Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వమనాదనంతరం విరేచనస్యోపయోగ ఇతి వమనకల్పాదనంతరం విరేచనకల్పః ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౨. విరేచనకల్పాధ్యాయః
Adhikarana విరేచనకల్పాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతో విరేచనకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||
View original
अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కల్పనం కల్పో-యోజనా| విరేచనం-అధోభాగేన దోషనిర్హరణం, తస్య కల్పో-విరేచనకల్పః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్| దంతీద్రవంత్యాదిభ్యః సర్వేభ్యోఽపి విరేచనద్రవ్యేభ్యో నిరపాయిత్వాద్విరేచనసాధ్యే వ్యాధావనిషిద్ధప్రసరత్వాత్[చ] పూర్వం త్రివృతాయా ఉపన్యాసః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనకల్పం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| అథ విరేచనకల్పః| తత్ర సంగ్రహే| (క. అ. 2)- "విరేచనద్రవ్యాణాం మూలేషు త్రివృత్, త్వక్షు తిల్వకః, క్షీరేషు స్నిహీ, ఫలేషు హరీతకీ, ప్రధానాని|" ఇతి|
Adhikarana త్రివృచ్ఛ్యామయోః కల్పః త్రివృతో గుణాశ్చ (౧) · Śloka ౧
అథ త్రివృచ్ఛ్యామయోః కల్పః| కషాయమధురా రూక్షా విపాకే కటుకా త్రివృత్| కఫపిత్తప్రశమనీ రౌక్ష్యాచ్చానిలకోపనీ||1||
View original
अथ त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः| कषायमधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत्| कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనేనాస్యాః స్వరూపకథనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- త్రివృద్గుణానాహ-కషాయమధురేతి|
Adhikarana త్రివృతః సంయోగాదికృతా గుణాః (౨) · Śloka ౨
సేదానీమౌషధైర్యుక్తా వాతపిత్తకఫాపహైః| కల్పవైశేష్యమాసాద్య జాయతే సర్వరోగజిత్||2||
View original
सेदानीमौषधैर्युक्ता वातपित्तकफापहैः| कल्पवैशेष्यमासाद्य जायते सर्वरोगजित्||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సా-ఏవంగుణా త్రివృత్, అధునా వాతపిత్తకఫఘ్నైరౌషధైర్యుక్తా కల్పవిశేషత్వం ప్రాప్య విరేచనసాధ్యవ్యాధివిషయే సర్వరోగజిజ్జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సంయోగాదికృతాన్ గుణానాహ-సేదనీమితి|
Adhikarana త్రివృతో భేదద్వయం (౩) · Śloka ౩
ద్విధా ఖ్యాతం చ తన్మూలం శ్యామం శ్యామాఽరుణం త్రివృత్| |3|
View original
द्विधा ख्यातं च तन्मूलं श्यामं श्यामाऽरुणं त्रिवृत्| |३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 - తస్యాః-త్రివృతో, మూలం ద్విప్రకారం,-ఏకం శ్యామమపరమరుణం| శ్యామం మూలం శ్యామా, త్రివృదరుణామితి వ్యాఖ్యం ద్విసంజ్ఞం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- భేదద్వయమాహ-ద్విధేతి| శ్యామం-శ్యామాఖ్యం| అరుణం-త్రివృదాఖ్యం|
Adhikarana అరూణస్య విషయః (౩-౪) · Śloka ౪
| త్రివృదాఖ్యం వరతరం నిరపాయం సుఖం తయోః||3|| సుకుమారే శిశౌ వృద్ధే మృదుకోష్ఠే చ తద్ధితం| |4|
View original
| त्रिवृदाख्यं वरतरं निरपायं सुखं तयोः||३|| सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तद्धितम्| |४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 -తయోః-శ్యామారుణయోః, యదరుణం మూలం తద్వరతరం| సామర్థ్యాత్ శ్యామం వరం| అరుణం యన్మూలం తన్నిరపాయత్వాత్ సుకుమారాదిషు హితం, న శ్యామం సాపాయత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అరుణస్య విషయమాహ-త్రివృదాఖ్యామితి|
Adhikarana శ్యామస్య విషయః (౪-౫) · Śloka ౫
సాపాయత్వే విశేషేణ హేతుమాహ | మూర్చ్ఛాసమ్మోహహృత్కంఠకషణక్షణనప్రదం||4|| శ్యామం తీక్ష్ణాశుకారిత్వాదతస్తదపి శస్యతే| క్రూరే కోష్ఠే బహౌ దోషే క్లేశక్షమిణి చాతురే||5||
View original
सापायत्वे विशेषेण हेतुमाह | मूर्च्छासम्मोहहृत्कण्ठकषणक्षणनप्रदम्||४|| श्यामं तीक्ष्णाशुकारित्वादतस्तदपि शस्यते| क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेशक्षमिणि चातुरे||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 - శ్యామం మూలం మూర్చ్ఛాదిహృత్కంఠకషణక్షణనప్రదం| తత్తీక్ష్ణత్వాదాశుకారిత్వాచ్చ సాపాయత్వమస్య| తదేవంరూపమపి శ్యామం శస్యతే క్రూరకోష్ఠాదివిషయే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శ్యామస్య విషయమాహ-మూర్చ్ఛేతి| మూర్చ్ఛాసమ్మోహయోర్జ్ఞానభ్రంశే తుల్యే దేహపాతాపాతాభ్యాం భేదః| కషణం-విలేఖనం హృదయస్య| క్షణనం-క్షతం కంఠస్య|
Adhikarana గ్రహణవిధిః (౬) · Śloka ౬
గంభీరానుగతం శ్లక్ష్ణమతిర్యగ్విసృతం చ యత్| గృహీత్వా విసృజేత్కాష్ఠం త్వచం శుష్కాం నిధాపయేత్||6||
View original
गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमतिर्यग्विसृतं च यत्| गृहीत्वा विसृजेत्काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 -గంభీరానుగతం-గూఢం కృత్వా భూమావంతఃప్రవిష్టం, తథా శ్లక్ష్ణం-అపరుషం, తథాఽతిర్యగ్యాతం(విసృతం)-స్పష్టం కృత్వా భూమౌ గతం, ఏవంవిధం త్రివృతాయా మూలం గృహీత్వా తత్కాష్ఠం విసృజేత్| త్వచం శుష్కాం కృత్వా నిధాపయేత్-స్థాపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గ్రహణవిధిమాహ-గంభీరానుగతమితి| గంభీరానుగతం-దూరమధోయాతం| అతిర్యగ్విసృతం-బహుషు తథాభూతేషు మధ్యమం|
Adhikarana వాతరోగే విరేచనయోగః (౭) · Śloka ౭
అథ కాలే తతశ్చూర్ణం కించిన్నాగరసైంధవం| వాతామయే పిబేదమ్లైః|7|
View original
