Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథ దోషహరణసామాన్యాద్బస్తికల్పః ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౪. బస్తికల్పాధ్యాయః
Adhikarana బస్తికల్పాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతో బస్తికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
View original
अथातो बस्तिकल्पं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-కల్పనం-కల్పః| బస్తేః కల్పో బస్తికల్పః, తం| శేషం పూర్వవత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- బస్తికల్పమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతేథేతి|
Adhikarana వాతహరా నిరూహాఃబలాదిః (౧-౩) · Śloka ౩
బలాం గుడూచీం త్రిఫలాం సరాస్నాం ద్విపంచమూలం చ పలోన్మితాని| అష్టౌ ఫలాన్యర్ధతులాం చ మాంసా- చ్ఛాగాత్పచేదప్సు చతుర్థశేషం||1|| పూతో యవానీఫలబిల్వకుష్ఠ- వచాశతాహ్వాఘనపిప్పలీనాం| కల్కైర్గుడక్షౌద్రఘృతైః సతైలై- ర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణాన్వితశ్చ||2|| బస్తిః పరం సర్వగదప్రమాథీ స్వస్థే హితో జీవనబృంహణశ్చ| బస్తౌ చ యస్మిన్ పఠితో న కల్కః సర్వత్ర దద్యాదముమేవ తత్ర||3||
View original
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्विपञ्चमूलं च पलोन्मितानि| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसा- च्छागात्पचेदप्सु चतुर्थशेषम्||१|| पूतो यवानीफलबिल्वकुष्ठ- वचाशताह्वाग़नपिप्पलीनाम्| कल्कैर्गुडक्षौद्रग़ृतैः सतैलै- र्युक्तः सुख़ोष्णो लवणान्वितश्च||२|| बस्तिः परं सर्वगदप्रमाथी स्वस्थे हितो जीवनबृंहणश्च| बस्तौ च यस्मिन् पठितो न कल्कः सर्वत्र दद्यादमुमेव तत्र||३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-బలాదీని ప్రత్యేకం పలోన్మితాని, తథాఽష్టౌ [ ఫలాని-] మదనఫలాని ప్రాయేణ పలం స్యుః, ఛాగమాంసాత్ పంచాశత్పలాని, అప్సు చతుర్భాగావశేషం పచేత్| పూతశ్చ క్వాథో యవన్యాదిభిః కల్కైస్తథా గుడాదిభిర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణయుతశ్చ బస్త్యర్థం పరికల్పితత్వాద్బస్తిః సర్వగదానామపహంతా స్వస్థే చ హితః స్వాస్థ్యానువృత్తికృత్త్వాత్ జీవనో బృంహణశ్చ| అత్ర చతుర్థశేషగ్రహణమనర్థకం| యతో వక్ష్యతి (క. అ. 6/14)- "క్వాథం ద్రవ్యపలే కుర్యాత్ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం|" ఇతి| అత్రోచ్యతే| వక్ష్యమాణపరిభాషాప్రమాణమత్ర నాశ్రీయత ఇతి ప్రతిపాదనాయ చతుర్థశేషోపాదానం| తేన నిరూహయోగ్యక్వాథార్థం ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణం జలం క్షిప్త్వా చతుర్భాగావశేషం గ్రాహ్యమితీహావతిష్ఠతే| ఏవమన్యత్రాపి నిరూహ ఉపయుజ్యతే| యే తు తంత్రకారాభిప్రాయమవిదంతః సరలాశముఖీకాస్తే సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణం జలం క్షిప్త్వా చతురంశశేషం గ్రాహ్యామితి వదంతి, శేషం స్థితం| తథా యవాన్యాదికల్కస్య పలద్వయమాత్రం గ్రాహ్యం, "స్వస్థే కల్కపలద్వయం|" (హృ. సూ. అ. 19/44) ఇతి వచనాత్| స్నేహశ్చాత్ర క్వాథే చతుర్థాంశః షష్ఠాంశోఽష్టమాంశః క్రమేణ వాతపిత్తకఫేషు యోజ్యః| ఉక్తం చ (హృ. సూ. అ. 19/39)- "తతః క్వాథాచ్చతుర్థాశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| పిత్తే స్వస్థే చ షష్ఠాంశమష్టమాంశం కఫేఽధికే|| ఇతి| మధులవణే చ యథా నాత్యచ్ఛతా నాతిలవణతా చ బస్తౌ స్యాత్తథా యోజయితవ్యే| ఉక్తం చ (హ్ర.సూ అ . 19/41)- మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా ఏవ (ఇతి)| బస్తౌ చ యత్ర కల్కో న పఠితస్తత్రాముమేవ కల్కం దద్యాత్| ఉపజాతివృత్తే ఇంద్రవజ్రా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- బస్తికల్పో ద్వివిధః,-నిరూహకల్పోఽనువాసనకల్పశ్చ| తత్రాదౌ నిరూహకల్పః| తత్రాపి వాతహరః| బలాదినిరూహమాహ-బలామితి షిడశ పృథక్ పలోన్మితాని| అప్సు-సర్వేభ్యః షోడశగుణాసు|
Adhikarana దశమూలాదిః (౪) · Śloka ౪
ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః సచ్ఛాగమాంసస్య సపూర్వపేష్యః| త్రిస్నేహయుక్తః ప్రవరో నిరూహః సర్వానిలవ్యాధిహరః ప్రదిష్టః||4||
View original
द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశమూలస్య ఛాగమాంససహితస్య రసః-క్వాథః, అమ్లేన కాంజికాదినా యుక్తః, పూర్వైః-యవన్యాదిభిః పేష్యైః సహితః, తథా త్రిభిః స్నేహైః-సర్పిర్మజ్జావసాఖ్యైరన్వితః, శ్రేష్ఠో నిరూహః సర్వవ్యాధిహరో గదితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దశమూలాదినిరూహమాహ-ద్విపంచమూలస్యేతి| త్రయఃస్నేహాః-ఘృతతైలవసాః|
Adhikarana బలాపటోల్యాదిః (౫-౬) · Śloka ౬
బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసార్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్||5|| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః||6||
View original
बलापटोलीलघुपञ्चमूल- त्रायन्तिकैरण्डयवात्सुसिद्धात्| प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्||५|| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాపటోల్యాదే రసాత్ సుసిద్ధాత్ ప్రస్థః సిద్ధః, తథా ఛాగమాంసరసాదర్ధప్రస్థేన యుక్తః పునః సాధ్యః యావదసౌ ప్రస్థప్రమాణః స్యాత్| ప్రియంగ్వాదిభిః కల్కైర్యుక్తస్తైలాదిభిః సహితో బస్తిర్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ స్యాత్| చక్షుర్బలం చ శీఘ్రమేవోపదధాతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బలాదినిరూమాహ-బలాపటోలీతి| బలాదేః సుసిద్ధాద్యో రసో జాతః తస్మాత్ ప్రస్థః ఛాగరస్యార్ధప్రస్థేన యుక్తః| పాకేన ప్రస్థశేషః కార్యః|
Adhikarana ఏరండమూలాదిః (౭-౧౦) · Śloka ౧౦
ఏరండమూలాత్త్రిపలం పలాశా త్తథా పలాంశం లఘుపంచమూలం| రాస్నాబలాఛిన్నరుహాశ్వగంధా- పునర్నవారగ్వధదేవదారు||7|| ఫలాని చాష్టౌ సలిలాఢకాభ్యాం విపాచయేదష్టమశేషితేఽస్మిన్| వచాశతాహ్వాహపుషాప్రియంగు- యష్టీకణావత్సకబీజముస్తం||8|| దద్యాత్సుపిష్టం సహతార్క్ష్యశైల- మక్షప్రమాణం లవణాంశయుక్తం| సమాక్షికస్తైలయుతః సమూత్రో బస్తిర్జయేల్లేఖనదీపనోఽసౌ||9|| జంఘోరుపాదత్రికపృష్ఠకోష్ఠ- హృద్గుహ్యశూలం గురుతాం విబంధం| గుల్మాశ్మవర్ధ్మగ్రహణీగుదోత్థాం- స్తాస్తాంశ్చ రోగాన్ కఫవాతజాతాన్||10||
