం దద్యాత్| స్నేహస్వేదౌ చ యోజయేత్| స0-అతియోగేన చ యద్భేషజం జీవాఖ్యం శోణితం హరతి తద్భైషజ్యం జీవాదానమితి గదితం, యతస్తజ్జీవితమాదత్తే| పిత్తరక్తయోర్గంధవర్ణానువృత్తిత్వసామాన్యాత్ కిమిదం రక్తముత పిత్తం ? ఇతి సంశయః| తత్పరీక్షార్థమాహ-శునే కాకాయ వేత్యాది| తేన విరేచనాతియోగోద్భవేన రక్తేన, మిశ్రితమన్నం శునే వాయసాయ వా దద్యాత్| తస్మిన్ రక్తమిశ్రితేఽన్నే భుక్తే సతి జీవం వదేత్| అభుక్తే చ సతి తస్మిన్ విరేచనాతియోగేరితం పిత్తం బ్రూయాత్| శుక్లం వస్త్రం తేన విరేచనాతియోగోద్భవేన రక్తేన సంశయరూపేణ భావితం-ఆర్ద్రీకృతం, అనంతరమావానం-శుష్కం, కోష్ణవారిణా ప్రక్షాలితం-ప్రకర్షేణ ధౌతం, పిత్తే సతి వివర్ణం వస్త్రం స్యాత్, న శుద్ధం| శోణితే తు సతి ప్రక్షాలితం వస్త్రం శుద్ధం స్యాత్| స0-తృష్ణాద్యార్తస్య శోణితే స్రవత్యేవ తక్రపిత్తాతిసారఘ్నీం ప్రాణరక్షణీం శీఘ్రం క్రియాం కుర్యాత్, ఆమరణాత్| అనేన చ మరణతులాధిరూఢత్వం ద్యోతయతి| సంశయేఽపి చికిత్సా కార్యేతి ప్రాగభ్యధాయి| తత్ర మృగాదీనాం జీవతాం సద్యస్కం-తత్క్షణోత్పన్నం, రక్తం పిబేత్| కింభూతం ? జీవాభిసంధానం| జీవమభిసంధీయతేఽత్రేతి జీవాభిసంధానం| హి-యస్మాత్, తత్-రక్తం కర్తృభూతం, జీవం కర్మ ఆశు గచ్ఛతి-ప్రాప్నోతి| తదేతద్రక్తం దర్భమృదితం-అభినవప్రసూతదర్భమృదితం, బస్తౌ నిషేచయేత్-ప్రక్షిపేత్| శ్యామాదిభిర్వా శృతం పయో ఘృతమండాంజనాభ్యాం యుక్తం బస్తిం హిమం-శీతలం, యోజయేత్| అథవా పిచ్ఛాబస్తిం-స్వల్పమనువాసనం, సుశీతం ఘృతమండేన-స్వచ్ఛేనోర్ధ్వభవేన ఘృతస్యోపరిభాగస్థితేన, దేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కవలగ్రహాః-గండూషాః| తే చ యూషా మాంసరసా వా| ఆ0 ర0-తనుకాం-అచ్ఛాం| ఆ0 ర0-వమనభైషజ్యాతియోగే వ్యాపదమాహ-అతియోగాదితి| జీవశోణితం-ఓజః, "ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం" (హృ. సూ. అ. 11/37) ఇత్యాదినోక్తం| తత్-వ్యాపద్రూపం జీవాదానసంజ్ఞం| తేనాసృజా-జీవశోణితేన| భావితం-ద్విస్త్రిర్వా స్తిమితం| తతః ఆవానం-ఈషచ్ఛుష్కం| తతః కోష్ణవారిణా ప్రక్షాలితం| తద్యది వివర్ణం స్యాత్తదా పిత్తం| యది శుద్ధం తదా జీవశోణితం| ఆ0 ర0-తస్య-జ్ఞాతజీవశోణితనిర్గమస్య| సద్యస్కం గృహీతమాత్రం శిరావ్యధేన| జీవాభిసంధానం-జీవశోణితన్యూనాంశపూరణం| హి-యస్మాత్, తత్ జీవం-జీవశోణితం, ఆశు గచ్ఛతి| తదేవ-మృగాదీనాం, దర్భమృదితం-దర్భచూర్ణేన సహ భర్దితం, బస్తౌ నిషేచయేత్-తేన నిరూహం దద్యాత్, శ్యామాదిక్వథితేన పయసా వా| శ్యామా-ప్రియంగుః| పిచ్ఛాబస్తిం-అతిసారచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ. 9/72)|
Adhikarana గుదభ్రంశే స్తంభనం (౩౯) · Śloka ౩౯
అస్యామప్యతియోగోద్భవాయామవస్థాయాం గుదభ్రంశః సంభావ్యత ఇత్యాహ- గుదం భ్రష్టం కషాయైశ్చ స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్| |39|
View original
अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గుదం భ్రష్టం కషాయైః-కషాయరసనిష్పాదితైః- క్వాథైః, స్తంభయిత్వా ప్రవేశయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గుదం భ్రష్టం కషాయైః-కషాయరసైర్ద్రవ్యైః, స్తంభయిత్వా-స్తబ్ధతాం నీత్వా, ప్రవేశయేత్|
Adhikarana విసంజ్ఞస్య సామవేదాదిశ్రవణం (౩) · Śloka ౩
| విసంజ్ఞం శ్రావయేత్సామవేణుగీతాదినిస్వనం||39|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధి- స్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
View original
| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విసంజ్ఞం సంపన్నం సామవేణుగీతాదీనాం నిస్వనం శ్రావయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగ- హృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్ప సిద్ధిస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విసంజ్ఞం సామాదిధ్వనీన్ శ్రావయేత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 3)-"అతిమాత్రమకాలేఽల్పం తుల్యవీర్యైరభావితం| అసమ్యక్ సంస్కృతం జీర్ణం వ్యాపద్యేతౌషధం ధ్రువం|| ఛర్దనం న తు దుశ్ర్చ్ఛర్దం దుర్విరేచం న రేచనం| పాయయేదౌషధం భూయస్తన్నిహంతి తథా హి తౌ|| యస్యోర్ధ్వం కఫసంసృష్టం పీతం యాత్యానులోమికం| వమితం కవలైః శుద్ధం లంఘితం పాయయేత్తు తం|| విబద్ధేఽల్పం చిరాద్దోషే స్త్రవత్యుష్ణం పిబేజ్జలం| తేనాధ్మానం వమిస్తృష్ణా విబంధశ్చాశు శామ్యతి|| భేషజం దోషరుద్ధం చేన్నోర్ధ్వం నాధః ప్రవర్తతే| సోద్గారం సాంగశూలం వా స్వేదం తత్రావచారయేత్|| సమ్యగ్విరిక్తస్యోద్గారే భేషజం క్షిప్రముల్లిఖేత్| అజీర్ణమప్రవృత్తౌ తు సుశీతైః స్తంభయేద్భిషక్|| కదాచిచ్ఛ్లేష్మణా రుద్ధం తిష్ఠత్యురసి భేషజం| క్షీణే శ్లేష్మణి సాయాహ్నే నిశి వా తత్ ప్రవర్త్తతే|| క్షారానాహారయేజ్జీర్ణే తిష్ఠత్యూర్ధ్వం గతేఽపి వా| వాయునా భేషజే త్వన్యత్ సస్నేహలవణం పిబేత్|| తృణ్మోహభ్రమమూర్చ్ఛాద్యాః స్యుర్జీర్యతి చ భేషజే| పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతం చ భేషజం తత్ర శస్యతే|| లాలాహృల్లాసవిష్టంభరోమహర్షాః కఫావృతే| భేషజం తత్ర తీక్ష్ణోష్ణం కట్వాపి కఫనుద్ధితం||" ఇతి| తథా ధాతుస్రవే (సం,క.అ. 3)-"తం శతధౌతఘృతేనాభ్యజ్య కషాయస్వాదుశీతైః ప్రదేహపరిషేకావగాహాన్నపానైః శర్కరామధుమద్భిశ్చ లేహైః స్తంభయేత్| విశేషేణ తు విరేచనాతియోగే తండులాంభసా మధుమిశ్రేణ వామయేత్| ప్రియఙ్వాదికం చ తండులోదకేన పిబేత్| రోధ్రరసాంజనాదాడిమత్వచో వా| కట్ఫలోత్పలసమంగాపద్మకేసరాణి వా| క్షౌద్రశర్కరామధుకోదుంబరత్వచో వా| శేషేష్వపి చాసమ్యక్ప్రయుక్తవమనవిరేచనోపద్రవేషు యథామయం దోషాదీనాలక్ష్య ప్రతికుర్యాత్| బస్తివ్యాపత్సిద్ధిం చేక్షేత| ఏవముభయతో భాగేఽపి శోధనే యథావస్థముత్తిష్ఠేత| యా తు విరేచనే పరికర్తికా తద్వమనే కంఠక్షణనం, యః పరిస్రవః స కఫప్రసేకః, యత్ ప్రవాహణం స శుష్కోద్గార ఇతి|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయౌర్వేదరసాయనే| శుద్ధివ్యాపత్ప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 3||