अथ काले ततश्चूर्णं किञ्चिन्नागरसैन्धवम्| वातामये पिबेदम्लैः|७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-అనంతరం, కాలే-విరేచనప్రస్తావే, తతః-మూలత్వచః, చూర్ణమీషన్నాగరసైంధవమమ్లైః-కాంజికాదిభిః, వాతవికారే పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతే విరేచనమాహ-అథేతి| కించిన్నాగరసైంధవం-నాగరసైంధవయోర్మిథస్తుల్యాంశయోశ్చూర్ణేన చతుర్థాంశతుల్యేన యుక్తం,అమ్లైః పిబేత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)- "మాంసరసేన వా|" ఇతి|
Adhikarana పిత్తరోగే విరేచనయోగః (౭-౮) · Śloka ౮
| పైత్తే సాజ్యసితామధు||7|| క్షీరద్రాక్షేక్షుకాశ్మర్యస్వాదుస్కంధవరారసైః| |8|
View original
| पैत्ते साज्यसितामधु||७|| क्षीरद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वादुस्कन्धवरारसैः| |८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పైత్తే వికారే సహఘృతశర్కరామధు తచ్చూర్ణం క్షీరేణ ద్రాక్షాదిరసైర్వా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తే విరేచనమాహ-పిత్తే ఇతి| వరా-త్రిఫలా| రసాశబ్దో ద్రాక్షాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే|
Adhikarana కఫరోగే విరేచనయోగః (౮-౯) · Śloka ౯
| కఫామయే పీలురసమూత్రమద్యామ్లకాంజికైః||8|| పంచకోలాదిచూర్ణైశ్చ యుక్త్యా యుక్తం కఫాపహైః| |9|
View original
| कफामये पीलुरसमूत्रमद्याम्लकाञ्जिकैः||८|| पञ्चकोलादिचूर्णैश्च युक्त्या युक्तं कफापहैः| |९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫవికారే తచ్చూర్ణం పీలురసాదిభిః పిబేత్| పంచకోలాదిభిశ్చూర్ణైశ్చ కఫఘ్నైర్యుక్తం| కథం ? యుక్త్యా,-పంచకోలాదిచూర్ణానాం యోగే నాతివ్యాప్తిర్న వాఽవ్యాప్తిః, పంచకోలాదిచూర్ణేన త్రివృతాచూర్ణస్య సమ్యగ్యోగః స్యాదిత్యర్థః| ఆదిశబ్దేనాన్యేషాం పాచనదీపనానాం పంచకోలసదృశానాం చిత్రకా(మరిచా)దీనాం గ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కఫే విరేచనమాహ-కఫామయ ఇతి| పీలుఃతీక్ష్ణతరుః| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)- "ఏభిరేవ చ ద్రవ్యైర్యథాస్వం ఘృతశర్కరాద్రాక్షాక్షోడతవక్షీరీమధురాణి మాతులుంగదాడిమామలకకోలకరమర్దకకపిత్థరసతక్రామ్లాని సైంధవలవణాని వ్యోషతీక్ష్ణాని వివిధవేసవారపూరితాని సహకారరసత్రిజాతకనాగకేసరకర్పూరసురభీణి లేహగుటికామోదకభక్ష్యభోజ్యాన్యుపకల్పయేత్|" ఇతి|
Adhikarana హృద్యో విరేచనయోగః (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| త్రివృత్కల్కకషాయాభ్యాం సాధితః ససితో హిమః||9|| మధుత్రిజాతసంయుక్తో లేహో హృద్యం విరేచనం| |10|
View original
| त्रिवृत्कल्ककषायाभ्यां साधितः ससितो हिमः||९|| मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృతః కల్కేన కషాయేణ చ సాధితః సశర్కరో లేహః శీతో మధుత్రిజాతసంయుక్తో హృద్యం విరేచనం స్యాత్| అత్ర చ కాసచికిత్సితోక్తకంటకారికాలేహవత్ (హృ. చి. అ. 3/63) ప్రమాణం నిరూపయితవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హృద్యం విరేచనమాహ-త్రివృదితి|
Adhikarana సన్నిపాతజ్వరాదౌ విరేచనయోగః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| అజగంధా తవక్షీరీ విదారీ శర్కరా త్రివృత్||10|| చూర్ణితం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే| సన్నిపాతజ్వరస్తంభపిపాసాదాహపీడితః||11||
View original
| अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्||१०|| चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते| सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజగంధాదిచూర్ణం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే| సన్నిపాతజ్వరాదిపీడితః సన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సన్నిపాతాదౌ విరేచనమాహ-అజగంధేతి|
Adhikarana సన్నిపాతజ్వరాదౌ అన్యో విరేచనయోగః (౧౨) · Śloka ౧౨
లింపేదంతస్త్రివృతయా ద్విధాకృత్వేక్షుగండికాం| ఏకీకృత్య చ తత్స్విన్నం పుటపాకేన భక్షయేత్||12||
View original
लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधाकृत्वेक्षुगण्डिकाम्| एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇక్షుగండికాం ద్విధాకృత్య(త్వా)-పాటయిత్వా, త్రివృతయాఽంతర్లింపేత్| అనంతరమేకీకృత్య పుటపాకేన స్విన్నం భక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తత్రైవ విరేచనాంతరమాహ-లింపేదితి| ఇక్షుగండికాం-ఇక్షుకాండం|
Adhikarana వాతరోగాదిషు నిరపాయో విరేచనయోగః (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
భృంగైలాభ్యాం సమా నీలీ తైస్త్రివృత్తైశ్చ శర్కరా| చూర్ణం ఫలరసక్షౌద్రసక్తుభిస్తర్పణం పిబేత్||13|| వాతపిత్తకఫోత్థేషు రోగేష్వల్పానలేషు చ| నరేషు సుకుమారేషు నిరపాయం విరేచనం||14||
View original
भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा| चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्||१३|| वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च| नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వగేలాభ్యాం తుల్యా నీలీ, తైశ్చ తుల్యా త్రివృత్, సర్వైశ్చ తుల్యా సితా, చూర్ణం ఫలరసక్షౌద్రసక్తుభిస్తర్పణం పిబేత్| వాతపిత్తకఫోత్థేషు రోగేష్వల్పాగ్నిషు చ నరేషు తథా సుకుమారేషు విరేచనమేతన్నిరపాయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతరోగాదిషు విరేచనమాహ-భృంగైలాభ్యామితి| భృంగం-త్వక్| నీలీ-కాలాంజనీ| తైః త్రిభిః| తైః-చతుర్భిః| ఫలరసో-ద్రాక్షాదిరసః|| తర్పణం-మంథం| మంథగ్రహణం సక్తూనాం ప్రాధాన్యార్థం, తేన చూర్ణతుల్యా యవసక్తవో మానానుక్తేశ్చ|
Adhikarana గుల్మాదిషు విరేచనయోగః (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