View original
एरण्डमूलात्त्रिपलं पलाशा त्तथा पलांशं लघुपञ्चमूलम्| रास्नाबलाछिन्नरुहाश्वगन्धा- पुनर्नवारग्वधदेवदारु||७|| फलानि चाष्टौ सलिलाढकाभ्यां विपाचयेदष्टमशेषितेऽस्मिन्| वचाशताह्वाहपुषाप्रियङ्गु- यष्टीकणावत्सकबीजमुस्तम्||८|| दद्यात्सुपिष्टं सहतार्क्ष्यशैल- मक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम्| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्जयेल्लेखनदीपनोऽसौ||९|| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठकोष्ठ- हृद्गुह्यशूलं गुरुतां विबन्धम्| गुल्माश्मवर्ध्मग्रहणीगुदोत्थां- स्तास्तांश्च रोगान् कफवातजातान्||१०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏరండమూలస్య త్రీణి పలాని, పలాశాత్-కింశుకాచ్చ పలాని త్రీణి, హ్రస్వం పంచమూలం పాలికం, రాస్నాదీని ప్రత్యేకం పాలికాని, అష్టౌ మదనఫలాని చ జలాఢకద్వయే విపాచయేత్| అష్టాంశశేషితే చాస్మిన్ వచాదికమక్షప్రమాణం సుపిష్టం దద్యాత్| లవణకర్షచతుర్థాంశయుక్తం మాక్షికతైలమూత్రాన్వితోఽయం బస్తిర్లేఖనో దీపనో జంఘాదిశూలాదీంస్తాంస్తాన్-బహువిధానపి, వాతశ్లేష్మోత్థాన్ రోగాన్ జయతి| షడుపజాతయ ఇంద్రవజ్రా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఏరండాదినిరూహమాహ-ఏరండమూలాదితి| పలాశాత్ తథా-త్రిపలం| తార్క్ష్యశైలం-రసాంజనం|
Adhikarana పిత్తహరా నిరూహాః యష్ట్యాహ్వాదిః (౧౧) · Śloka ౧౧
యష్ట్యాహ్వరోధ్రాభయచందనైశ్చ శృతం పయోఽగ్ర్యం కమలోత్పలైశ్చ| సశర్కరాక్షౌద్రఘృతం సుశీతం పిత్తామయాన్ హంతి సజీవనీయం||11||
View original
यष्ट्याह्वरोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्कराक्षौद्रघृतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యష్ట్యాహ్వాదిభిః శృతం పయోఽగ్ర్యం-శ్రేష్ఠం, స్యాత్| శర్కరాక్షౌద్రఘృతయుక్తం సుశీతలం జీవనీయసహితం పిత్తామయాన్ హంతి| అభయం-ఉశీరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ పిత్తహరనిరూహాః| తత్ర ఊష్ట్యాదినిరూహమాహ-యష్ట్యాహ్వేతి| అభయం-ఉశీరం| అగ్ర్యం-గవ్యం| సజీవనీయం-జీవంత్యాదిగణకల్కయుక్తం|
Adhikarana రాస్నాదిః (౧౨-౧౬) · Śloka ౧౬
రాస్నాం వృషం లోహితికామనంతాం బలాం కనీయస్తృణపంచమూల్యౌ| గోపాంగనాచందనపద్మకర్ద్ధి- యష్ట్యాహ్వరోధ్రాణి పలార్ధకాని||12|| నిఃక్వాథ్య తోయేన రసేన తేన శృతం పయోఽర్ధాఢకమంబుహీనం| జీవంతిమేదర్ధ్దివరీవిదారీ- వీరాద్వికాకోలికసేరుకాభిః||13|| సితోపలాజీవకపద్మరేణు- ప్రపౌండరీకోత్పలపుండరీకైః| రోధ్రాత్మగుప్తామధుయష్టికాభి- ర్నాగాహ్వముంజాతకచందనైశ్చ||14|| పిష్టైర్ఘృతక్షౌద్రయుతైర్నిరూహం ససైంధవం శీతలమేవ దద్యాత్| ప్రత్యాగతే ధన్వరసేన శాలీన్ క్షీరేణ వాఽద్యాత్పరిషిక్తగాత్రః||15|| దాహాతిసారప్రదరాస్రపిత్త- హృత్పాండురోగాన్ విషమజ్వరం చ| సగుల్మమూత్రగ్రహకామలాదీన్ సర్వామయాన్ పిత్తకృతాన్నిహంతి||16||
View original
रास्नां वृषं लोहितिकामनन्तां बलां कनीयस्तृणपञ्चमूल्यौ| गोपाङ्गनाचन्दनपद्मकर्द्धि- यष्ट्याह्वरोध्राणि पलार्धकानि||१२|| निःक्वाथ्य तोयेन रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम्| जीवन्तिमेदर्ध्दिवरीविदारी- वीराद्विकाकोलिकसेरुकाभिः||१३|| सितोपलाजीवकपद्मरेणु- प्रपौण्डरीकोत्पलपुण्डरीकैः| रोध्रात्मगुप्तामधुयष्टिकाभि- र्नागाह्वमुञ्जातकचन्दनैश्च||१४|| पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात्| प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात्परिषिक्तगात्रः||१५|| दाहातिसारप्रदरास्रपित्त- हृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च| सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రాస్నాదీన్యర్ధపలప్రమాణాని తోయేన నిఃక్వాథ్య తేన రసేన పయః శృతమర్ధాఢకమాత్రం జలహీనం జీవంత్యాదిభిః సుపిష్టైర్ఘృతక్షౌద్రయుతైర్నిరూహం సైంధవాన్వితం శీతలమేవ దద్యాత్| తస్మిన్నిరూహే ప్రత్యాగతే-నిర్గతే, పరిషిక్తాంగో ధన్వమాంసరసేన శాలీనద్యాత్| సాత్మ్యాదివశాద్వా క్షీరేణాద్యాత్| స చ దాహాదీన్ హంతి| పంచోపజాతయ ఇంద్రవజ్రా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రాస్నాదినిరూహమాహ-రాస్నామితి| వృషం-రాస్నానిరూహమాహ-రాస్నామితి| వృషం-వాసాం| లోహితికాం-మంజిష్ఠాం| అనంతాం-దూర్వాం| కనీయః-బృహత్యాది| తృణం-దర్భాది| గోపాంగనా-సారివా రాస్నాదీన్యేక వింశతిః పలార్ధకాని| తోయేన షోడశగుణేన పాదశేషః క్వాథో ద్విచత్వారింశత్పలాని, తేన పయసశ్చతుఃషష్టిపలాని పచేదంబుహీనం-క్వాథహీనం యావద్భవతి, క్షీరావశేషమిత్యర్థః| వీరా-క్షీరవిదారీ| పద్మోరేణుః-పద్మకేశరం| పుండరీకం-శ్వేతపద్మం| నాగహ్వం-నాదకేసరం| ప్రదరం-రజోతిప్రవృత్తిః| సంగ్రహే తు (క. అ. 4)- " గోపాంగనాచందనశీతపాకీద్రాక్షార్ధిశ్మర్యమధూకసేవ్యైః| పయః శృతం శ్రావణిముద్గపర్ణీతుగాస్వగుప్తామధుయష్టికల్కైః|| గోధూమచూర్ణైశ్చ పిచుప్రమాణైరిక్షోర్విదార్యాశ్చ రసేన యుక్తః| తైలేన యష్టీమధుసాధితేన సితోపలాక్షౌద్రఘృతైశ్చ శీతః|| బస్తిః ప్రశస్తః స సమస్తదేహదాహే సశూలేఽవయవాశ్రితే వా| గుల్మాతిసారభ్రమమూత్రకృఛ్రక్షీణే క్షతౌజోబలసంక్షయే చ|| చతుష్పలే తైలఘృతస్య భృష్టః ఛాగాచ్ఛతార్ధో దధిదాడిమామ్లః| రసః సపేష్యో బలవర్ణమాంసరేతోగ్నితైమిర్యశిరోరుజీష్టః|| యష్ట్యాహ్వయస్యాష్టపలేన సిద్ధం పయః శతాహ్వాఫలపిప్పలీభిః| యుక్తం ససర్పిర్మధు వాతరక్తవిసర్పవైస్వర్యహితో నిరూహః||" ఇతి|
Adhikarana కఫహరా నిరూహాః కోశాతకాదిః (౧౭-౧౯) · Śloka ౧౯
కోశాతకారగ్వధదేవదారు- మూర్వాశ్వదంష్ట్రాకుటజార్కపాఠాః| పక్త్వా కులత్థాన్ బృహతీం చ తోయే రసస్య తస్య ప్రసృతా దశ స్యుః||17|| తాన్ సర్షపైలామదనైః సకుష్ఠై- రక్షప్రమాణైః ప్రసృతైశ్చ యుక్తాన్| క్షౌద్రస్య తైలస్య ఫలాహ్వయస్య క్షారస్య తైలస్య చ సార్షపస్య||18|| దద్యాన్నిరూహం కఫరోగితాయ మందాగ్నయే చాశనవిద్విషే చ| - |19|
View original
कोशातकारग्वधदेवदारु- मूर्वाश्वदंष्ट्राकुटजार्कपाठाः| पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः||१७|| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठै- रक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य||१८|| दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशनविद्विषे च| - |१९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కోశాతకాదీన్ జలే పక్త్వా తస్య రసస్య-క్వాథస్య, దశ ప్రసృతాః స్యుః| తాన్ సర్షపాదిభిరక్షప్రమాణైర్యుక్తాన్, క్షౌద్రాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రసృతేన యుక్తాన్, ఫలాహ్వయం తైలం-యన్మదనఫలకల్కేనామ్లైశ్చ పక్వం తైలం, తదేతత్సంయోజ్య కఫరోగార్తాదిభ్యో నిరూహం దద్యాత్| అత్ర కోశాతకాదీనాం ద్రవ్యాణాం పరిమాణమనుక్తమపి సామాన్యపరిభాషయా తత్పరిమాణం కల్పనీయం| యత్పరిమాణేభ్యో ద్రవ్యేభ్యః షోడశగుణం జలం దత్త్వా చతుర్భాగావశేషం యథా దశ ప్రసృతాః సంపద్యంతే తత్పరిమాణాని కోశాతక్యాదీన్యత్ర పరికల్పనీయానీతి బోధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ కఫహరనిరూహాః| తత్ర కోశాతకాదినిరూహమాహకోశాతకేతి| ఫలాహ్వయం తైలం-ఫలతైలం| క్షారస్యయవక్షారస్య| సంగ్రహే తు (క. అ. 4)- " పునర్నవైరండవృషాశ్మభేదవృశ్చీవభూతీకబలాపలాశాః| ద్విపంచమూలం చ పలాంశకాని క్షుణ్ణాని ధౌతాని ఫలాని చాష్టౌ|| బిల్వం యవాంకోలకులత్థధాన్యఫలాని చ స్యుః ప్రసృతోన్మితాని| పయో జలవ్ద్వ్యాఢకసాధితం తత్ క్షీరావశిష్టం శుచివస్త్రపూతం|| వచాశతాహ్వామరదారుకుష్ఠయష్ట్యాహ్వసిద్ధార్థకపిప్పలీనాం| కల్కైర్యవాన్యా మదనైశ్చ యుక్తం నాత్యుష్ణశీతం గుడసైంధావాక్తం|| క్షౌద్రస్య తైలస్య చ సర్పిషశ్చ నాస్య యుక్తం ప్రసృతత్రయేణ| దద్యాన్నిరూహం విధినా విధిజ్ఞస్తం సర్వసంసర్గకృతామయఘ్నం || అర్ధార్ధవిహితాన్ బస్తీనతశ్చిత్రాన్ ప్రవక్ష్యతే| కోశాతకీద్వయేక్ష్వాకుఫలజీమూతవత్సకాః|| శ్యామాత్రివృతయోర్మూలం తథా దంతీద్రవంతిజం| ప్రకీర్యా చోదకీర్యా చ క్షీరిణీ నీలినీ ఫలం|| సత్పలా శంఖినీ రోధ్రం ఫలం కంపిల్లకస్య చ| సకల్కసైంధవయుతాః పక్వాశయవిశోధనాః|| ధాతకీపుష్పతర్కారీజీవంతీమూలవత్సకాః|| ప్రగ్రహః ఖదిరః కుష్ఠం శమీ పిండీతకో యవాః|| ప్రియంగూః రక్తమూలీ చ తరుణీజాతియూథికాః| వటాద్యాః కింశుకో రోధ్రమితి సంగ్రహికా మతాః|| గ్రహీ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదిక్వాథకల్కైః క్రమేణ తు| ఊషకాదిప్రతీవాపో లేఖనస్త్రిఫలారసః|| మధురవ్కాథకల్కేన సరసాజ్యేన బృంహణః | బదర్యైరావణీశేలూశాల్మలీధన్వనాంకురాః|| సమాక్షికాః క్షీరయుతాః సాస్రుజః పిచ్ఛిలాః స్మృతాః| కోలంకతకకాండేక్షుదర్భపౌండేక్షువాలుభిః|| దాహఘ్నః సఘృతక్షీరోద్వితీయశ్చోత్పలాదిభిః| ముష్టిః శాల్మలివృంతానాం క్షీరసిద్ధో హృతాన్వితః|| హితః ప్రవాహణే తద్వద్వృంతైః శాల్మలికస్య చ| కర్బుదారాఢకీనీపవిదులైః క్షీరసాధితైః|| పరికర్తే తథా వృంతైః| శ్రీపర్ణీకోవిదారజైః| పరిస్త్రవే పయః సిద్ధం సవృశ్చీవపునర్నవం|| ఆఖుకర్ణికయా తద్వత్తందులీయకయుక్తయా| అశ్వావరోహకః కాకనాసారాజకసేరుకాః|| సిద్ధాః క్షీరేఽతి యోగే స్యుః క్షౌద్రాంజనఘృతైర్యుతాః| న్యగ్రోధాద్యైశ్చతుర్భిశ్చ తేనైవ విధినాఽపరః|| బృహతీ క్షీరకాకోలీ పృశ్నిపర్ణీ శతావరీ| కాశ్మర్యబదరీమూర్వాస్తథో శీరప్రియంగవ|| జీవాదానే శృతే క్షీరే ద్వౌ ఘృతాంజనసంయుతౌ| బస్తీ ప్రదేయౌ భిషజా శితౌ సమధుశర్కరౌ|| గోవ్యజామహిషీక్షీరైర్జీవనియుతైరపి| శశైణదక్షమార్జారమహిష్యవ్యజశోణితైః|| సద్యస్కైర్మృదితైర్బస్తిర్జీవాదానే ప్రశస్యతే||" ఇతి|
Adhikarana సుకుమారనిరూహాః (౧౯) · Śloka ౧౯
- | వక్ష్యే మృదూన్ స్నేహకృతో నిరూహాన్ సుఖోచితానాం ప్రసృతైః పృథక్ తు||19||
View original
- | वक्ष्ये मृदून् स्नेहकृतो निरूहान् सुख़ोचितानां प्रसृतैः पृथक् तु||१९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుశబ్దో భిన్నక్రమః| సుఖోచితానాం పునః సుకుమారాణాం తు నిరూహాన్ పృథక్ ప్రసృతైర్వక్ష్యే-భణిష్యామి| కింభూతాన్ ? మృదూన్-అతీక్ష్ణాన్, తథా స్నేహకృతః-కృతస్నేహాన్| కేచిత్త్వసమగ్రం వృత్తం చోక్తమ(క్త్వాఽ)నుష్టుభా సంగృహ్ణతే, తచ్చాసమ్యక్, ఏవం హి వృత్తస్యాస్య ఖండనా స్యాత్, తస్మాదయమేవ పాఠః శ్రేయాన్| ప్రసృతైశ్చ నిష్పాదితత్వాదేతే వక్ష్యమాణా బస్తయః ప్రసృతసంజ్ఞాః [ జ్ఞేయాః ]| ఉపజాతీంద్రవజ్రోపజాతయః|
Adhikarana క్షీరాదిసాధితః,తైలాదిసాధితః పంచతిక్తాఖ్యః తైలగోమూత్రాదిసాధితః పయస్యాదిసాధితః (౨౦-౨౬) · Śloka ౨౬
అథేమాన్ సుకుమారాణాం నిరూహాన్ స్నేహనాన్ మృదూన్| కర్మణా విప్లుతానాం చ వక్ష్యామి ప్రసృతైః పృథక్||20|| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ కార్యౌ మధుతైలఘృతాత్త్రయః| ఖజేన మథితో బస్తిర్వాతఘ్నో బలవర్ణకృత్||21|| ఏకైకః ప్రసృతస్తైలప్రసన్నాక్షౌద్రసర్పిషాం| బిల్వాదిమూలక్వాథాద్ద్వౌ కౌలత్థాద్ద్వౌ స వాతజిత్||22|| పటోలనింబభూతీకరాస్నాసప్తచ్ఛదాంభసః| ప్రసృతః పృథగాజ్యాచ్చ బస్తిః సర్షపకల్కవాన్||23|| స పంచతిక్తోఽభిష్యందకృమికుష్ఠప్రమేహహా| చత్వారస్తైలగోమూత్రదధిమండామ్లకాంజికాత్||24|| ప్రసృతాః సర్షపైః పిష్టైర్విట్సంగానాహభేదనః| పయస్యేక్షుస్థిరారాస్నావిదారీక్షౌద్రసర్పిషాం||25|| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః కృష్ణాకల్కో వృషత్వకృత్| |26|
View original
अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्||२०|| क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||२१|| एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातजित्||२२|| पटोलनिम्बभूतीकरास्नासप्तच्छदाम्भसः| प्रसृतः पृथगाज्याच्च बस्तिः सर्षपकल्कवान्||२३|| स पञ्चतिक्तोऽभिष्यन्दकृमिकुष्ठप्रमेहहा| चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्||२४|| प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर्विट्सङ्गानाहभेदनः| पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्||२५|| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-అనంతరం, ఇమాన్నిరూహాన్ స్నేహనసమర్థాన్ మృదూన్-అతీక్ష్ణాన్, సుకుమారాణాం నరాణాం కర్మణా-వమనాదినా, విప్లుతానాం-భ్రష్టానాం, ప్రసృతైః పృథగుపలక్షితాన్ వక్ష్యామి| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ-చత్వారి పలాని, మధుతైలఘృతాత్ త్రయః ప్రసృతాః-షట్ పలాని, ఖజేన-దర్వ్యాకారేణ, మథితో బస్తిర్వాతం హంతి బలం వర్ణం చ కరోతి| అత్ర చ కల్కాభావాత్ బలాద్యే బస్తౌ యః కల్కః (శ్లో. 2) , స ఏవ కల్ప్యః| తైలాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రసృత ఏకః| బిల్వాదిపంచమూలక్వాథాత్ ద్వౌ ప్రసృతౌ| కౌలత్థాత్ క్వాథాత్ ద్వౌ ప్రసృతౌ| స బస్తిర్వాతజిత్| పటోలాదినాం పంచానాం క్వాథాత్ పృథక్ ప్రసృతో, ఘృతాచ్చ ప్రసృతో, బస్తిః స సర్షపకల్కః స పంచతిక్త ఆభిష్యందాదిహా| తైలాదిభ్యశ్చతుర్భ్యశ్చత్వారః ప్రసృతాః-ఆష్టౌ పలాని, పిష్టైః సర్షపైః సహ బస్తిర్విట్సంగాదిజిత్| పయస్యాదిక్వాథానాం పంచానాం ప్రసృతాః పంచ, మాక్షికఘృతయోర్ద్వౌ ప్రసృతౌ, ఇతి సప్త ప్రసృతాః| పిప్పలీకల్కవాన్ బస్తిర్వృషత్వకృత్-శుక్రకరః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సుకుమారనిరూహానాహ-అథేతి| స నిరూహః పంచతిక్తాఖ్యః| పయస్యా-క్షీరిణీ| పయస్యాదీనాం పంచానాం వ్కాథః| సంగ్రహే తు (క. అ. 4)- " విడంగత్రిఫలాశిగ్రుఫలముస్తాఖుకర్ణిజాత్| కశాయాత్ ప్రసృతాః పంచ తైలాదేకో విమథ్య తాన్|| [నిరూహః కృమిహా వైల్లపిప్పలీకల్కయోజితః| శ్వదంష్ట్రాశ్మభిదేరండవ్కథతైలసురాసవాత్|| ప్రసృతాః పంచ చపలాకౌంతీయష్ట్యాహ్వకల్కవాన్| ] బస్తిః కవోష్ణః సానాహే ముత్రేకృచ్ఛ్రే పరో మతః||" ఇతి|
Adhikarana సిద్ధబస్తయః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
| సిద్ధబస్తీనతో వక్ష్యే సర్వదా యాన్ ప్రయోజయేత్||26|| నిర్వ్యాపదో బహుఫలాన్ బలపుష్టికరాన్ సుఖాన్| |27|
View original
| सिद्धबस्तीनतो वक्ष्ये सर्वदा यान् प्रयोजयेत्||२६|| निर्व्यापदो बहुफलान् बलपुष्टिकरान् सुखान्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-ప్రసృతేభ్యో నిరూహేభ్యోఽనంతరం, నిర్వ్యాపత్త్వాది గుణతః సంజ్ఞయా సిద్ధబస్తీనతిప్రసిద్ధాన్ వక్ష్యే-భణిష్యామి| యాన్ సర్వదా ప్రయోజయేత్| తథా నిర్వ్యాపదో బహుఫలాన్ బలాదిప్రదాంశ్చ సుఖాంశ్చ| సుశ్రుతే చోక్తం (చి. అ. 38/116)- "యస్మిన్ బస్తౌ యథా యుక్తే ధ్రువా సిద్ధిః ప్రకీర్తితా| సిద్ధబస్తిరితి ఖ్యాతో మునిభిస్తత్త్వదర్శిభిః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సిద్ధబస్తీనాహ-సిద్ధబస్తీనితి|
Adhikarana మాధుతైలికః (౨౭-౨౯) · Śloka ౨౯
| మధుతైలే సమే కర్షః సైంధవాద్ద్విపిచుర్మిసిః||27|| ఏరండమూలక్వాథేన నిరూహో మాధుతైలికః| రసాయనం ప్రమేహార్శఃకృమిగుల్మాంత్రవృద్ధినుత్||28|| సయష్టిమధుకశ్చైష చక్షుష్యో రక్తపిత్తజిత్| |29|
View original
| मधुतैले समे कर्षः सैन्धवाद्द्विपिचुर्मिसिः||२७|| एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः| रसायनं प्रमेहार्शःकृमिगुल्मान्त्रवृद्धिनुत्||२८|| सयष्टिमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధుతైలే సమే-తుల్యే, సైంధవస్య కర్షో, మిసిః ద్విపిచుః-ద్వికర్షప్రమాణః, ఏరండమూలక్వాథేన సహ మాధుతైలికోఽయం నిరుహో రసాయనం స్యాత్ ప్రమేహాదిజిత్| "యస్మాన్మధు చ తైలం చ ప్రాధాన్యేనాత్ర వర్తతే| మాధుతైలిక ఇత్యేషవిజ్ఞేయో బస్తిచింతకైః||" ఇతి సుశ్రుతః (చి. అ. 38/114)| సం-మధుయష్టియుక్తశ్చైష బస్తిశ్చక్షుష్యో రక్తపిత్తజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తత్ర ఆధుతైలికమాహ-మధుతైల ఇతి| ఆమధుకవ్కాథేఽధికే పుర్వస్య గుణాంతరమాహ-సయష్టీతి|
Adhikarana యాపనో బస్తిః (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
| యాపనో ఘనకల్కేన మధుతైలరసాజ్యవాన్||29|| పాయుజానూరువృషణబస్తిమేహనశూలజిత్| |30|
View original
| यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्||२९|| पायुजानूरुवृषणबस्तिमेहनशूलजित्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యాపనాఖ్యో బస్తిర్ముస్తాకల్కేన సహ మధుతైలమాంసరసాజ్యయుతః పాయ్వాదిశూలజిత్| యాపనః-ప్రాణధారణాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యాపనం బస్తిమాహ-యాపన ఇతి| మాంసరసోఽత్రవ్కాథస్థానే|
Adhikarana ద్వితీయో యాపనబస్తిః (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
| ప్రసృతాంశైర్ఘృతక్షౌద్రవసాతైలైః ప్రకల్పయేత్||30|| యాపనం సైంధవార్ధాక్షహపుషార్ధపలాన్వితం| |31|
View original
| प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसातैलैः प्रकल्पयेत्||३०|| यापनं सैन्धवार्धाक्षहपुषार्धपलान्वितम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యాపనం నిరూహం ఘృతాదిభిః ప్రసృతప్రమాణైః సైంధవార్ధకర్షేణ హపుషార్ధపలయుతం కల్పయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పూర్వగుణం బస్త్యంతరమాహ-ప్రసృతాంశైరితి|
Adhikarana యుక్తరథో బస్తిః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| ఏరండమూలనిఃక్వాథో మధుతైలం ససైంధవం||31|| ఏష యుక్తరథో బస్తిః సవచాపిప్పలీఫలః| |32|
View original
| एरण्डमूलनिःक्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम्||३१|| एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏరండమూలనిఃక్వాథో మధుతైలసైంధవాన్విత ఇత్యేష వచాపిప్పలీమదనఫలాన్వితో యుక్తరథోఽన్వర్థనామా బస్తిః| సుశ్రుతే చోక్తం (చి. అ. 38/115)- "రథేష్వపి హి యుక్తేషు హస్త్యశ్వేష్వపి యోజయేత్| యస్మాన్న ప్రతిషిద్ధోఽయమతో యుక్తరథః స్మృతః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పూర్వగుణం యుక్తరథాఖ్యం బస్తిమాహ-ఏరండమూలేతి|
Adhikarana దోషహరో బస్తిః (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
| స క్వాథో మధుషడ్గ్రంథాశతాహ్వాహింగుసైంధవం||32|| సురదారు చ రాస్నా చ బస్తిర్దోషహరః శివః| |33|
View original
| स क्वाथो मधुषड्ग्रन्थाशताह्वाहिङ्गुसैन्धवम्||३२|| सुरदारु च रास्ना च बस्तिर्दोषहरः शिवः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స పూర్వోక్త ఏరండమూలక్వాథో మధ్వాదిభిః సహ ఏష బస్తిర్దోషహృచ్ఛివశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దోషహరం బస్తిమాహ-స క్వాథ ఇతి| షంగ్రంథావచా|
Adhikarana సిద్ధబస్తిః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
| పంచమూలస్య నిఃక్వాథస్తైలం మాగధికా మధు||33|| ససైంధవః సమధుకః సిద్ధబస్తిరితి స్మృతః| |34|
View original
| पञ्चमूलस्य निःक्वाथस्तैलं मागधिका मधु||३३|| ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచమూలక్వాథస్తిలతైలాదికః సైంధవమధుకసహితః సిద్ధవస్తిసంజ్ఞో మునిభిః స్మృతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దోషహరం సిద్ధబస్తిమాహ-పంచమూలస్యేతి|
Adhikarana గోమూత్రబస్తిః (౩౪-౩౬) · Śloka ౩౬
| ద్విపంచమూలత్రిఫలాఫలబిల్వాని పాచయేత్||34|| గోమూత్రే, తేన పిష్టైశ్చ పాఠావత్సకతోయదైః| సఫలైః క్షౌద్రతైలాభ్యాం క్షారేణ లవణేన చ||35|| యుక్తో బస్తిః కఫవ్యాధిపాండురోగవిషూచిషు| శుక్రానిలవిబంధేషు బస్త్యాటోపే చ పూజితః||36||
View original
| द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्||३४|| गोमूत्रे, तेन पिष्टैश्च पाठावत्सकतोयदैः| सफलैः क्षौद्रतैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च||३५|| युक्तो बस्तिः कफव्याधिपाण्डुरोगविषूचिषु| शुक्रानिलविबन्धेषु बस्त्याटोपे च पूजितः||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్విపంచమూలాదీని గోమూత్రేణ పాచయేత్| తేన-క్వథితేన గోమూత్రేణ, పిష్టైశ్చ పాఠాదిభిర్యుక్తః కఫామయాదిహృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గోమూత్రబస్తిమాహ-ద్విపంచమూలేతి|
Adhikarana యాపనరాట్ బస్తిః (౩౭-౪౩) · Śloka ౪౩
ముస్తాపాఠామృతైరండబలారాస్నాపునర్నవాః| మంజిష్ఠారగ్వధోశీరత్రాయమాణాక్షరోహిణీః||37|| కనీయః పంచమూలం చ పాలికం, మదనాష్టకం| జలాఢకే పచేత్తచ్చ పాదశేషం పరిస్రుతం||38|| క్షీరద్విప్రస్థసంయుక్తం క్షీరశేషం పునః పచేత్| సపాదజాంగలరసః ససర్పిర్మధుసైంధవః||39|| పిష్టైర్యష్టిమిసిశ్యామాకలింగకరసాంజనైః| బస్తిః సుఖోష్ణో మాంసాగ్నిబలశుక్రవివర్ద్ధనః||40|| వాతాసృఙ్మోహమేహార్శోగుల్మవిణ్మూత్రసంగ్రహాన్| విషమజ్వరవీసర్పవర్ధ్మాధ్మానప్రవాహికాః||41|| వంక్షణోరుకటీకుక్షిమన్యాశ్రోత్రశిరోరుజః| హన్యాదసృగ్దరోన్మాదశోఫకాసాశ్మకుండలాన్||42|| చక్షుష్యః పుత్రదో రాజా యాపనానాం రసాయనం| |43|
View original
मुस्तापाठामृतैरण्डबलारास्नापुनर्नवाः| मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाक्षरोहिणीः||३७|| कनीयः पञ्चमूलं च पालिकं, मदनाष्टकम्| जलाढके पचेत्तच्च पादशेषं परिस्रुतम्||३८|| क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशेषं पुनः पचेत्| सपादजाङ्गलरसः ससर्पिर्मधुसैन्धवः||३९|| पिष्टैर्यष्टिमिसिश्यामाकलिङ्गकरसाञ्जनैः| बस्तिः सुखोष्णो मांसाग्निबलशुक्रविवर्द्धनः||४०|| वातासृङ्मोहमेहार्शोगुल्मविण्मूत्रसङ्ग्रहान्| विषमज्वरवीसर्पवर्ध्माध्मानप्रवाहिकाः||४१|| वङ्क्षणोरुकटीकुक्षिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः| हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाश्मकुण्डलान्||४२|| चक्षुष्यः पुत्रदो राजा यापनानां रसायनम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముస్తాదీని కనీయఃపంచమూలపర్యంతాని పృథక్ పాలికాని, మదనఫలాన్యష్టౌ, జలాఢకే పచేత్| తచ్చ పాదశేషం పరిస్రుతం క్షీరశేషం పునః పచేదితి| తావత్కషాయేణ సహ పక్తవ్యం యావత్క్షీరప్రస్థద్వయం స్యాదిత్యర్థః| బస్తిః సర్పిర్మధుసైంధవయుతః పిష్టైర్యష్ట్యాదిభిః సహితః సుఖోష్ణో మాంసాదివర్ద్ధనో వాతరక్తాదీన్ హన్యాత్| చక్షుష్యాదిగుణశ్చ| కింభూతః ? సపాదజాంగలరసః,- తత్ర చతుర్వింశతిపలికో నిరుహః, తస్య పాదేన షట్పలాని జాంగలరసస్య స్యురిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యాపనరాజం బస్తిమాహ-ముస్తేతి| అక్షం-బిభీతకం|రోహిణీ-కటుకా| శ్యామా-ప్రియంగు| కుండలోవాతకుండలికాఖ్యో మూత్రాఘాతః|
Adhikarana అతివృష్యో బస్తిః (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
| మృగాణాం లఘువద్రా(డ్రా)ణాం దశమూలస్య చాంభసా||43|| హపుషామిసిగాంగేయీకల్కైర్వాతహరః పరం| నిరుహోఽత్యర్థవృష్యశ్చ మహాస్నేహసమన్వితః||44||
View original
| मृगाणां लघुवद्रा(ड्रा)णां दशमूलस्य चाम्भसा||४३|| हपुषामिसिगाङ्गेयीकल्कैर्वातहरः परम्| निरुहोऽत्यर्थवृष्यश्च महास्नेहसमन्वितः||४४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హ్రస్వానాం బృహతాముభయరూపాణాం మృగాణాం మాంసానాం తథా దశమూలస్య చ క్వాథేన సహ హపుషదికల్కో బస్తిః సుష్ఠు వాతహరో మహాస్నేహయుతో వృష్యశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతివృష్యం యాపనమాహ-మృగాణామితి| లఘవో-హరిణాదయః| వద్రాః-వరాహాదయః| గాంగేయీ-ముస్తా|
Adhikarana మాయూరో బస్తిః (౪౫-౪౭) · Śloka ౪౭
మయూరం పక్షపిత్తాంత్రపాదవిట్తుండవర్జితం| లఘునా పంచమూలేన పాలికేన సమన్వితం||45|| పక్త్వా క్షీరజలే క్షీరశేషం సఘృతమాక్షికం| తద్విదారీకణాయష్టిశతాహ్వాఫలకల్కవత్||46|| బస్తిరీషత్పటుయుతః పరమం బలశుక్రకృత్| |47|
View original
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| लग़ुना पञ्चमूलेन पालिकेन समन्वितम्||४५|| पक्त्वा क्षीरजले क्षीरशेषं सग़ृतमाक्षिकम्| तद्विदारीकणायष्टिशताह्वाफलकल्कवत्||४६|| बस्तिरीषत्पटुयुतः परमं बलशुक्रकृत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మయూరం పక్షాదివర్జితం దశపలమాత్రం హ్రస్వేన పంచమూలేన పలమితేన యుతం క్షీరజలే పక్త్వా క్షీరస్యార్ధాఢకో జలస్యార్ధఢక ఇత్యేవం కృత్వా తావత్క్వాథయేత్ యావత్క్షీరావశేషం స్యాత్| క్షీరం చ తచ్ఛేషం చ క్షీరశేషం| ఘృతమాక్షికసహితం విదార్యాదికల్కాన్వితమీషల్లవణయుక్తో బస్తిః పరమం [బల]శుక్రకృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మాయూరం బస్తిమాహ-మయూరమితి| పక్త్వా క్షీరజలే, "ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం" ఇత్యాదిపభాషయా|
Adhikarana మయూరవిధిర్విష్కిరాదిషు (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
| కల్పనేయం పృథక్ కార్యా తిత్తిరిప్రభృతిష్వపి||47|| విష్కిరేషు సమస్తేషు ప్రతుదప్రసహేషు చ| జలచారిషు తద్వచ్చ మత్స్యేషు క్షీరవర్జితా||48||
View original
| कल्पनेयं पृथक् कार्या तित्तिरिप्रभृतिष्वपि||४७|| विष्किरेषु समस्तेषु प्रतुदप्रसहेषु च| जलचारिषु तद्वच्च मत्स्येषु क्षीरवर्जिता||४८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇయం చ కల్పనా తిత్తిర్యాదిష్వపి విష్కిరేష్వశేషేషు ప్రతుదేషు ప్రసహేషు చ పృథక్కార్యా| తథైవ జలచారిష్వపీయం కల్పనా కార్యా| మత్స్యేషు తు క్షీరవర్జితా కల్పనేయం కార్యా, మత్స్యానాం క్షీరేణ సహ విరుద్ధత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మయూరవిధిం విష్కిరాదిష్వతిదిశతి-కల్పనేతి| మత్స్యేషు క్షిరవర్జం|
Adhikarana గోధాదిబస్తిః (౪౯-౫౨) · Śloka ౫౨
గోధానకులమార్జారశల్యకోందురజం పలం| పృథక్ దశపలం క్షీరే పంచమూలం చ సాధయేత్||49|| తత్పయః ఫలవైదేహీకల్కద్విలవణాన్వితం| ససితాతైలమధ్వాజ్యో బస్తిర్యోజ్యో రసాయనం||50|| వ్యాయామమథితోరస్కక్షీణేంద్రియబలౌజసాం| విబద్ధశుక్రవిణ్మూత్రఖుడవాతవికారిణాం||51|| గజవాజిరథక్షోభభగ్నజర్జరితాత్మనాం| పునర్నవత్వం కురుతే వాజీకరణముత్తమం||52||
View original
गोधानकुलमार्जारशल्यकोन्दुरजं पलम्| पृथक् दशपलं क्षीरे पञ्चमूलं च साधयेत्||४९|| तत्पयः फलवैदेहीकल्कद्विलवणान्वितम्| ससितातैलमध्वाज्यो बस्तिर्योज्यो रसायनम्||५०|| व्यायाममथितोरस्कक्षीणेन्द्रियबलौजसाम्| विबद्धशुक्रविण्मूत्रखुडवातविकारिणाम्||५१|| गजवाजिरथक्षोभभग्नजर्जरितात्मनाम्| पुनर्नवत्वं कुरुते वाजीकरणमुत्तमम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గోధాదీనాం మాంసం పృథక్-ప్రత్యేకం, దశపలప్రమాణం క్షీరే పంచమూలం చ సాధయేత్| ఏతత్క్షీరం మదనఫలకణాకల్కసైంధవసౌవర్చలాన్వితం బస్తిః శర్కరాతైలమధుఘృతసహితో యోజ్యో రసాయనం స్యాత్| వ్యాయామమథితోరస్కాదీనాం పునర్నవత్వం కురుతే వాజీకరణేషు ముఖ్యశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గోధాదిబాస్తిమాహ-గోధేతి| పలం-మాంసం| వైదేహీ-పిప్పలీ|
Adhikarana వృష్యబస్తీనాం భోజనే విశేషః (౫౩) · Śloka ౫౩
సిద్ధేన పయసా భోజ్యమాత్మగుప్తోచ్చటేక్షురైః| |53|
View original
सिद्धेन पयसा भोज्यमात्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆత్మగుప్తాదిభిః సిద్ధేన పయసా సహ భోజ్యం| ఉచ్చటా-గుంజా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వృష్యాణాం బస్తీనాం భోజనే విశేషమాహ-సిద్ధేనేతి| సంగ్రహే తు (క. అ. 5)- " పృథక్ పలాంశం విపచేత్పంచమూలమగోక్షురం| క్షీరాఢకే చతిర్థస్థం పిష్టైర్యష్ట్యాదిభిర్యుతం|| క్షౌద్రతైలాజ్యసిణూత్థయుక్తం బస్తిః సుపూజితః| విశేషాద్వాలవృద్ధస్త్రీసుకుమారసుఖాత్మనాం|| తద్వత్సహాచరబలాసారివాదర్భసాధితం| క్షీరం, బస్తిస్తథాఽభీరుగుడూచీబృహతీద్వయైః|| సిద్ధం పయో మాగధికాయష్టీమధుకకల్కవాన్| పంచములం బృహత్యాది ప్రతిద్రవ్యంపలోన్మితం|| ద్విపలం శాలిగోధూమయవమాషం సషష్టికం| తైఃసిద్ధం ఛాగలం కుక్కుటాండరసః సితా|| సాజ్యక్షౌద్రద్విలావణస్తైర్బస్తిః శుక్రకృత్పరం| కల్పోఽయం శిఖిగోనర్దమత్స్యాద్యండరసేష్వపి|| రసః కులీరమాంసస్య చటకాండరసాన్వితః| సశర్కరాఘృతమధుర్బస్తిర్వృష్యతమో మతః|| బస్తశూకరజైర్ముష్కైః కిలీరచటకామిషైః| సిద్ధం పయో బస్తముష్కముచ్చటేక్షురకం మధు|| తైర్ఘృతాఢ్యోఽల్పలవణో బస్తిర్వృష్యతమః పరం| సిద్ధేన పయసా భోజ్యమాత్మగుత్పోచ్చటేక్షురైః|| అతో దశాదశాన యస్తు బస్తీన్నిషేవతే| వాజీవ పుశ్టః సవృషో గచ్ఛతి ప్రమదాశతం|| ఏతే మాక్షీక సంయుక్తాః కుర్వంత్యతివృషం నరం| నాతియోగం న చాయోగం స్తంభితాస్తే చ కుర్వతే|| నిరూహా లేఖనాః ప్రాయో బృంహణాః స్నేహబస్తయః| యాపనేషూభయం తస్మాన్నేష్టం తేష్వనువాసనం|| మృదుత్వాన్న నివర్తేరన్ యస్యత్వేతే ప్రయోజితాః| సమూత్రైర్బస్తిభిరతీక్ష్ణైరాస్థాప్య క్షిప్రమేవ సః|| శోఫాగ్నినాశపాండుత్వశూలార్శః పరికర్తికాః| స్యుర్జ్వరశ్చాతిసారశ్చ యాపనాత్యర్థసేవనాత్|| అరిష్టక్షారసిధ్వాద్యస్తత్రేష్తా దీపని క్రియా| యుత్క్యా తస్మాన్నిషేవేత యాపనాన్న ప్రసంగతః|| మృద్వల్పౌషధసంయోగాత్పాదహీనప్రమాణతః| అల్పకాలోపయోగాచ్చ తేషు నిష్పరిహారతా||" ఇతి| ఇతి సిద్ధబస్తయః|
Adhikarana సిద్ధాః స్నేహాః (౫౩) · Śloka ౫౩
స్నేహాంశ్చాయంత్రణాన్ సిద్ధాన్ సిద్ధద్రవ్యైః ప్రకల్పయేత్| ||53||
View original
स्नेहांश्चायन्त्रणान् सिद्धान् सिद्धद्रव्यैः प्रकल्पयेत्| ||५३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహాంశ్చ-స్నేహబస్తీన్, అయంత్రణాన్-నిష్పరిహారాన్, సిద్ధాన్-బహుశో దృష్టప్రత్యయాన్, సిద్ధద్రవ్యైః-నిరపాయైః, ప్రకల్పయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ సిద్ధస్నేహాః| సిద్ధబస్తిద్రవ్యైరేవ సిద్ధస్నేహాః ప్రకల్ప్యా ఇత్యాహ-స్నేహానితి| సంగ్రహే తు (క. అ. 5)- "సహాచరాభీరుబలారాస్నాగోక్షురకాత్ పృథక్| తులాం జలద్రోణశతే పచేద్ద్రోణవశేషిత్తే|| పుతశీతే బిసద్రాక్షాతుగాక్షీరీనిదిగ్ధికాః| మహాసహాక్షుద్గసహాయష్టీమధుమధూలికాః|| జీవకర్షభకోదీచ్యమృణాలోత్పలచందనం| ఖర్జూరమామలక్యాత్మగుత్పాతామలకీకణాః|| పటోలమేదాత్వక్పత్రశీతపాక్యోదనావ్హయాః| కల్కీక్Rత్య క్షిపేత్తస్మిన్ పృథక్ చ ప్రస్థమమ్మితం|| రసం వరాహమహిషబస్తముష్కోద్భవం తథా| శిఖికుక్కుటహంసాండసస్బవం తైలాసర్పిషీ|| ధాత్రీవిదారీస్వరసం గవ్యక్షీరాఢకద్వయం| బ్రహ్యభేరీమృదంగానాం నినాదైః సాధితం చ తత్|| సితచ్ఛ్త్రకృతచ్ఛాయం సితవస్త్రావగుంఠితం| ఆరోపితం గజస్కంధే పుజయిత్వా వృషధ్వజం|| కృత్వా స్వస్త్యనం దద్యాత్స్నేహబస్తిమయంత్రణం| ప్రాత్పస్తేనాతివృషతాం శ్రమయేద్వనితాశతం| నిర్వలీపలితః కాంతశ్చిరంజీవీ భవేత్స చ| నష్టశుక్రక్శతక్షీణవిషమజ్వరిణాం హితం|| వ్యాపన్నార్తవశుక్రాణాం పుత్రదాతా రసాయనం| ఏవం చ బస్తయోఽన్యేఽపి కల్ప్యాః పాక్యాశ్చ నైకశః|| శతం వారాన్ సహయా వా పాచయేత్సంభవే సతి|" ఇతి|
Adhikarana సపరీహారాః స్నేహబస్తయః (౫౪) · Śloka ౫౪
దోషఘ్నాః సపరీహారా వక్ష్యంతే స్నేహబస్తయః| |54|
View original
दोषघ्नाः सपरीहारा वक्ष्यन्ते स्नेहबस्तयः| |५४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధునా దోషఘ్నాః సపరీహారాః స్నేహబస్తయో వక్ష్యంతే| తానేవాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిష్పరిహారాన్ స్నేహబస్తీనుక్త్వా సపరిహారానాహ| తత్ర ప్రతిజ్ఞావాక్యమాహ-దోషంఘా ఇతి|
Adhikarana దశమూలాదితైలం (౫౪-౫౭) · Śloka ౫౭
| దశమూలం బలాం రాస్నామశ్వగంధాం పునర్నవాం||54|| గుడుచ్యైరండబూతీకభార్గీవృషకరోహిషం| శతావరీం సహచరం కాకనాసాం పలాంశకం||55|| యవమాషాతసీకోలకులత్థాన్ ప్రసృతోన్మితాన్| వహే విపాచ్య తోయస్య ద్రోణశేషేణ తేన చ||56|| పచేత్తైలాఢకం పేష్యైర్జీవనీయైః పలోన్మితైః| అనువాసనమిత్యేతత్సర్వవాతవికారనుత్||57||
View original
| दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्||५४|| गुडुच्यैरण्डबूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्||५५|| यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्| वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणशेषेण तेन च||५६|| पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः| अनुवासनमित्येतत्सर्ववातविकारनुत्||५७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశమూలాదికం పలప్రమాణం| కాకనాసా-కాకజంఘా| యవాదీని ప్రసృతప్రమాణాని, జలస్య వహే-ద్రోణచతుష్టయే, విపాచ్య, తేన చ ద్రోణశేషేణ తైలాఢకం పలాంశకైః జీవనీయైః పేష్యైః సహ పచేత్| ఏతదనువాసనమఖిలపవనామయజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దశములాదిస్నేహమాహ-దశములమితి| భూతీకంభుస్తృణం| వృషకః-పాషాణభేదః| కాకనాసా-కాకతుండీ| వహే-ద్రోణచతుష్టయే|
Adhikarana ఆనూపవసా (౫౮) · Śloka ౫౮
ఆనూపానాం వసా తద్వజ్జీవనీయోపసాధితా| |58|
View original
आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता| |५८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆనూపప్రాణినాం వసా జీవనీయద్రవ్యసాధితా తద్వత్పూర్వగుణా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వసాస్నేహమాహ-ఆనూపానామితి| జీవనీయానాం కల్కః కార్యః| ద్రవం తూదకం|
Adhikarana శతాహ్వాదితైలం (౫౮) · Śloka ౫౮
| శతాహ్వాచిరిబిల్వామ్లైస్తైలం సిద్ధం సమీరణే||58||
View original
| शताह्वाचिरिबिल्वाम्लैस्तैलं सिद्धं समीरणे||५८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శతాహ్వాదిభిస్తైలం పక్వం పవనే యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తైలమాహ-శతావ్హేతి| చిరిబిల్వః-కరంజః| అమ్లాని-ధాన్యామ్లాదీని|
Adhikarana సైంధవధృతం (౫౯) · Śloka ౫౯
సైంధవేనాగ్నివర్ణేన తప్తం చానిలజిద్ ఘృతం| |59|
View original
सैन्धवेनाग्निवर्णेन तप्तं चानिलजिद् घृतम्| |५९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అగ్నివర్ణేన సైంధవేన తప్తం చ ఘృతం సమీరణజిద్భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఘృతమాహ-సైంధవేనేతి| సైంధవమగ్నినాఽగ్నివర్ణం క్Rత్వా ఘృతమధ్యే నిఃక్షిపేత్||
Adhikarana జీవంత్యాదియమకః (౫౯-౬౨) · Śloka ౬౨
| జీవంతీం మదనం మేదాం శ్రావణీం మధుకం బలాం||59|| శతాహ్వర్షభకౌ కృష్ణాం కాకనాసాం శతావరీం| స్వగుప్తాం క్షీరకాకోలీం కర్కటాఖ్యాం శఠీం వచాం||60|| పిష్ట్వా తైలఘృతం క్షీరే సాధయేత్తచ్చతుర్గుణే| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం బలశుక్రాగ్నివర్ధనం||61|| రజఃశుక్రామయహరం పుత్రీయం చానువాసనం| |62|
View original
| जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्||५९|| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्||६०|| पिष्ट्वा तैलघृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे| बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम्||६१|| रजःशुक्रामयहरं पुत्रीयं चानुवासनम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంత్యాదీన్ కల్కీకృత్య తైలఘృతం-యమకం, క్షీరే చతుర్గుణే సాధయేత్| ఏతదనువాసనం బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం బలాదివర్ధనం రజఃశుక్రరోగహరం పుత్రీయం చ| పుత్రీయమితి హితార్థే "పుత్రాచ్ఛ చ " ఇతి ఛః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- జీవంత్యాదియమకమాహ-జివంతీమితి|
Adhikarana సైంధవాదితైలం (౬౨-౬౬) · Śloka ౬౬
| సైంధవం మదనం కుష్ఠం శతాహ్వా నిచులో వచా||62|| హ్రీబేరం మధుకం భారంగీ దేవదారు సకట్ఫలం| నాగరం పుష్కరం మేదా చవికా చిత్రకః శఠీ||63|| విడంగాతివిషే శ్యామా హరేణుర్నీలినీ స్థిరా| బిల్వాజమోదచపలా దంతీ రాస్నా చ తైః సమైః||64|| సాధ్యమేరండతైలం వా తైలం వా కఫరోగనుత్| వర్ధ్మోదావర్తగుల్మార్శఃప్లీహమేహాఢ్యమారుతాన్||65|| ఆనాహమశ్మరీం చాశు హన్యాత్తదనువాసనం| |66|
View original
| सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा||६२|| ह्रीबेरं मधुकं भार्ङ्गी देवदारु सकट्फलम्| नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी||६३|| विडङ्गातिविषे श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा| बिल्वाजमोदचपला दन्ती रास्ना च तैः समैः||६४|| साध्यमेरण्डतैलं वा तैलं वा कफरोगनुत्| वर्ध्मोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान्||६५|| आनाहमश्मरीं चाशु हन्यात्तदनुवासनम्| |६६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సైంధవాదిభిః సమాంశైః సామాన్యపరిభాషయా ఏరండతైలం తిలతైలం వా సాధ్యం| ద్విర్వాగ్రహణాత్ ఏరండతైలస్యార్ధం తిలతైలస్యార్ధమిత్యపి కల్పనీయమిత్యాహుః| ఏతదనువాసనం కఫరోగజిత్ శీఘ్రం వర్ధ్మాదీన్ హన్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సైంధవాదితైలమాహ-సైంధవమితి| నిచులో-వేతసః| శ్యామా-త్రివృత్| చపలా-పిప్ప్లీ| ఏరండతైలం తిలతైలం వా సాధ్యం| తచ్చ కఫరోగజిద్భవతి| వర్ధ్మాదీంశ్చ హన్యాత్|
Adhikarana బిల్వాదితైలం (౬౬-౬౭) · Śloka ౬౭
| సాధితం పంచమూలేన తైలం బిల్వాదినాఽథవా||66|| కఫఘ్నం| |67|
View original
| साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाऽथवा||६६|| कफघ्नं| |६७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచమూలేన బిల్వాదినా వా సాధితం తైలం కఫఘ్నం కల్పయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బిల్వాదితైలమాహ-సాధితమితి|
Adhikarana కఫఘ్నద్రవ్యసాధితం తైలం, ఫలతైలం (౬౭) · Śloka ౬౭
కల్పయేత్తైలం ద్రవ్యైర్వా కఫఘాతిభిః| ఫలైరష్టగుణైశ్చామ్లైః సిద్ధమన్వాసనం కఫే||67||
View original
कल्पयेत्तैलं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः| फलैरष्टगुणैश्चाम्लैः सिद्धमन्वासनं कफे||६७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా కఫఘ్నైర్ద్రవ్యైః ఫలైరష్టగుణైశ్చామ్లైః సిద్ధమనువాసనం కఫే శస్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యైరపి కఫంధైస్తైలకల్పనామాహ-కల్పయేదితి| ఆ రం- ఫలతైలమాహ-ఫలైరితి| ఫలైః-మదనఫలైః| సంగ్రహే తు (క. అ. 5)- "శూలనాహే తు తద్యుక్తో నిరూహః పటుముత్రవాన్|| తద్యుక్తః-ఫలతైలయుక్తః| శిశిరస్పర్శవీర్యైశ్చ పిష్టైః క్షిరే చతుర్గుణే| తైలపాదం ఘృతం సిద్ధం పిత్తంధమనువాసనం|| " ఇతి|
Adhikarana కల్పనాప్రకారః (౬౮) · Śloka ౬౮
మృదుబస్తిజడీభూతే తీక్ష్ణోఽన్యో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైర్వికర్షితే స్నిగ్ధో మధురః శిశిరో మృదుః||68||
View original
मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः||६८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృదుశ్చాసౌ బస్తిశ్చ మృదుబస్తిః, మధురస్నిగ్ధశీతలాత్మకత్వాన్మృదుః, మృదుబస్తిశ్చాసౌ జడీభూతశ్చ మృదుబస్తిజడీభూతః,-కోష్ఠాద్బహిరనిఃసరణాత్ కోష్ఠ ఏవావస్థితిం కృత్వా స్థితః, తస్మింస్తథాభూతేఽన్యో బస్తిస్తీక్ష్ణః శస్యతే| తీక్ష్ణైః-గోమూత్రాదినిష్పాదితైర్బస్తిభిః, వికర్షితే కోష్ఠే సతి స్నిగ్ధాదిగుణో బస్తిరిష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఏవం బస్తీనుక్త్వా కల్పనాప్రకారమాహ| తత్ర మృదునాజాడేయే జాతే తీక్ష్ణో యోజ్యః, తీక్ష్ణేన కర్షణే జాతే మృదుర్యోజ్య ఇత్యాహ-మృదుబస్తీతి|
Adhikarana తీక్ష్ణత్వమృదుత్వహేతూని ద్రవ్యాణి (౬౯) · Śloka ౬౯
తీక్ష్ణత్వం మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాజ్యాద్యైస్తు మార్దవం||69||
View original
तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराज्याद्यैस्तु मार्दवम्||६९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తీక్ష్ణత్వం బస్తేర్మూత్రపీల్వగ్నిలవణక్షారసర్షపైః ప్రాప్తకాలం- యోగ్యేఽవసరే, విధాతవ్యం| క్షీరఘృతాద్యైశ్చ బస్తేర్మార్దవం ప్రాప్తకాలం కర్తవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తీక్ష్ణత్వమృదుత్వహేతూని ద్రవ్యాణ్యాహ-తీక్ష్ణత్వమితి|
Adhikarana బలాద్యనురోధేన బస్తిః కల్ప్యః (౭౦) · Śloka ౭౦
బలకాలరోగదోషప్రకృతీః ప్రవిభజ్య యోజితో బస్తిః| స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః స్వాన్ స్వాన్ రోగాన్నివర్తయతి||70||
View original
बलकालरोगदोषप्रकृतीः प्रविभज्य योजितो बस्तिः| स्वैः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान्निवर्तयति||७०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాదీన్ ప్రవిభజ్య స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః-యథాయథం యోగ్యైః, సిద్ధో బస్తిర్యోజితః స్వాన్ స్వానామయానుపశమయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బలాద్యనురోధేన బస్తిః కల్ప్య ఇత్యాహ-బలకాలేతి|
Adhikarana హేతువ్యాధివిపరీతో బస్తిః కల్ప్యః (౭౧) · Śloka ౭౧
ఉష్ణార్తానాం శీతాంఛీతార్తానాం తథా సుఖోష్ణాంశ్చ| తద్యోగ్యౌషధయుక్తాన్ బస్తీన్ సంతర్క్య యుంజీత||71||
View original
उष्णार्तानां शीताञ्छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश्च| तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् संतर्क्य युञ्जीत||७१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉష్ణార్తానాం నృణాం శీతాన్ బస్తీన్ శీతార్తానాం- సుఖోష్ణాన్ బస్తీన్ దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హేతువ్యాధివిపరీతో బస్తిః కల్ప్య ఇత్యాహ-ఉష్ణార్తానామితి|
Adhikarana శోధనీయేషు బృంహణీయనిషేధః (౭౨) · Śloka ౭౨
బస్తీన్న బృంహణీయాన్ దద్యాద్వ్యాధిషు విశోధనీయేషు|72|
View original
बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद्व्याधिषु विशोधनीयेषु|७२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- శోధనీయేషు బృంహణీయనిషేధమాహ-బస్తీనితి|
Adhikarana శోధనీయాః (౭౨) · Śloka ౭౨
మేదస్వినో విశోధ్యా యే చ నరాః కుష్ఠమేహార్తాః||72||
View original
मेदस्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठमेहार्ताः||७२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
వ్
Adhikarana క్షీణాదిషు శోధనీయనిషేధః (౪) · Śloka ౪
న క్షీణక్షతదుర్బలమూర్చ్ఛితకృశశుష్కశుద్ధదేహానాం| దద్యాద్విశోధనీయాన్ దోషనిబద్ధాయుషో యే చ||73|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థాన బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
View original
न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कशुद्धदेहानाम्| दद्याद्विशोधनीयान् दोषनिबद्धायुषो ये च||७३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थान बस्तिकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-యస్మాదేతే దోషైర్నిబద్ధజీవితాః, తస్మాదేతేషాం దోషనిర్హరణాత్ ప్రాణసంశయః స్యాదిత్యాహ, జీవితరక్షార్థమేతే న విశోధ్యా ఇతి| ఆర్యాశ్చతస్రః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధస్థానే బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||