೩. ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅಥ ವಮನವಿರೇಚನಕಲ್ಪಾಭ್ಯಾಮನನ್ತರಂ ತದ್ವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ಬ್ರೂತೇ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನವಿರೇಚನಯೋರ್ವ್ಯಾಪತ್-ಅಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮನುಷ್ಠೀಯಮಾನಯೋರ್ಗದೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ತಸ್ಯಾ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪದಃ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಸಾಧನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ತಾಂ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ -ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ವ್ಯಾಪದಶ್ಚೋಕ್ತಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೩)- "ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಗತಿಃ ಪಾಕೋ ಗ್ರಥಿತತ್ವಂ ಸಗೌರವಮ್| ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭೃಶಾಧ್ಮಾನಂ ಪರಿಕರ್ತಃ ಪರಿಸ್ರವಃ|| ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಹೃದ್ಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವಗಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಃ| ಸಹ ಧಾತುಸ್ರವೇಣೈತಾ ದ್ವಾದಶೋಕ್ತಾಃ ಸಸಾಧನಾಃ|| ವ್ಯಾಪದೋ ಯೋಗವಿಭ್ರಂಶಾದ್ವಿವಿಧೇಽಪಿ ವಿರೇಚನೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಂವಿಧೇನ ಪುರುಷೇಣೈವಂವಿಧಂ ವಮನಂ ಪೀತಮಧಃ ಪ್ರಯಾತಿ| ತಸ್ಮಿನ್-ವಮನೇಽಧಸ್ತಾತ್ಪ್ರಯಾತೇ ಸತಿ, ಇಷ್ಟಹಾನಿಃ-ಅಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯ ವಮನಕಾರ್ಯಸ್ಯಾನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಮಲಸ್ಯ-ವಮನಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕೇವಲಸ್ಯಾನ್ಯದೋಷಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ, ಉದಯಃ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೈವಾಮಯಕರಣಂ ಪ್ರತಿಚಲಪ್ರವಲಕೇ ಚ| ತಂ-ಪುರುಷಂ ಪೀತವಮನಮಪ್ಯವಾನ್ತಂ, ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾಮಯೇತ್| ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಪೀತಿ ಪುನಃ ಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಥಂ ವಾಮಯೇತ್ ? ಸ್ಮರನ್ ಪೂರ್ವಮತಿಕ್ರಮಮ್, ಯತೋಽತಿಕ್ರಮಾತ್ ಪೀತವಮನೋಽಪ್ಯಸೌ ಪುರುಷೋ ವಮನಕರ್ಮಣಃ ಫಲಂ ನಾಪ್ತವಾನ್| ತಮತಿಕ್ರಮಂ-ಅಪರಾಧಂ, ಸ್ಮರನ್ ಚೇತಸಿ ಕುರ್ವಾಣೋ, ನ ತ್ವೇವಮೇವ, ವಾಮಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕೂಲಾಂ ಗತಿಮಾಹ-ವಮನಮಿತಿ| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಿನ್-ವಮನೇ| ಇಷ್ಟಹಾನಿಃ-ಯದರ್ಥಂ ವಮನಂ ತಸ್ಯಾನಿಷ್ಪತಿಃ| ಮಲೋದಯೋ-ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಃ| ತಂ-ತಥಾಭೂತಮ್, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುನರ್ವಾಮಯೇತ್, ಯೇನ ಸಾ ವ್ಯಾಪಜ್ಜಾತಾ ತತ್ಪರಿಹರನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣಿನಸ್ತಥಾ ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಿಣೋ ವಿರೇಚನಮತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣಹೃದ್ಯಮತಿಪ್ರಭೂತಂ ಚ ಪೀತಮೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ| ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ನೂರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜತಿ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ(ದಿತಾ) ವ್ಯಾಪತ್-ಇಷ್ಟಹಾನಿರ್ಮಲೋದಯ ಇತಿ| ತತ್ರ ತಥೈವ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ತಥಾ, ಅನನ್ತರಂ ವಿರೇಚನಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಾದವಿರಿಕ್ತಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚಯೇತ್| ತಥೈವ ಪೂರ್ವಂ ವಿರೇಚನಾತಿಕ್ರಮಂ ಸ್ಮರನ್ನಿತೋಽಪರಾಧಾತ್ಪೂರ್ವಂ ವಿರೇಚನೇ ನ ವಿರಿಕ್ತಸ್ತಮತಿಕ್ರಮಂ ಪರಿಹರನ್ ವಿರೇಚಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಽಪಿ-ಏವಮನುಷ್ಠೀಯಮಾನೇ ತದ್ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪೀತಂ, ಯದ್ಯಾಶಯೇ-ಕೋಷ್ಠಲಕ್ಷಣೇ, ನ ತಿಷ್ಠತಿ-ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಂ ನ ಬಧ್ನಾತಿ ಊರ್ಧ್ವಮೇವ ಪುನರೇತಿ, ತತಸ್ತೃತೀಯಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಂ-ಆರಗ್ವಧಾದಿ, ನಾವಚಾರಯೇತ್| ಯದಿ ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಿರಪಾಯಂ ವಾ ಭೇಷಜಂ ತದಾ ತೃತೀಯಮಪ್ಯವಚಾರಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಪ್ರತಿಕೂಲಾಂ ಗತಿಮಾಹ-ಅಜೀರ್ಣಿನ ಇತಿ| ತತ್ರ-ವಿರೇಚನೇ| ಪೂರ್ವೋದಿತಾ-ವಮನೋಕ್ತಾ, ವ್ಯಾಪತ್-ಇಷ್ಟಹಾನಿರ್ಮಲೋದಯ ಇತ್ಯೇಷಾ, ಸಿದ್ಧಿಶ್ಚ-ತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪುನರ್ವಿರೇಚಯೇದಿತ್ಯೇಷಾ| ತಥಾಽಪಿ-ತೇನಾಪಿ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಯದ್ಯಾಶಯೇ ವಿರೇಚನಂ ನ ತಿಷ್ಠತಿ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ತೃತೀಯಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ನಾವಚಾರಯೇತ್, ಯದಿ ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಿರಪಾಯಂ ವಾ ಭೇಷಜಂ ತದಾ ತೃತೀಯಮಪ್ಯವಚಾರೇಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಶರೀರಸ್ಯ ಪುರಾಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಪ್ರಚ್ಯಾವ್ಯ, ನಿರ್ಹರ್ತುಮಶಕ್ತಂ ವಿಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್ ಜನಯೇತ್| ಅಥವಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚೌಷಧಮತ್ಯಲ್ಪಂ-ಮಾತ್ರಾಹೀನಂ, ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಜೀರ್ಣಂ-ಪರಿಣತಂ, ಸ್ಯಾತ್| ಶೀತೈರ್ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಭೇಷಜಮಾಮೇ ವಾ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಸತ್ [ಮಲಾನ್-] ದೋಷಾನ್, ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾನಿರ್ಹರತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನೇವ ರೋಗಾನ್ ಜನಯೇತ್| ಸಃ-ಏವಂಭೂತಃ, ಸರ್ವ ಏವಾಯೋಗಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗ್ರಥಿತತ್ವಪಾಕಗೌರವಾಣ್ಯಾಹ-ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇತಿ| ತತ್ರ "ವಿವರ್ಣತಾಮ್" ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಗ್ರಥಿತತ್ವಮ್| "ಔಷಧಮ್" ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಪಾಕಮ್| ಶೇಷೇಣ ಗೌರವಮ್| ವಿಭ್ರಂಶಂ-ಇಷ್ಟಹಾನಿಮ್| ಜೀರ್ಣಂ-ಪಕ್ವಮ್| ಶೀತೈಃ-ಔಷಧಪಾನಾನನ್ತರಮನ್ತರ್ಬಹಿರ್ವಾ ಸೇವಿತೈಃ, ಔಷಧಂ ಸ್ತಬ್ಧಂ ಭವತಿ| ತದ್ವದಾಮೇ-ಅಪಕ್ವದೋಷೇ| ತಾನೇವ-ವಿಭ್ರಂಶಾದೀನ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೩)- "ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಚ ವಮನಮಕೃತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಪೀತವತಃ ಸಾಮಸ್ಯ ವಾ ಮೃದು ವಾ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಧೋಭಾಗೇಽತ್ಯರ್ಥಗುರುಸ್ತಬ್ಧೋದರತಾ ಶೂಲೋ ವಾತಪುರೀಷಸಙ್ಗಶ್ಚ ಭವತಿ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಂ-ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷಂ, ತೈಲಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಸ್ತರಸಙ್ಕರಾಖ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದೈಃ ಸ್ವಿನ್ನಂ ತಥಾ ನಿರೂಢಂ ಜಾಙ್ಗಲರಸೈರ್ಭೋಜಯಿತ್ವಾ ಫಲಾದಿಸಿದ್ಧತೈಲೇನ ಮಾತ್ರಯಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ವಾತಹರೈಃ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪುನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೇನ ವಿರೇಚನೇನ ವಿಶೋಧಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಂ-ತ್ರಿವಿಧಾಯೋಗಿನಂ, ನಿರೂಢಂ-ಸಮೂತ್ರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ನಿರೂಹೈಃ, ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೩) ತಥೋಕ್ತತ್ವಾತ್, ಮದನಫಲಾದಿತೈಲೇನಾನುವಾಸಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ತಥಾ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಲ್ಪಮೌಷಧಂ ಯೋಜಿತಂ ತಥೋದಾವರ್ತವತೋ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಮಾರ್ಗಾನ್ ನಿರುಧ್ಯ ತೈಶ್ಚ ದೋಷೈರ್ಭೃಶಂ ನಾಭಿಮಾಧ್ಮಾಪಯೇತ್| ತಥಾ ಪೃಷ್ಠಾದಿರುಜಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಆಧ್ಮಾತಸ್ಯ ನರಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ ಉದಾವರ್ತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಭಿಃ ಸುಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ ಶೂಲಾದಿನಾಶನೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಭೃಶಾಧ್ಮಾನೇ ಆಹ-ಬಹುದೋಷಸ್ಯೇತಿ| ತತ್ರ "ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್" ಇತ್ಯನ್ತೇನ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಮ್| ಶೇಷೇಣ ಭೃಶಾಧ್ಮಾನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೩)- "ಕಫೋಲ್ಬಣಸ್ಯಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಗುರುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರ್ವಾ ಮೃದುಪ್ರಣೀತಮೌಷಧಂ ಭೃಶಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ ಜಾಡ್ಯತನ್ದ್ರಾದೌರ್ಬಲ್ಯಾಙ್ಗಸಾದಾನ್ ಜನಯತಿ| ತಚ್ಛೀಘ್ರಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಲಙ್ಘಿತಂ ಚ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಾಗ್ನಿಂ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೈರ್ವಿಶೋಧಯೇತ್| ಸಶೇಷಾನ್ನಾಯ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮವತೇ ರೂಕ್ಷಾಯ ಸೋದಾವರ್ತಾಯ ಮನ್ದಾಗ್ನಯೇ ವಾ ಶೀತಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾ ದತ್ತಮೌಷಧಂ ಭೃಶಮಾಧ್ಮಾನಂ ಕರೋತಿ| ತತ್ರ ಮಲಸಙ್ಗಾತ್ಸಮುನ್ನಹ್ಯತ್ಯುದರಮನ್ತಃಶೂಲಂ ದೃತಿವತ್ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಾಪೂರ್ಣತಾ ಶಿರಃಪೃಷ್ಠರುಜಾ ಶ್ವಾಸಃ ಪಾಯುವಸ್ತಿನಿಸ್ತೋದಶ್ಚ ಭವತಿ| ತಮುದಾವರ್ತಾನಾಹಹರಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದವರ್ತಿದೀಪನಚೂರ್ಣಬಸ್ತಿಕ್ರಿಯಾಭಿರುಪಾಚರೇತ್|" ಇತಿ| ತೈಃ-ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷೈಃ| ನಾಭಿಂ-ನಾಭಿಸಮೀಪಮುದರಮ್| ಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಯವಾಗೂಃ ಸುಕೃತಾ-ತ್ರಿಕಟುಲವಣಸ್ನೇಹಯುತಾ| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ-ಮಹತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವೃನ್ದೇನ (ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾಧಿಕಾರ ಶ್ಲೋ.೧೬)- "ಪಞ್ಚಮೂಲೀತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಭಾಹ್ಯಾ ಪಿತ್ತೇ ಕನೀಯಸೀ| ಮಹತೀ ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ತು ವಾತಶ್ಲೇಷಮೋತ್ತರೇ ಹಿತಾ||" ಇತಿ| ಭೂತಿಕಂ-ರೋಹಿಷಮ್| ಸೈನ್ಧವಸ್ಯ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯೇಷೂಕ್ತಾವಪಿ ಸಿದ್ಧಾಯಾಂ ಯವಾಗ್ವಾಂ ಲವಣಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಅತ ಏವ ಸುಕೃತಾಶಬ್ದೇನ ಕೃತಾಖ್ಯೋ ಭೇದ ಉಚ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನ್ ಮದ್ಯೇನ ಸರ್ಪಿಷೋಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರವಾಹಿಕಾದಿಷು|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರವಾಹಿಕಾದಿತ್ರಯೇ ಭೇಷಜಮಾಹ-ಪಿಪ್ಪಲೀತಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮದ್ಯಾದ್ಯನ್ಯತಮೇನ ಪ್ರವಾಹಿಕಾದಿಷು ತಿಸೃಷು ವ್ಯಾಪತ್ಸು ಪಿಬೇತ್| ವೇದನಯಾ ಪರಿಕರ್ತನಂ-ಛೇದನಮಿವ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೩)-"ಕ್ಷಾಮೇಣಾಲ್ಪಬಲೇನ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಗ್ನಿನಾ ರೂಕ್ಷೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ವಾ ಸ್ವಿನ್ನೇನ ಸಾಮೇನ ವಾ ಬಲವದೌಷಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಮನಿಲಂ ಪರಿದೂಷ್ಯ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾಮಾಪಾದಯತಿ| ತತ್ರ ನಾಭಿಬಸ್ತಿಗುದಮೇಢ್ರೇ ಸದಾಹಂ ಪರಿಕರ್ತನಮನಿಲಸಙ್ಗೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಶ್ಚ| ತಂ ಕೃಷ್ಣತಿಲಮಧುಕಮಧುಯುಕ್ತೈಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಭಿರಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಶೃತಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ, ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷಿಕ್ತಂ ಚೈನಂ ಪಯಸಾ ಭುಕ್ತವನ್ತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕತೈಲೇನ ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ಕ್ಷಾಮಸ್ಯ ಚ ಮಧುರೋ ಬೃಂಹಣಶ್ಚ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಟಃ| ಸಾಮೇ ದೀಪನೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚ, ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಚಾನ್ನಪಾನಮ್| ನಿರಾಮೀಭೂತೇ ಚಾನುಬನ್ಧೇ ಲಘುಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಮ್| ವಾತೇಽಧಿಕೇ ದಧಿ ಸಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮತ್ವಚಾ ಯುಕ್ತಂ ಭೋಜನೇ ಪಾನೇ ಚ ಯುಞ್ಜೀತ| ಸದಾಡಿಮರಸಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ವಾ ತಿಲದೇವದಾರುಕಲ್ಕಮ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಬಹುದೋಷಸ್ಯಾಲ್ಪಮಲ್ಪಗುಣಂ ಮೃದುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾ ಶೋಧನಮವಚಾರಿತಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೋಷಾನ್ನ ನಿರ್ಹರತಿ, ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಚ ಪಿತ್ತಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪರಿಸ್ರವತಿ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಗೌರವಶೋಫಕೋಠಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡುತಾಙ್ಗಸಾದಗುದಶೂಲಾನಿ ಚಾಪಾದಯತಿ| ತಂ ತಿನಿಶಧವಾಶ್ವಕರ್ಣಪಲಾಶಬಲಾನಿರ್ಯೂಹೈರ್ಮಧುಯುಕ್ತೈರಾಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ಉಪಶಾನ್ತಪರಿಸ್ರವಂ ಚ ಪುನರುಪಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಶುದ್ಧೇ ಚ ದೀಪನಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಾಸವಾರಿಷ್ಟಾದೀನ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಪೀತೌಷಧೋ ಯದಾ ವೇಗಮುದೀರಯತಿ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾ, ತದಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಽಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಯಾಂ ಸದಾಹಶೂಲಂ ಸಪಿಚ್ಛಂ ಶ್ವೇತಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಸರಕ್ತಂ ವಾ ಭೃಶಂ ಪ್ರವಾಹಮಾನಃ ಕಫಮುಪವಿಶತಿ| ತಂ ಪರಿಸ್ತ್ರವವಿಧಿನೋಪಚರೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಪೀತೌಷಧಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದ್ವಾತಾದಯಃ ಕುಪಿತಾ ಹೃದಯಂ ಗತ್ವಾ ಘೋರಂ ಹೃದ್ಗ್ರಹಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಹಿಧ್ಮಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸ ಚ ಹೃದ್ಗ್ರಹಾದಿಮಾನ್ ಜಿಹ್ವಾಂ ಖಾದತಿ ನಿಃಸಂಜ್ಞಃ ಸನ್| ತಥಾ ದನ್ತಾನ್ ಕಟಕಟಾಯತೇ| ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ನವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ, ಭಿಷಗಾಶ್ವೇವ ತಂ-ರೋಗಿಣಂ, ಸಂಶಯಂ ಹಿತ್ವಾ ವಾಮಯೇತ್| ಮಧುರೈಃ ಪಿತ್ತಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಂ ವಾಮಯೇತ್| ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಕಟುಭಿರ್ವಾಮಯೇತ್| ವಾಮಯಿತ್ವಾ ಚಾಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಂ ಪಾಚನೀಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣಾಸ್ಯಾಭಿಪ್ರವರ್ಧಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹೃದ್ಗ್ರಹಮಾಹ-ಪೀತೌಷಧಸ್ಯೇತಿ| ಅಕ್ಷಿವಿಭ್ರಮಃ-ಉತ್ಧೃತಾಕ್ಷತ್ವಮ್| ಕಟಕಟಾಯಯನ್-ಕಟತ್ಕಟದಿತಿ ಕಾರಯನ್, "ಲೋಹಿತಾದಿಡಾಜೂಭ್ಯಃ ಕ್ಯಷ್" ಇತಿ ಕ್ಯಷನ್ತಾಣ್ಣಿಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೩)-"ತಸ್ಮೈ ಭಿಷಕ್ ಶೀಘ್ರಮಮುಹ್ಯನ್ನಭ್ಯಙ್ಗಪೂರ್ವಂ ಧಾನ್ಯಸ್ವೇದೇನ ಪರಿಸ್ವೇದ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣಮವಪೀಡಂ ದದ್ಯಾತ್| ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯಂ ಚ ಬಸ್ತೀನ್ ವಿತರೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಯಾತಿವಮತಃ ಪವನೇನ ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇ, ತಸ್ಮೈ ರೋಗಿಣೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಂ ದದ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಕಫೇ ಕುಪಿತೇ, ಅನ್ಯಥಾ-ಮಧುರಶೀತಾದಿಕಂ, ದದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹೃದ್ಗ್ರಹವಿಶೇಷೇ ಭೇಷಜಮಾಹ-ಪವನೇನೇತಿ| ಅನ್ಯಥೇತಿ ರೂಕ್ಷಮಧುರಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ದದ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೀತಭೇಷಜಸ್ಯ ವೇಗಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೇಣ ಕಫೇನ ವಾ ರುದ್ಧೋಽತಿ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ವಾ ವಾಯುರಙ್ಗಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವಂ ವಾತಹರಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ಶಸ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ವಗಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಮಾಹ-ಪೀತೌಷಧಸ್ಯೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೩)- "ಅಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇನಾಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾ ವೇಗಧಾರಿಣಾ ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇನ ಸುಕುಮಾರೇಣ ವಾ ರೂಕ್ಷಮೌಷಧಮತಿಮಾತ್ರಪ್ರಯುಕ್ತಮತಿವಿರೇಕಾದ್ವಾಯುಂ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ| ತೇನ ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹೇ ವಿಶೇಷಾತ್ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠ ಶ್ರೋಣಿಮನ್ಯಾಮರ್ಮಸು ಶೂಲಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಭ್ರಮಃ ಕಮ್ಪಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿಸ್ತೋದೋ ಭೇದ ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಸಂಜ್ಞಾನಾಶಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಮಭ್ಯಜ್ಯ ಧಾನ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುವಿಪಕ್ವೇನ ತೈಲೇನಾನುವಾಸಯೇತ್, ವಾತಹರಂ ಚಾನ್ನಪಾನಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುಧಾರ್ತಸ್ಯ ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಹೃತ್ವಾ ದ್ರವಾನ್ ಧಾತೂನಾಸ್ರಾವಯೇತ್| ತಸ್ಮಿನ್ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ಮಧುರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಶೇಷಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಮುದ್ಧರೇತ್| ಅತಿವಮನೇ ಸತಿ ವಿರೇಕೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅತಿವಿರೇಕೇ ಚ ಮೃದು ವಮನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪರಿಷೇಕಾದಿಭಿಶ್ಚ ಶೀತೈಸ್ತಂ-ವಿರೇಕಂ, ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೋ ಜಲಾರ್ದ್ರಶೀತಮಾರುತಾದಿಗ್ರಹಣಾಯ| ಅಞ್ಜನಾದಿಕಂ ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಸಹ ಮನ್ಥಂ ಪರಂ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗಹರಂ ಪಿಬೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಧಾತುಸ್ರವಮಾಹ-ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ| ಅಜಾಸೃಗ್ಛಾಗರುಧಿರಮ್| ಅಞ್ಜನಾದಿಷಟ್ಕಂ ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಸಹ ಪಿಬೇತ್ "ಸಕ್ತವಃ ಸರ್ಪಿಷಾಭ್ಯಕ್ತಾಃ ಶೀತವಾರಿಪರಿಪ್ಲುತಾಃ| ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಾ ನ ಚಾತ್ಯಚ್ಛಾ ಮನ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||' ಇತ್ಯುಕ್ತವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಮನ್ಥಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನಸ್ಯ ತ್ವತಿಯೋಗೇ ಶೀತಾಮ್ಬುಪರಿಷೇಚಿತಃ ಸನ್ ಫಲರಸೈರ್ಮನ್ಥಂ ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ಅತಿಶಯೇನ ಸೋದ್ಗಾರೇ ವಮನೇ ಸತಿ ಮೂರ್ವಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಲೇಹಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಾತಿಯೋಗೇ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ವಮನಸ್ಯೇತಿ| ಮೂರ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಚೂರ್ಣಂ ಮಧುನಾ ಲೇಹಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಛರ್ದಯತೋಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಕವಲಗ್ರಹಶ್ಛಾಗಮಾಂಸರಸಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಯುಕ್ತಾ ಮನಃಪ್ರಿಯಾ ಹಿತಾಃ| ತಥಾ ತಸ್ಯ-ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಜಿಹ್ವಸ್ಯ, ಅಗ್ರೇಽಪರೇ ನರಾ ಅಮ್ಲಾನಿ ಫಲಾನಿ ಖಾದೇಯುಃ| ನಿಃಸೃತಾಂ ಚ ರಸನಾಂ ತಿಲದ್ರಾಕ್ಷಾಕಲ್ಕೇನ ಲಿಪ್ತಾಮನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಸ೦-ವಾಗ್ಗ್ರಹಾದಿಷು ವಾತರೋಗೇಷು ಘೃತಮಾಂಸೋಪಸಾಧಿತಾಂ ಸ್ವಚ್ಛಾಂ ಯವಾಗೂಂ ದದ್ಯಾತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಯೋಜಯೇತ್| ಸ೦-ಅತಿಯೋಗೇನ ಚ ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಜೀವಾಖ್ಯಂ ಶೋಣಿತಂ ಹರತಿ ತದ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ಜೀವಾದಾನಮಿತಿ ಗದಿತಮ್, ಯತಸ್ತಜ್ಜೀವಿತಮಾದತ್ತೇ| ಪಿತ್ತರಕ್ತಯೋರ್ಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವೃತ್ತಿತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕಿಮಿದಂ ರಕ್ತಮುತ ಪಿತ್ತಮ್ ? ಇತಿ ಸಂಶಯಃ| ತತ್ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಹ-ಶುನೇ ಕಾಕಾಯ ವೇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೋದ್ಭವೇನ ರಕ್ತೇನ, ಮಿಶ್ರಿತಮನ್ನಂ ಶುನೇ ವಾಯಸಾಯ ವಾ ದದ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಿನ್ ರಕ್ತಮಿಶ್ರಿತೇಽನ್ನೇ ಭುಕ್ತೇ ಸತಿ ಜೀವಂ ವದೇತ್| ಅಭುಕ್ತೇ ಚ ಸತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇರಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಶುಕ್ಲಂ ವಸ್ತ್ರಂ ತೇನ ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೋದ್ಭವೇನ ರಕ್ತೇನ ಸಂಶಯರೂಪೇಣ ಭಾವಿತಂ-ಆರ್ದ್ರೀಕೃತಂ, ಅನನ್ತರಮಾವಾನಂ-ಶುಷ್ಕಂ, ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಧೌತಂ, ಪಿತ್ತೇ ಸತಿ ವಿವರ್ಣಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಶುದ್ಧಮ್| ಶೋಣಿತೇ ತು ಸತಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಶುದ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ತೃಷ್ಣಾದ್ಯಾರ್ತಸ್ಯ ಶೋಣಿತೇ ಸ್ರವತ್ಯೇವ ತಕ್ರಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀಂ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೀಂ ಶೀಘ್ರಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಆಮರಣಾತ್| ಅನೇನ ಚ ಮರಣತುಲಾಧಿರೂಢತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸಂಶಯೇಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗಭ್ಯಧಾಯಿ| ತತ್ರ ಮೃಗಾದೀನಾಂ ಜೀವತಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ-ತತ್ಕ್ಷಣೋತ್ಪನ್ನಂ, ರಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಮ್| ಜೀವಮಭಿಸನ್ಧೀಯತೇಽತ್ರೇತಿ ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಮ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ರಕ್ತಂ ಕರ್ತೃಭೂತಂ, ಜೀವಂ ಕರ್ಮ ಆಶು ಗಚ್ಛತಿ-ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತದೇತದ್ರಕ್ತಂ ದರ್ಭಮೃದಿತಂ-ಅಭಿನವಪ್ರಸೂತದರ್ಭಮೃದಿತಂ, ಬಸ್ತೌ ನಿಷೇಚಯೇತ್-ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್| ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿರ್ವಾ ಶೃತಂ ಪಯೋ ಘೃತಮಣ್ಡಾಞ್ಜನಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಹಿಮಂ-ಶೀತಲಂ, ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ-ಸ್ವಲ್ಪಮನುವಾಸನಂ, ಸುಶೀತಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ-ಸ್ವಚ್ಛೇನೋರ್ಧ್ವಭವೇನ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗಸ್ಥಿತೇನ, ದೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕವಲಗ್ರಹಾಃ-ಗಣ್ಡೂಷಾಃ| ತೇ ಚ ಯೂಷಾ ಮಾಂಸರಸಾ ವಾ| ಆ೦ ರ೦-ತನುಕಾಂ-ಅಚ್ಛಾಮ್| ಆ೦ ರ೦-ವಮನಭೈಷಜ್ಯಾತಿಯೋಗೇ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಅತಿಯೋಗಾದಿತಿ| ಜೀವಶೋಣಿತಂ-ಓಜಃ, "ಓಜಸ್ತು ತೇಜೋ ಧಾತೂನಾಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧/೩೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮ್| ತತ್-ವ್ಯಾಪದ್ರೂಪಂ ಜೀವಾದಾನಸಂಜ್ಞಮ್| ತೇನಾಸೃಜಾ-ಜೀವಶೋಣಿತೇನ| ಭಾವಿತಂ-ದ್ವಿಸ್ತ್ರಿರ್ವಾ ಸ್ತಿಮಿತಮ್| ತತಃ ಆವಾನಂ-ಈಷಚ್ಛುಷ್ಕಮ್| ತತಃ ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಮ್| ತದ್ಯದಿ ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಪಿತ್ತಮ್| ಯದಿ ಶುದ್ಧಂ ತದಾ ಜೀವಶೋಣಿತಮ್| ಆ೦ ರ೦-ತಸ್ಯ-ಜ್ಞಾತಜೀವಶೋಣಿತನಿರ್ಗಮಸ್ಯ| ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಗೃಹೀತಮಾತ್ರಂ ಶಿರಾವ್ಯಧೇನ| ಜೀವಾಭಿಸನ್ಧಾನಂ-ಜೀವಶೋಣಿತನ್ಯೂನಾಂಶಪೂರಣಮ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್ ಜೀವಂ-ಜೀವಶೋಣಿತಂ, ಆಶು ಗಚ್ಛತಿ| ತದೇವ-ಮೃಗಾದೀನಾಮ್, ದರ್ಭಮೃದಿತಂ-ದರ್ಭಚೂರ್ಣೇನ ಸಹ ಭರ್ದಿತಮ್, ಬಸ್ತೌ ನಿಷೇಚಯೇತ್-ತೇನ ನಿರೂಹಂ ದದ್ಯಾತ್, ಶ್ಯಾಮಾದಿಕ್ವಥಿತೇನ ಪಯಸಾ ವಾ| ಶ್ಯಾಮಾ-ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಂ-ಅತಿಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ. ೯/೭೨)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಕಷಾಯೈಃ-ಕಷಾಯರಸನಿಷ್ಪಾದಿತೈಃ- ಕ್ವಾಥೈಃ, ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗುದಂ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಕಷಾಯೈಃ-ಕಷಾಯರಸೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ-ಸ್ತಬ್ಧತಾಂ ನೀತ್ವಾ, ಪ್ರವೇಶಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಸಂಜ್ಞಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಮವೇಣುಗೀತಾದೀನಾಂ ನಿಸ್ವನಂ ಶ್ರಾವಯೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಸಂಜ್ಞಂ ಸಾಮಾದಿಧ್ವನೀನ್ ಶ್ರಾವಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೩)-"ಅತಿಮಾತ್ರಮಕಾಲೇಽಲ್ಪಂ ತುಲ್ಯವೀರ್ಯೈರಭಾವಿತಮ್| ಅಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಜೀರ್ಣಂ ವ್ಯಾಪದ್ಯೇತೌಷಧಂ ಧ್ರುವಮ್|| ಛರ್ದನಂ ನ ತು ದುಶ್ರ್ಚ್ಛರ್ದಂ ದುರ್ವಿರೇಚಂ ನ ರೇಚನಮ್| ಪಾಯಯೇದೌಷಧಂ ಭೂಯಸ್ತನ್ನಿಹನ್ತಿ ತಥಾ ಹಿ ತೌ|| ಯಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಪೀತಂ ಯಾತ್ಯಾನುಲೋಮಿಕಮ್| ವಮಿತಂ ಕವಲೈಃ ಶುದ್ಧಂ ಲಙ್ಘಿತಂ ಪಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್|| ವಿಬದ್ಧೇಽಲ್ಪಂ ಚಿರಾದ್ದೋಷೇ ಸ್ತ್ರವತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪಿಬೇಜ್ಜಲಮ್| ತೇನಾಧ್ಮಾನಂ ವಮಿಸ್ತೃಷ್ಣಾ ವಿಬನ್ಧಶ್ಚಾಶು ಶಾಮ್ಯತಿ|| ಭೇಷಜಂ ದೋಷರುದ್ಧಂ ಚೇನ್ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಸೋದ್ಗಾರಂ ಸಾಙ್ಗಶೂಲಂ ವಾ ಸ್ವೇದಂ ತತ್ರಾವಚಾರಯೇತ್|| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯೋದ್ಗಾರೇ ಭೇಷಜಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಅಜೀರ್ಣಮಪ್ರವೃತ್ತೌ ತು ಸುಶೀತೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇದ್ಭಿಷಕ್|| ಕದಾಚಿಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಂ ತಿಷ್ಠತ್ಯುರಸಿ ಭೇಷಜಮ್| ಕ್ಷೀಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ನಿಶಿ ವಾ ತತ್ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ|| ಕ್ಷಾರಾನಾಹಾರಯೇಜ್ಜೀರ್ಣೇ ತಿಷ್ಠತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಗತೇಽಪಿ ವಾ| ವಾಯುನಾ ಭೇಷಜೇ ತ್ವನ್ಯತ್ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಂ ಪಿಬೇತ್|| ತೃಣ್ಮೋಹಭ್ರಮಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜೀರ್ಯತಿ ಚ ಭೇಷಜೇ| ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಚ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ಶಸ್ಯತೇ|| ಲಾಲಾಹೃಲ್ಲಾಸವಿಷ್ಟಮ್ಭರೋಮಹರ್ಷಾಃ ಕಫಾವೃತೇ| ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಕಟ್ವಾಪಿ ಕಫನುದ್ಧಿತಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ಧಾತುಸ್ರವೇ (ಸಂ,ಕ.ಅ. ೩)-"ತಂ ಶತಧೌತಘೃತೇನಾಭ್ಯಜ್ಯ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುಶೀತೈಃ ಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಾನ್ನಪಾನೈಃ ಶರ್ಕರಾಮಧುಮದ್ಭಿಶ್ಚ ಲೇಹೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಯೇತ್| ವಿಶೇಷೇಣ ತು ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಭಸಾ ಮಧುಮಿಶ್ರೇಣ ವಾಮಯೇತ್| ಪ್ರಿಯಙ್ವಾದಿಕಂ ಚ ತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ ಪಿಬೇತ್| ರೋಧ್ರರಸಾಞ್ಜನಾದಾಡಿಮತ್ವಚೋ ವಾ| ಕಟ್ಫಲೋತ್ಪಲಸಮಙ್ಗಾಪದ್ಮಕೇಸರಾಣಿ ವಾ| ಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾಮಧುಕೋದುಮ್ಬರತ್ವಚೋ ವಾ| ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಚಾಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತವಮನವಿರೇಚನೋಪದ್ರವೇಷು ಯಥಾಮಯಂ ದೋಷಾದೀನಾಲಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಂ ಚೇಕ್ಷೇತ| ಏವಮುಭಯತೋ ಭಾಗೇಽಪಿ ಶೋಧನೇ ಯಥಾವಸ್ಥಮುತ್ತಿಷ್ಠೇತ| ಯಾ ತು ವಿರೇಚನೇ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ತದ್ವಮನೇ ಕಣ್ಠಕ್ಷಣನಮ್, ಯಃ ಪರಿಸ್ರವಃ ಸ ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ, ಯತ್ ಪ್ರವಾಹಣಂ ಸ ಶುಷ್ಕೋದ್ಗಾರ ಇತಿ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯೌರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಶುದ್ಧಿವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೩||