విడంగతండులవరాయావశూకకణాస్త్రివృత్| సర్వతోఽర్ధేన తల్లీఢం మధ్వాజ్యేన గుడేన వా||15|| గుల్మం ప్లీహోదరం కాసం హలీమకమరోచకం| కఫవాతకృతాంశ్చాన్యాన్ పరిమార్ష్టి గదాన్ బహూన్||16||
View original
विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्| सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा||१५|| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्| कफवातकृतांश्चान्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून्||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విడంగతండులాదయః సమాంశాః, సర్వేభ్యోఽర్ధేన త్రివృత్, తదేతచ్చూర్ణం మధుఘృతాభ్యాం లీఢం గుడేన వాఽఽస్వాదితం గుల్మాదీన్ కఫవాతోత్థాంశ్చాన్యానపి గదాన్ బహూన్ పరిమార్ష్టి-పరాకరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గుల్మాదిషు విరేచనమాహ-విడంగేతి| విడంగతందులో-విడంగసారః| కణా-పిప్పలీ| సర్వతః-విడంగాదిభ్యః షడ్భ్యః|
Adhikarana కల్యాణకగుడః కుష్ఠాదిషు (౧౭-౨౧) · Śloka ౨౧
విడంగపిప్పలీమూలత్రిఫలాధాన్యచిత్రకాన్| మరీచేంద్రయవాజాజీపిప్పలీహస్తిపిప్పలీః||17|| దీప్యకం పంచలవణం చూర్ణితం కార్షికం పృథక్| తిలతైలత్రివృచ్చూర్ణభాగౌ చాష్టపలోన్మితౌ||18|| ధాత్రీఫలరసప్రస్థాంస్త్రీన్ గుడార్ధతులాన్వితాన్| పక్త్వా మృద్వగ్నినా ఖాదేత్తతో మాత్రామయంత్రణః||19|| కుష్ఠార్శఃకామలాగుల్మమేహోదరభగందరాన్| గ్రహణీపాండురోగాంశ్చ హంతి పుంసవనశ్చ సః||20|| గుడః కల్యాణకో నామ సర్వేష్వృతుషు యౌగికః| |21|
View original
विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्| मरीचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः||१७|| दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्| तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ||१८|| धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्| पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः||१९|| कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्| ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः||२०|| गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्वृतुषु यौगिकः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విడంగాదీని కార్షికాణి, త్రివృతాచూర్ణతిలతైలే పృథగష్టపలప్రమాణే, ఆమలకఫలరసప్రస్థాంస్త్రీన్, గుడపలాని పంచాశత్, మృద్విగ్నినా పక్త్వా తస్మాన్మాత్రామయంత్రణః-యంత్రణారహితః సన్, భక్షయేత్| స చ భక్షితః కుష్ఠాదీన్ హంతి పుంసవనశ్చ స్యాత్| గుడోఽయం కల్యాణకసంజ్ఞః సర్వేషు చ ఋతుషు యౌగికః-యుజ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కల్యాణకం గుడమావిడంగపిప్పలీతి|
Adhikarana అవిపత్తియోగో మూత్రకృచ్ఛ్రాదిషు (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
| వ్యోషత్రిజాతకాంభోదకృమిఘ్నామలకైస్త్రివృత్||21|| సర్వైః సమా సమసితా క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతాః| మూత్రకృచ్ఛ్రజ్వరచ్ఛర్దికాసశోషభ్రమక్షయే||22|| తాపే పాండ్వామయేఽల్పేఽగ్నౌ శస్తాః సర్వవిషేషు చ| అవిపత్తిరయం యోగః ప్రశస్తః పిత్తరోగిణాం||23||
View original
| व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत्||२१|| सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः| मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये||२२|| तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च| अविपत्तिरयं योगः प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యోషాదిభిః సమభాగైః సర్వైర్ద్రవ్యైస్త్రివృత్సమా, సా చ త్రివృత్ తుల్యశర్కరా, ఏవమేతాః క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతా మూత్రకృచ్ఛ్రాదిషు శస్యంతే| అవిపత్తిరయం యోగః పిత్తరోగిణాం ప్రశస్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మూత్రకృచ్ఛ్రాదిషు విరేచనమాహ-వ్యోషేతి| సర్వైః నవభిః, సమా-నవభాగా త్రివృత్| సమసితా-శర్కరాయా అపి నవ భాగాః|
Adhikarana వర్షాసు విరేచనయోగః (౨౪) · Śloka ౨౪
త్రివృతా కౌటజం బీజం పిప్పలీ విశ్వభేషజం| క్షౌద్రద్రాక్షారసోపేతం వర్షాకాలే విరేచనం||24||
View original
त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्| क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృతాదికం క్షౌద్రద్రాక్షారససంయుక్తం ప్రావృషి విరేచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వర్షాసు విరేచనమాహ-త్రివృతేతి|
Adhikarana శరది విరేచనయోగః (౨౫) · Śloka ౨౫
త్రివృద్దురాలభాముస్తశర్కరోదీచ్యచందనం| ద్రాక్షాంబునా సయష్ట్యాహ్వసాతలం జలదాత్యయే||25||
View original
त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम्| द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये||२५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృద్దురాలభాదికం ద్రాక్షాజలేన శరది విరేచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శరది విరేచనమాహ-త్రివృదితి| ఉదీచ్యం-వాలకం| సాతలా-సప్తలా|
Adhikarana హేమంతే విరేచనయోగః (౨౬) · Śloka ౨౬
త్రివృతాం చిత్రకం పాఠామజాజీం సరలం వచాం| స్వర్ణక్షీరీం చ హేమంతే చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్||26||
View original
त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम्| स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృతాదికం చూర్ణముష్ణాంబునా సహ హేమంతే పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హేమంతే విరేచనమాహ-త్రివృతామితి|
Adhikarana గ్రీష్మే విరేచనయోగః (౨౭) · Śloka ౨౭
త్రివృతా శర్కరాతుల్యా గ్రీష్మకాలే విరేచనం| |27|
View original
त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృచ్ఛర్కరాసమా గ్రీష్మర్తౌ విరేచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గ్రీష్మే విరేచనమాహ-త్రివృతేతి|
Adhikarana స్నిగ్ధానాం సర్వర్తుకో విరేచనయోగః (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
| త్రివృత్త్రాయంతిహపుషాసాతలాకటురోహిణీః||27|| స్వర్ణక్షీరీం చ సంచూర్ణ్య గోమూత్రే భావయేత్త్ర్యహం| ఏష సర్వర్తుకో యోగః స్నిగ్ధానాం మలదోషహృత్||28||
View original
| त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः||२७|| स्वर्णक्षीरीं च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्| एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృదాదీని సంచూర్ణ్య త్ర్యహం గోమూత్రే భావయేత్| ఏష యోగః సర్వర్తుష్వపి స్నిగ్ధానాం నరాణాం మలదోషస్య హారకః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నిగ్ధానాం సర్వర్తుకం విరేచనమాహ-త్రివృదితి|
Adhikarana రూక్షాణాం సర్వర్తుకో విరేచనయోగః (౨౯-౧) · Śloka ౧
శ్యామాత్రివృద్దురాలంభాహస్తిపిప్పలివత్సకం| నీలినీకటుకాముస్తాశ్రేష్ఠాయుక్తం సుచూర్ణితం||29|| రసాజ్యోష్ణాంబుభిః శస్తం రూక్షాణామపి సర్వదా| |30| ఇతి త్రివృచ్ఛ్యామయోః కల్పః||1||
View original
श्यामात्रिवृद्दुरालम्भाहस्तिपिप्पलिवत्सकम्| नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्||२९|| रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणामपि सर्वदा| |३०| इति त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः||१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్యామాద్యం చూర్ణీకృతం మాంసరసఘృతోష్ణాంబుభీ రూక్షాణామపి సర్వకాలం శస్తం| అపిశబ్దాత్ స్నిగ్ధానాం శస్తమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రూక్షాణామపి సర్వర్తుషు విరేచనమాహ-శ్యామేతి| సంగ్రహే తు (?) (చరకే క. అ. 7)- " వ్యోషత్వక్పత్రముస్తైలవిడంగామలకాన్ సమాన్| త్రివృతోఽష్టగుణం భాగం శర్కరాయాశ్చ షంగుణం|| గుడేన గుటికాః కుర్యాత్ క్షౌద్రేణ సహ సంయుతాః| మూత్రకుచ్ఛ్రే జ్వరే వమ్యాం కాసే శోషే భ్రమే క్షయే|| గుల్మే పాండ్వామయేఽల్పేఽగ్నౌ శస్తా నిర్యంత్రితాశినః| యోగః సర్వవిషాణాం చ మతం శ్రేష్ఠం విరేచనం||" (సంగ్రహే క. అ. 2)- "త్ర్యూషణత్రిఫలాహింగు కార్షికం త్రివృతాపలం| సౌవర్చలార్ధకర్షశ్చ పలార్ద్ధం చామ్లవేతసాత్|| తచ్చూర్ణం శర్కరాతుల్యం మండేనామ్లేన వా పిబేత్| గుల్మపార్శ్వార్తినుత్సిద్ధం జీర్ణే చాస్మిన్ రసౌదనం|| త్రివృతాత్రిఫలాదంతీసాతలావ్యోషసైంధవైః || ప్రకల్ప్య చూర్ణం సప్తాహం భావ్యమామలకాద్రసే|| తద్యోజ్యం తర్పణే యూషే పిశితే రాగయుక్తిషు|| తుల్యామ్లం త్రివృతాకల్కసిద్ధం గుల్మహరం ఘృతం|| శ్యామాత్రివృత్కషాయేణ సిద్ధం సర్పిఃపయోఽథవా| త్రివృన్ముష్టీంస్తు సనఖానష్టౌ ద్రోణేఽంభసః పచేత్|| పాదశేషం కషాయం తం పూతం గుడతులాయుతం| స్నిగ్ధే స్థాప్యం ఘటే క్షౌద్రపిప్పలీఫలచిత్రకైః|| లిప్తే మాసే గతే పీతం పాండుశ్వయథుగుల్మజిత్| సురా వా త్రివృతాపాదకిణ్వా తత్క్వాథసంయుతా|| యవైః శ్యామాత్రివృత్క్వాథాస్విన్నైః కుల్మాషమంభసా| ఆసుతం షడహం పల్లే జాతం సౌవీరకం పిబేత్|| భృష్టాన్ వా సతుషాన్ సిద్ధాన్యవాంస్తచ్చూర్ణసంయుతాన్ ఆసుతానంభసా తద్వత్పిబేజ్జాతం తుషోదకం|" ఇతి| వృందే తు (అ.74/9)- "అభయాపిప్పలీమూలం మరిచం విశ్వభేషజం| త్వక్పత్రపిప్పలీముస్తవిడంగామలకాని చ|| ఏతాని సమభాగాని దంతీ చ త్రిగుణా భవేత్| త్రివృదష్టగుణా దేయా షడ్గుణా చాత్ర శర్కరా|| మధునా మోదకాన్ కృత్వా చాక్షమాత్రాన్ ప్రమాణతః| ఏకైకం భక్షయేత్ప్రాతః శీతం చను జలం పిబేత్|| తస్మాద్విరిచ్యతే జంతుర్యావదుష్ణం న సేవతే| పానాహారవిహారేషు భవేన్నిర్యంత్రణః సదా|| పాండుత్వకాసవిషమజ్వరవహ్నిసాదాన్ జంఘోరుపృష్ఠజఘనోదరపార్శ్వశూలాన్| దుర్నామకుండలభగందరశోఫగుల్మాన్ యక్ష్మోదరభ్రమవిదాహకమూత్రకృచ్ఛ్రాన్|| ల్పీహాక్షిరోగపవనాశ్మరికుష్ఠమేహాన్ హన్యాద్రసాయనమిదం భిషజా ప్రయుక్తం| అల్పవ్యయం బహుఫలం సతతోపయోజ్యమాయుష్కరం పలితనాశనమశ్విద్దష్టం||" ఇతి|
Adhikarana రాజవృక్షకల్పః జ్వరాదిషు విరేచనయోగః (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
అథ రాజవృక్షకల్పః| | జ్వరహృద్రోగవాతాసృగుదావర్తాదిరోగిషు||30|| రాజవృక్షోఽధికం పథ్యో మృదుర్మధురశీతలః| |31|
View original
अथ राजवृक्षकल्पः| | ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु||३०|| राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुरशीतलः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జ్వరాదిష్వన్యేభ్యస్తద్విషయోక్తేభ్యో విరేచనద్రవ్యేభ్యో రాజవృక్షోఽతిశయేన పథ్యః| కింభూతః ? మృదుర్మధురః శీతలశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆరగ్వధకల్పమాహ-జ్వరహృద్రోగేతి|
Adhikarana బాలాదిషు విశేషేణ యోగః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| బాలే వృద్ధే క్షతే క్షీణే సుకుమారే చ మానవే||31|| యోజ్యో మృద్వనపాయిత్వాద్విశేషాచ్చతురంగులః| |32|
View original
| बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे||३१|| योज्यो मृद्वनपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బాలాదౌ మృదుత్వాదనపాయిత్వాచ్చ విశేషేణ చతురంగులో యోజ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బాలాదౌ విశేషాదారగ్వధో యోజ్య ఇత్యాహ-బాల ఇతి|
Adhikarana గ్రహణవిధిః (౩౨-౩౪) · Śloka ౩౪
| ఫలకాలే పరిణతం ఫలం తస్య సమాహరేత్||32|| తేషాం గుణవతాం భారం సికతాసు వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాత్సముద్ధృత్య శోషయేదాతపే తతః||33|| తతో మజ్జానముద్ధృత్య శుచౌ పాత్రే నిధాపయేత్| |34|
View original
| फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्||३२|| तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात्समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः||३३|| ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య-శమ్యాకస్య, ఫలకాలే పరిణతం-పక్వం, ఫలం సమాహరేత్-సంగృహ్ణీయాత్| తేషాం-ఫలానాం, గుణవతాం-సునిష్పన్నానాం, భారం-పలశతవింశతిః, వాలుకాసు వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాదూర్ధ్వం సికతాభ్య ఉద్ధృత్యానంతరమాతపే శోషయేత్| తతః-అనంతరం, తేభ్యః ఫలేభ్యో మజ్జానముద్ధృత్య-గృహీత్వా, పాత్రే-భాండే, శుచౌ శుద్ధే, స్థాపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గ్రహణవిధిమాహ-ఫలకాల ఇతి| తేషాం-ఫలానాం| భారం-తులావింశతిః|
Adhikarana దాహోదావర్తయోః విరేచనయోగః (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
| ద్రాక్షారసేన తం దద్యాద్దాహోదావర్తపీడితే||34|| చతుర్వర్షే సుఖం బాలే యావద్ద్వాదశవార్షికే| |35|
View original
| द्राक्षारसेन तं दद्याद्दाहोदावर्तपीडिते||३४|| चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद्द्वादशवार्षिके| |३५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తం-మజ్జానం, ద్రాక్షారసేన దద్యాత్| దాహాద్యార్తే నరే చతుర్వర్షే బాలే సుఖేనైతద్విరేచనం, యావద్ద్వాదశవార్షికే బాలే సుఖం విరేచనమిదం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దాహోదావర్తయోర్విరేచనమాహ-ద్రాక్షారసేనేతి|
Adhikarana దాహోదావర్తయోః అన్యే పంచ యోగాః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| చతురంగులమజ్జ్ఞో వా కషాయం పాయయేద్ధిమం||35|| దధిమండసురామండధాత్రీఫలరసైః పృథక్| సౌవీరకేణ వా యుక్తం కల్కేన త్రైవృతేన వా||36||
View original
| चतुरङ्गुलमज्ज्ञो वा कषायं पाययेद्धिमम्||३५|| दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्| सौवीरकेण वा युक्तम् कल्केन त्रैवृतेन वा||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా రాజవృక్షమజ్జ్ఞో హిమం [కషాయం]-శీతకషాయం, దధిమండాదిభిః పృథగ్యుక్తమథవా కాంజికేనాథవా కల్కేన త్రివృతాసంబంధినా యుక్తం పాయయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యద్విరేచనపంచకమాహ-చతురంగులేతి| సౌవీరకేణ-కాంజికేన|
Adhikarana రాజవృక్షారిష్టం విరేచనయోగః (౩౭-౨) · Śloka ౨
దంతీకషాయే తన్మజ్జ్ఞో గుడం జీర్ణం చ నిక్షిపేత్| తమరిష్టం స్థితం మాసం పాయయేత్ పక్షమేవ వా||37|| ఇతి రాజవృక్షకల్పః||2||
View original
दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्| तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा||३७|| इति राजवृक्षकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతీకషాయే తన్మజ్జ్ఞః-కర్ణికారస్య మధ్యాని, గుడం జీర్ణం చ వినిక్షిపేత్| తమరిష్టం మాసం స్థితం పాయయేత్| పక్షం వా స్థితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనాంతరమాహ-దంతీకషాయ ఇతి|
Adhikarana తిల్వకకల్పః తిల్వకమూలచూర్ణస్య యోగః (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
అథ తిల్వకకల్పః| త్వచం తిల్వకమూలస్య త్యక్త్వాఽఽభ్యంతరవల్కలం| విశోష్య చూర్ణయిత్వా చ ద్వౌ భాగౌ గాలయేత్తతః||38|| రోధ్రస్యైవ కషాయేణ తృతీయం తేన భావయేత్| కషాయే దశమూలస్య తం భాగం భావితం పునః||39|| శుష్కం చూర్ణం పునః కృత్వా తతః పాణితలం పిబేత్| మస్తుమూత్రసురామండకోలధాత్రీఫలాంబుభిః||40||
View original
अथ तिल्वककल्पः| त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाऽऽभ्यन्तरवल्कलम्| विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत्ततः||३८|| रोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्| कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः||३९|| शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्| मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीफलाम्बुभिः||४०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిల్వకమూలస్య త్వచం త్యక్త్వా మధ్యవల్కలం విశోష్య తథా చూర్ణయిత్వా తతశ్చూర్ణాత్ ద్వౌ భాగౌ రోధ్రస్యైవ కషాయేణ గాలయేత్| తతః-అనంతరం, అవశిష్టో యస్తృతీయో భాగస్తతశ్చూర్ణాత్, తం తేన కషాయేణ వస్త్రగాలితేన భావయేత్| అనంతరం వస్త్రగాలితకషాయేణ భావితం పునః కషాయే దశమూలస్య భావితమనంతరం శుష్కచూర్ణం [కృత్వా] తతశ్చూర్ణాత్ పాణితలం-కర్షం, మస్తుగోమూత్రాదికేన పిబేత్| (కోలం-బదరం, ధాత్రీఫలం-ఆమలకం, తయోరంబునీ స్వరసౌ|) తద్భావనౌషధప్రమాణం చ శిలాజతునః కల్పవత్ కల్పయేత్| శిలాజతుకల్పం చ వక్ష్యతి (హృ. ఉ. అ. 39/135)- "సమగిరిజమష్టగుణితే నిఃక్వాథ్యం భావనౌషధం తోయే|" ఇత్యాది| తస్మాదత్ర తిల్వకత్వచో భావ్యౌషధస్య రోధ్రశ్చ(ధ్రంచ)భావనౌషధం సమం దేయం, తతోఽష్టగుణం జలం దేయం, తచ్చ క్వథనేనాష్టాంశశేషం కార్యమితి| ఏవమన్యత్రాప్యనిర్దిష్టప్రమాణానాం భావ్యద్రవ్యభావనాద్రవ్యతోయావశిష్టానాం పరిమాణం బోధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తిల్వకకల్పమాహ-త్వచమితి| ఆభ్యంతరవల్కలం-కాష్ఠలగ్నా త్వక్| చూర్ణస్య భాగత్రయం కృత్వా ద్వౌ భాగావేకీకృత్య రోధ్రకషాయేణ మర్దయిత్వా గాలయేత్| తేన ద్రవేణ తృతీయం భాగం భావయేత్| పునర్దశమూలకషాయేణ భావయేత్| పునఃశోషయేత్| పునశ్చూర్ణయేత్| తస్య చూర్ణస్య పాణితలం-కర్షం, మస్త్వాదిభిః పిబేత్| కోలం-బదరం, ధాత్రీఫలం-ఆమలకం తయోరంబునీ-స్వరసౌ|
Adhikarana తిల్వకమూలకల్కస్య యోగః (౪౧-౩) · Śloka ౩
తిల్వకస్య కషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరః| సఘృతః సాధితో లేహః స చ శ్రేష్ఠం విరేచనం||41|| ఇతి తిల్వకకల్పః||3||
View original
तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः| सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्||४१|| इति तिल्वककल्पः||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోధ్రస్య కషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరో ఘృతాన్వితో లేహః స్యాత్| స చ లేహః శ్రేష్ఠం విరేచనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరేచనాంతరమాహ-తిల్వకస్యేతి| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)-" మేషశృంగ్యభయాకృష్ణాచిత్రకైః క్వథితే జలే| మరుజాన్ సునుయాత్తత్ర జాతం సౌవీరకం యదా|| భవేదంజలినా తస్య రోధ్రకల్కం పిబేత్తదా| మరుజాన్-యవాన్| సురాం రోధ్రకషాయేణ జాతాం పక్షస్థితాం పిబేత్||" ఇతి|
Adhikarana సుధాకల్పః సుధాక్షీరస్య విరేచనయోగః (౪౨-౪౭) · Śloka ౪౭
అథ సుధాకల్పః| సుధా భినత్తి దోషాణాం మహాంతమపి సంచయం| ఆశ్వేవ కష్ఠవిభ్రంశాన్నైవ తాం కల్పయేదతః||42|| మృదౌ కోష్ఠేఽబలే బాలే స్థవిరే దీర్ఘరోగిణి| కల్ప్యా గుల్మోదరగరత్వగ్రోగమధుమేహిషు||43|| పాండౌ దూషీవిషే శోఫే దోషవిభ్రాంతచేతసి| సా శ్రేష్ఠా కంటకైస్తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ సమాచితా||44|| ద్వివర్షాం వా త్రివర్షాం వా శిశిరాంతే విశేషతః| తాం పాటయిత్వా శస్త్రేణ క్షీరముద్ధారయేత్తతః||45|| బిల్వాదీనాం బృహత్యోర్వా క్వాథేన సమమేకశః| మిశ్రయిత్వా సుధాక్షీరం తతోఽంగారేషు శోషయేత్||46|| పిబేత్కృత్వా తు గుటికాం మస్తుమూత్రసురాదిభిః| |47|
View original
अथ सुधाकल्पः| सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्| आश्वेव कष्ठविभ्रंशान्नैव तां कल्पयेदतः||४२|| मृदौ कोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि| कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु||४३|| पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि| सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता||४४|| द्विवर्षां वा त्रिवर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः| तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः||४५|| बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः| मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्||४६|| पिबेत्कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుధా-గుడా, దోషాణాం మహాంతమపి సంచయం హంతి| ఏవంగుణామపి తాం-సుధాం, భిషక్ మృదుకోష్ఠాదిషు అతో న కల్పయేత్| శీఘ్రమేవ కష్టవిభ్రంశాదితి| కల్పయేదిత్యతిసర్జనే లిఙ్| తర్హి క్వేయం ప్రయోజ్యా ? ఇత్యాహ-కల్ప్యేతి| గుల్మాదిషు కల్ప్యా సాస్నుక్, తీక్ష్ణైర్బహుభిః కంటకైశ్చితా శ్రేష్ఠా స్యాత్| తాం-సుధాం, ద్వివర్షామథవా త్రివర్షాం విశేషేణ శిశిరాంతే కార్యవశాదన్యస్మిన్నపి ఋతౌ శస్త్రేణ పాటయిత్వా తతః-సుధాతః, క్షీరముద్ధారయేత్| ద్వే వర్షే ప్రమాణమస్యా ఇతి ఠక్| తస్య రసాల్లుగితి లుక్| తతశ్చ టాప్| తతః-అనంతరం, బిల్వాదీనాం కంటకారీమహోటికయోర్వా క్వాథేన ఏకశః-ఏకేనైకేన, సమం మేలయిత్వా సుధాక్షీరమనంతరమంగారేషు తదుభయమపి శోషయేత్| తతో గుటికాం కృత్వా యథాయోగం మస్త్వాదిభిః పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నుహీకల్పమాహ-సుధేతి| తాం-సుధాం, ముదుకోష్ఠాదిషు న కల్పయేత్| కష్టవిభ్రంశాం-దుఃసహవ్యాపదం| అతః-అతియోగభయాత్| గుల్మాదిషు తు కల్ప్యా| మధుమేహః-మధుప్రమేహః| దూశీవిషం-విషప్రతిషేధోక్తం| సా-సుధా, బహుతీక్ష్ణాగ్రకంటకా శ్రేష్ఠా| బిల్వాదీనాం-బృహత్పంచమూలోక్తానాం| సమం-సమమాత్రం| ఏకశః-ఏకస్యైకస్య క్వాథేన క్రమాన్మిశ్రణం శోషణం చ| వా శబ్దాద్ధృహతీద్వయస్య భిన్నః ప్రయోగః|
Adhikarana సుధాక్షీరస్య అన్యో విరేచనయోగః (౪౭-౪) · Śloka ౪
| త్రివృతాదీన్నవ వరాం స్వర్ణక్షీరీం ససాతలాం||47|| సప్తాహం స్నుక్పయః పీతాన్ రసేనాజ్యేన వా పిబేత్| తద్వద్వ్యోషోత్తమాకుంభనికుంభాగ్నీన్ గుడాంబునా||48|| ఇతి సుధాకల్పః||4||
View original
| त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षीरीं ससातलाम्||४७|| सप्ताहं स्नुक्पयः पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत्| तद्वद्व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना||४८|| इति सुधाकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రివృతాదీన్నవేతి 'త్రివృచ్ఛ్యామా రాజవృక్షస్తిల్వకశ్చ తథా సుధా| శంఖినీ సప్తలా దంతీ ద్రవంతీతి [స్మృతా నవ||]' ఇతి| తదేతాన్ త్రివృతాదీంస్తథా త్రిపాలాం స్వర్ణక్షీరీం సాతలాం చ సప్త వాసరాన్ స్నుక్పయః పీతాన్-స్నుక్క్షీరభావితాన్, మాంసరసేన ఘృతేన వా పిబేత్| తథైవ వ్యోషాదీన్ గుడాంబునా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగాంతరమాహ-త్రివృతాదీనితి| త్రివృతాదీన్నవ-త్రివృత్ శ్యామా ఆరగ్వధస్తిల్వకః స్నుహీ శంఖినీ సత్పలా దంతీ ద్రవంతీ చేతి| అత్ర స్నుహీ కాండం, న క్షీరం, తస్య భావనాసాధనత్వాత్| వరా-త్రిఫలా| సాతలా-సత్పలా-సత్పలా, తస్యాఃపునరుక్తత్వాత్ స్వర్ణక్షీరీం ససాతలామితి భిన్నః ప్రయోగః| అత ఏవ త్రిఫలాప్రయోగోఽపి భిన్నః| రసేన-మాంసరసేన| వ్యోషాదిప్రయోగోఽఅపి తద్వత్| తస్య తు పానం గుడోదకేన| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)- " అద్యాచ్ఛామాత్రివృవ్కాథం స్నుక్క్షీఘృతఫాణితైః| కాసారిరసయూషాద్యైర్యుక్తం వా స్నుక్పయః పిబేత్|| నికుంభకుంభశమ్యాకశంఖినీసత్పలారజః| రాత్రౌ మూత్రే దివా ఘర్మే సప్తాహం స్థాపయేదను|| స్నుక్క్షీరేఽపి తతస్తేన మాల్యం వాసోఽవచూర్ణితం| ఆజిఘ్రన్ ప్రావృణానశ్చ మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే||" ఇతి
Adhikarana శంఖినీఫలస్య కల్పః సప్తలామూలస్య కల్పః (౪౯-౫) · Śloka ౫
అథ శంఖినీసప్తలయోః కల్పః| నాతిశుష్కం ఫలం గ్రాహ్యం శంఖిన్యా నిస్తుషీకృతం| సప్తలాయాస్తథా మూలం తే తు తీక్ష్ణవికాషిణీ||49|| శ్లేష్మామయోదరగరశ్వయథ్వాదిషు కల్పయేత్| అక్షమాత్రం తయోః పిండం మదిరాలవణాన్వితం||50|| హృద్రోగే వాతకఫజే తద్వద్గుల్మేఽపి యోజయేత్| |51| ఇతి శంఖినీసప్తలయోః కల్పః||5||
View original
अथ शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः| नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्| सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी||४९|| श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्| अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्||५०|| हृद्रोगे वातकफजे तद्वद्गुल्मेऽपि योजयेत्| |५१| इति शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः||५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శంఖిన్యాః ఫలం నిస్తుషీకృతం నాతిశుష్కం గ్రాహ్యం| సప్తలాయాశ్చ మూలం గ్రాహ్యం| తే చ-శంఖినీఫలసాతలామూలే, తీక్ష్ణవికాషిణీ-తైక్ష్ణ్యాత్ వికాశిత్వాచ్చ, శ్లేష్మామయాద్యేషు కల్పయేత్| తయోః-శంఖినీసప్తలయోః పూర్వోక్తయోః, కర్షమాత్రం పిండం సురాలవణయుక్తం వాతకఫజహృద్రోగాదిషు కల్పయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శంఖినీఫలసత్పలామూలయోః కల్పమాహ-నాతిశుష్కమితి|
Adhikarana దంతీద్రవంత్యోః కల్పః ప్రక్లిన్నదేహాదిషు కల్పః (౫౧-౫౭) · Śloka ౫౭
అథ దంతీద్రవంత్యోః కల్పః| | దంతిదంతస్థిరం స్థూలం మూలం దంతీద్రవంతిజం||51|| ఆతామ్రశ్యావతీక్ష్ణోష్ణమాశుకారి వికాశి చ| గురు ప్రకోపి వాతస్య పిత్తశ్లేష్మవిలాయనం||52|| తత్క్షౌద్రపిప్పలీలిప్తం స్వేద్యం మృద్దర్భవేష్టితం| శోష్యం మందాతపేఽగ్న్యర్కౌ హతో హ్యస్య వికాశితాం||53|| తత్పిబేన్మస్తుమదిరాతక్రపీలురసాసవైః| అభిష్యణ్ణతనుర్గుల్మీ ప్రమేహీ జఠరీ గరీ||54|| గోమృగాజరసైః పాండుః కృమికోష్ఠీ భగందరీ| సిద్ధం తత్క్వాథకల్కాభ్యాం దశమూలరసేన చ||55|| విసర్పవిద్రధ్యలజీకక్షాదాహాన్ జయేద్ధృతం| తైలం తు గుల్మమేహార్శోవిబంధకఫమారుతాన్||56|| మహాస్నేహః శకృచ్ఛుక్రవాతసంగానిలవ్యథాః| ఇతి దంతీద్రవంత్యోః కల్పః| విరేచనే ముఖ్యతమా నవైతే త్రివృతాదయః||57||
View original
अथ दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| | दन्तिदन्तस्थिरं स्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्||५१|| आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाशि च| गुरु प्रकोपि वातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम्||५२|| तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेद्यं मृद्दर्भवेष्टितम्| शोष्यं मन्दातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्यस्य विकाशिताम्||५३|| तत्पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः| अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी||५४|| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी| सिद्धं तत्क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च||५५|| विसर्पविद्रध्यलजीकक्षादाहान् जयेद्धृतम्| तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्||५६|| महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः| इति दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः||५७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతినో దంతః, తద్వత్స్థిరం స్థూలం చ దంతీద్రవంత్యుద్భవం మూలం కించిత్తామ్రశ్యావతీక్ష్ణోష్ణమాశుకారి వికాశి చేత్యాదినా తత్స్వరూపోక్తిః| తచ్చ క్షౌద్రపిప్పలీభ్యాం లిప్తం మృద్దర్భవేష్టితం స్వేదితం పశ్చాన్మందాతపే శోష్యం| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ యస్మాదగ్న్యర్కావస్య వికాశితాం హతః| తచ్చ మస్త్వాదిభిః పిబేత్| అభిష్యణ్ణదేహాదిః పాండ్వామయీ కృమికోష్ఠీ భగందరీ చ గోమృగాజమాంసరసైః పిబేత్| తస్య మూలస్య క్వాథకల్కాభ్యాం దశమూలరసేన చ సిద్ధం ఘృతం విసర్పాదీన్ జయేత్| తైలం తు సిద్ధం గుల్మాదీన్ జయేత్| మహాస్నేహః శకృతాదిసంగాదీన్ జయేత్| స0-ఏతే త్రివృతాదయో విరేచనే నవ శ్రేష్ఠతమాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 - దంతీద్రవంత్యోః కల్పమాహ-దంతీతి| హతః-నాశయతః| అభిష్యణ్ణతనుః-[రాక్లిన్నదేహః| పాండ్వామయాదిషు గవాదిమాంసరసైః| విసర్పాదిషు తత్క్వాథాదిసిద్ధం ఘృతం| కక్షాక్షుద్రరోగేషూక్తా (హృ. ఉ.అ. 31/11)| గుల్మాదిషు ఘృతవత్సిద్ధం తైలం| శకృత్సంగాదిషు ఘృతవత్సిద్ధో మహాస్నేహః| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)-" దంత్యా రసేఽజశృంగ్యాశ్చ గుడక్షౌద్రఘృతాన్వితః| లేహః సిద్ధో విరేకార్థే దాహసంతాపమేహనుత్|| వాతతర్షే జ్వరే పైత్తే స్యాత్స ఏవాజగంధయా| దంతీద్రవంత్యోర్మూలాని పచేద్ధాత్రీరసే తతః|| త్రీనంశాన్ ఫాణితాద్ద్వౌ చ భృజ్జేత్తైలే ఘృతే ఽథవా| శ్యామాదికల్కయుక్తోఽయం లేహః సిద్ధో విరేచనం|| పథ్యాక్షదశమూలానాం తద్వల్లేహాః పృథగ్రసైః| తయోర్బిల్వసమం వర్ణం తద్రసేనైవ భావితం|| విబద్ధవిశి వాతోత్థే గుల్మే చామ్లం యుతం హితం| ముద్గాదిసిద్వైస్తన్మూలైర్యూషాదీంశ్చ వికల్పయేత్|| దంతీద్రవంతీమరిచస్వర్ణక్షీరీయవానకం| సశుంఠ్యగ్నికపృథ్వీకం చూర్ణితం సప్తవాసరాన్|| మూత్రభావితమాజ్యేన పిబేజ్జీర్ణే చ తర్పణం| సర్వదా సర్వరోగేషు బాలే వృద్ధే చ తద్ధితం|| దుర్భుక్తాజీర్ణపార్శ్వార్త్తిగుల్మప్లీహోదరేషు చ| గండమాలాసు వాతే చ పాండురోగే చ శస్యతే||" ఇతి| ఆ0 ర0- హరీతకీకల్పమాహ-హరీతకీమితి|
Adhikarana హరీతకీకల్పః గ్రహణ్యాదిషు కల్పః (౫౮-౬) · Śloka ౬
అథ హరీతకీకల్పః| హరీతకీమపి త్రివృద్విధానేనోపకల్పయేత్| గుడస్యాష్టపలే పథ్యావింశతిః స్యాత్పలం పలం||58|| దంతీచిత్రకయోః కర్షౌ పిప్పలీత్రివృతోర్దశ| ప్రకల్ప్య మోదకానేకం దశమే దశమేఽహని||59|| ఉష్ణాంభోఽను పిబేత్ఖాదేత్తాన్ సర్వాన్విధినాఽమునా| ఏతే నిష్పరిహారాః స్యుః సర్వవ్యాధినిబర్హణాః||60|| విశేషాద్గ్రహణీపాండుకండూకోఠార్శసాం హితాః| |61| ఇతి హరీతకీకల్పః||6||
View original
अथ हरीतकीकल्पः| हरीतकीमपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत्| गुडस्याष्टपले पथ्याविंशतिः स्यात्पलं पलम्||५८|| दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश| प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि||५९|| उष्णाम्भोऽनु पिबेत्खादेत्तान् सर्वान्विधिनाऽमुना| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः||६०|| विशेषाद्ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठार्शसां हिताः| |६१| इति हरीतकीकल्पः||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథా త్రివృతాయా విధానముక్తం "అథ కాలే తతశ్చూర్ణం కించిన్నాగరసైంధవం|"(శ్లో.7) ఇత్యాది, తథైవ హరీతక్యా అపి విధాతవ్యమిత్యర్థః| స0-గుడస్యాష్టపలే పథ్యావింశతిర్దంతీచిత్రకయోః పలం పలం ప్రత్యేకం స్యాత్| పిప్పలీత్రివృతయోః కర్షావుభౌ| దశ మోదకానేవం ప్రకల్ప్యైకమేకం మోదకం దశమే దశమే దినే యోజయేత్| పశ్చాదుష్ణాంబు పిబేత్| అమునా విధినా సర్వాన్ మోదకాన్ భక్షయేత్| ఏతే మోదకా నిష్పరిహారాస్తథాఽశేషవ్యాధినిబర్హణాః స్యుః| విశేషేణ గ్రహణ్యాదీనాం హితాః| సంబంధమాత్రస్య వివక్షితత్వాదత్ర షష్ఠీ, అన్యథా తు హితయోగే చతుర్థీ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగాంతరమాహ-గుడస్యేతి| పథ్యావింశతిరితి ఫలానాం వింశతిః, పలానాం| "సంఖయా ఫలానాం శతశోఽపలా స్యాత్" ఇతి వచనాత్| సర్వస్య చూర్ణస్య గుడపాకేన దశ మోదకాన్ ప్రకల్ప్య, దశమే దశమేఽహన్యేకం ఖాదేత్| ఏవం సర్వాన్ ఖాదేద్దివసద్వ్యశీత్యా| సంగ్రహే తు (క. అ. 2)- "విశేషాద్గ్రహణీశోఫపాండుమేహోదరాపహాం| పిబేత్పథ్యాం ససింధూత్థవిడంగోషణనాగరాం|| మూత్రేణ వత్సకాదేర్వా నిర్యూహేణ హరీతకీం| పథ్యానాగరచూర్ణం వా సంయుక్తం నీలినీఫలైః|| గుడేన భక్షయేత్తోయం కవోష్ణం ప్రపిబేదను| పథ్యాత్రివృదూభ్యాం గుటికాః కార్యా ద్రాక్షారసప్లుతాః|| మాషప్రమాణాస్తాః శుష్కా యక్ష్మీ లిహ్యాద్ధృతప్లుతాః| పథ్యాత్రివృత్పటూష్ణాంబు సర్వశ్రేష్ఠం విరేచనం|| స్నుక్క్షీరభావితే పథ్యాచూర్ణే కుర్వీత మోదకాన్| కోలాస్థిమాత్రాన్ శుష్కాంశ్చ నవనీతేన లేహయేత్|| గుల్మోదరయకృత్ప్లీహశూలానాహవిబంధినః| లిహ్యాదేరండతైలేన కుష్ఠం త్రికటుకాన్వితం|| సుఖోదకం చాను పిబేత్ సుఖమేతద్విరేచనం|" ఇతి|
Adhikarana ఉక్తానాం విరేచనకల్పానాం కించిద్విశేషః (౨) · Śloka ౨
అల్పస్యాపి మహార్థత్వం ప్రభూతస్యాల్పకర్మతాం||61|| కుర్యాత్సంశ్లేషవిశ్లేషకాలసంస్కారయుక్తిభిః| 61 1/2| త్వక్కేసరామ్రాతకదాడిమైలా- సితోపలామాక్షికమాతులుంగైః| మద్యేన తైస్తైశ్చ మనోనుకూలై- ర్యుక్తాని దేయాని విరేచనాని| 62 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే విరేచనకల్పో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||६१|| कुर्यात्संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः| ६१ १/२| त्वक्केसराम्रातकदाडिमैला- सितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः| मद्येन तैस्तैश्च मनोनुकूलै- र्युक्तानि देयानि विरेचनानि| ६२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने विरेचनकल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అల్పస్య-వీర్యేణ మాత్రయా వా కదాచిదల్పౌషధయోగస్య, కేనచిత్తత్తద్యోగ్యౌషధసంశ్లేషేణ తస్య మహార్థత్వం కార్యం| తథా కాలేన-మధ్యాహ్నాదినా, తథా సంస్కారేణ-తద్యోగ్యేన గుణాంతరోత్పాదనేన, తథా యుక్త్యా-యోజనాప్రకారవిశేషేణ, తథా వీర్యేణ ప్రభూతస్య-మాత్రయాఽథవా మహార్థస్య, కదాచిత్ కేనచిద్ద్రవ్యేణ విశ్లేషం కృత్వా తస్యాల్పకర్మత్వం కార్యం| తథా కాలేన ప్రత్యూషాదినా మందవీర్యేణ, తథా సంస్కారేణ-గుణాంతరాధానేన, తథా యుక్త్యా-తాదృశ్యా, అల్పశక్తిత్వలక్షణం కర్మ కార్యం| త్వక్కేసరాదిభిస్తైస్తైః-అన్యైశ్చ తథావిధైః, మనోనుకూలైః-మానసప్రియైః, ఔషధైర్యుక్తాని విరేచనాని దేయాని| ఏవం కృతే సతి సమ్యగ్యోగో విరేచనస్య స్యాదితి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే విరే- చనకల్పో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తానాం విరేచనకల్పానాం కించిద్విశేషమాహ అల్పస్యేతి| సంశ్లేషః-అనుక్తస్య| విశ్లేషః-ఉక్తస్య| కాలః-అవస్థావిశేషః| సంస్కారః-పాకభావనాదిః| యుక్తిః-మాత్రాల్పత్వబహుత్వాదిః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| రేకౌషధప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం||