൩. വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിരധ്യായഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Show commentary

Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

അഥ വമനവിരേചനകല്പാഭ്യാമനന്തരം തദ്വ്യാപത്സിദ്ധിം ബ്രൂതേ-

Adhikarana വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിരധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨

അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

View original

अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेदयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വമനവിരേചനയോര്വ്യാപത്-അയഥാശാസ്ത്രമനുഷ്ഠീയമാനയോര്ഗദോത്പത്തിഃ, തസ്യാ വമനവിരേചനവ്യാപദഃ സിദ്ധിഃ-സാധനം ചികിത്സിതം, താം വര്ണയിഷ്യാമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ -വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| വ്യാപദശ്ചോക്താഃ സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൩)- "പ്രതികൂലാ ഗതിഃ പാകോ ഗ്രഥിതത്വം സഗൌരവമ്| ദോഷോത്ക്ലേശോ ഭൃശാധ്മാനം പരികര്തഃ പരിസ്രവഃ|| പ്രവാഹികാ ഹൃദ്ഗ്രഹണം സര്വഗാത്രപരിഗ്രഹഃ| സഹ ധാതുസ്രവേണൈതാ ദ്വാദശോക്താഃ സസാധനാഃ|| വ്യാപദോ യോഗവിഭ്രംശാദ്വിവിധേऽപി വിരേചനേ|" ഇതി|

Adhikarana വമനസ്യ പ്രതികൂലാ ഗതിഃ (൧-൨) · Śloka ൨

വമനം മൃദുകോഷ്ഠേന ക്ഷുദ്വതാऽല്പകഫേന വാ| അതിതീക്ഷ്ണഹിമസ്തോകമജീര്ണേ ദുര്ബലേന വാ||൧|| പീതം പ്രയാത്യധസ്തസ്മിന്നിഷ്ടഹാനിര്മലോദയഃ| വാമയേത്തം പുനഃ സ്നിഗ്ധം സ്മരന് പൂര്വമതിക്രമമ്||൨||

View original

वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताऽल्पकफेन वा| अतितीक्ष्णहिमस्तोकमजीर्णे दुर्बलेन वा||१|| पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्निष्टहानिर्मलोदयः| वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन् पूर्वमतिक्रमम्||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏവംവിധേന പുരുഷേണൈവംവിധം വമനം പീതമധഃ പ്രയാതി| തസ്മിന്-വമനേऽധസ്താത്പ്രയാതേ സതി, ഇഷ്ടഹാനിഃ-അഭിപ്രേതസ്യ വമനകാര്യസ്യാനിഷ്പത്തിഃ| തഥാ മലസ്യ-വമനസാധ്യസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ കേവലസ്യാന്യദോഷയുക്തസ്യ വാ, ഉദയഃ-സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യൈവാമയകരണം പ്രതിചലപ്രവലകേ ച| തം-പുരുഷം പീതവമനമപ്യവാന്തം, പുനഃ സ്നിഗ്ധം വാമയേത്| പൂര്വം സ്നിഗ്ധമപീതി പുനഃ ശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| കഥം വാമയേത് ? സ്മരന് പൂര്വമതിക്രമമ്, യതോऽതിക്രമാത് പീതവമനോऽപ്യസൌ പുരുഷോ വമനകര്മണഃ ഫലം നാപ്തവാന്| തമതിക്രമം-അപരാധം, സ്മരന് ചേതസി കുര്വാണോ, ന ത്വേവമേവ, വാമയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana വിരേചനസ്യ പ്രതികൂലാ ഗതിഃ (൩-൫) · Śloka ൫

അജീര്ണിനഃ ശ്ലേഷ്മവതോ വ്രജത്യൂര്ധ്വം വിരേചനമ്| അതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണമഹൃദ്യമതിഭൂരി വാ||൩|| തത്ര പൂര്വോദിതാ വ്യാപത്സിദ്ധിശ്ച, ന തഥാऽപി ചേത്| ആശയേ തിഷ്ഠതി തതസ്തൃതീയം നാവചാരയേത്||൪|| അന്യത്ര സാത്മ്യാദ്ധൃദ്യാദ്വാ ഭേഷജാന്നിരപായതഃ| |൫|

View original

अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्| अतितीक्ष्णोष्णलवणमहृद्यमतिभूरि वा||३|| तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च, न तथाऽपि चेत्| आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्||४|| अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः| |५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അജീര്ണിനസ്തഥാ ബഹുശ്ലേഷ്മിണോ വിരേചനമതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണഹൃദ്യമതിപ്രഭൂതം ച പീതമൂര്ധ്വം യാതി| തത്ര-തസ്മിന്നൂര്ധ്വം വ്രജതി, പൂര്വോക്താ(ദിതാ) വ്യാപത്-ഇഷ്ടഹാനിര്മലോദയ ഇതി| തത്ര തഥൈവ സിദ്ധിഃ-ചികിത്സിതമ്| തഥാ, അനന്തരം വിരേചനസ്യോര്ധ്വഗമനാദവിരിക്തം പുനഃ സ്നിഗ്ധം വിരേചയേത്| തഥൈവ പൂര്വം വിരേചനാതിക്രമം സ്മരന്നിതോऽപരാധാത്പൂര്വം വിരേചനേ ന വിരിക്തസ്തമതിക്രമം പരിഹരന് വിരേചയേദിത്യര്ഥഃ| തഥാऽപി-ഏവമനുഷ്ഠീയമാനേ തദ്വിരേചനൌഷധം പീതം, യദ്യാശയേ-കോഷ്ഠലക്ഷണേ, ന തിഷ്ഠതി-തത്ര സ്ഥിതിം ന ബധ്നാതി ഊര്ധ്വമേവ പുനരേതി, തതസ്തൃതീയം വിരേചനൌഷധം-ആരഗ്വധാദി, നാവചാരയേത്| യദി തു സാത്മ്യം ഹൃദ്യം നിരപായം വാ ഭേഷജം തദാ തൃതീയമപ്യവചാരയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനസ്യ പ്രതികൂലാം ഗതിമാഹ-അജീര്ണിന ഇതി| തത്ര-വിരേചനേ| പൂര്വോദിതാ-വമനോക്താ, വ്യാപത്-ഇഷ്ടഹാനിര്മലോദയ ഇത്യേഷാ, സിദ്ധിശ്ച-തം സ്നിഗ്ധം പുനര്വിരേചയേദിത്യേഷാ| തഥാऽപി-തേനാപി പ്രകാരേണ, യദ്യാശയേ വിരേചനം ന തിഷ്ഠതി-ഊര്ധ്വം യാതി, തതഃ-അനന്തരം, തൃതീയം പ്രയോഗം നാവചാരയേത്, യദി തു സാത്മ്യം ഹൃദ്യം നിരപായം വാ ഭേഷജം തദാ തൃതീയമപ്യവചാരേയേത്|

Adhikarana ഗ്രഥിതത്വപാകഗൌരവാണി (൫-൮) · Śloka ൮

| അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നദേഹസ്യ പുരാണം രൂക്ഷമൌഷധമ്||൫|| ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ നിര്ഹര്തുമശക്തം ജനയേദ്ഗദാന്| വിഭ്രംശം ശ്വയഥും ഹിധ്മാം തമസോ ദര്ശനം തൃഷമ്||൬|| പിണ്ഡീകോദ്വേഷ്ടനം കണ്ഡൂമൂര്വോഃ സാദം വിവര്ണതാമ്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ വാऽത്യല്പം ദീപ്താഗ്നേര്ജീര്ണമൌഷധമ്||൭|| ശീതൈര്വാ സ്തബ്ധമാമേ വാ സമുത്ക്ലേശ്യാഹരന്മലാന്| താനേവ ജനയേദ്രോഗാനയോഗഃ സര്വ ഏവ സഃ||൮||

View original

| अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षमौषधम्||५|| दोषानुत्क्लेश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्| विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्||६|| पिण्डीकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्| स्निग्धस्विन्नस्य वाऽत्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम्||७|| शीतैर्वा स्तब्धमामे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्| तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരസ്യ പുരാണം രൂക്ഷം വിരേചനൌഷധമുപയുക്തം ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ-പ്രച്യാവ്യ, നിര്ഹര്തുമശക്തം വിഭ്രംശാദികാന് ഗദാന് ജനയേത്| അഥവാ, സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ചൌഷധമത്യല്പം-മാത്രാഹീനം, ദീപ്താഗ്നേര്ജീര്ണം-പരിണതം, സ്യാത്| ശീതൈര്വാ സ്തബ്ധഭേഷജമാമേ വാ സ്തബ്ധം സത് [മലാന്-] ദോഷാന്, ഉത്ക്ലേശ്യാനിര്ഹരത് പൂര്വോക്താനേവ രോഗാന് ജനയേത്| സഃ-ഏവംഭൂതഃ, സര്വ ഏവായോഗഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana തേഷാം പ്രതീകാരഃ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦

തം തൈലലവണാഭ്യക്തം സ്വിന്നം പ്രസ്തരസങ്കരൈഃ| നിരൂഢം ജാങ്ഗലരസൈര്ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത്||൯|| ഫലമാഗധികാദാരുസിദ്ധതൈലേന മാത്രയാ| സ്നിഗ്ധം വാതഹരൈഃ സ്നേഹൈഃ പുനസ്തീക്ഷ്ണേന ശോധയേത്||൧൦||

View original

तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः| निरूढं जाङ्गलरसैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत्||९|| फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया| स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തം-ഉത്ക്ലിഷ്ടദോഷം, തൈലലവണാഭ്യക്തം പ്രസ്തരസങ്കരാഖ്യൈഃ സ്വേദൈഃ സ്വിന്നം തഥാ നിരൂഢം ജാങ്ഗലരസൈര്ഭോജയിത്വാ ഫലാദിസിദ്ധതൈലേന മാത്രയാऽനുവാസയേത്| വാതഹരൈഃ സ്നേഹൈഃ സ്നിഗ്ധം പുനസ്തീക്ഷ്ണേന വിരേചനേന വിശോധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തം-ത്രിവിധായോഗിനം, നിരൂഢം-സമൂത്രൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്നിരൂഹൈഃ, സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൩) തഥോക്തത്വാത്, മദനഫലാദിതൈലേനാനുവാസയേത്|

Adhikarana ദോഷോല്കേശഭൃശാധ്മാനേ, തയോഃ പ്രതീകാരഃ (൧൧-൧൪) · Śloka ൧൪

ബഹുദോഷസ്യ രൂക്ഷസ്യ മന്ദാഗ്നേരല്പമൌഷധമ്| സോദാവര്തസ്യ ചോത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന് മാര്ഗാന് നിരുധ്യ തൈഃ||൧൧|| ഭൃശമാധ്മാപയേന്നാഭിം പൃഷ്ഠപാര്ശ്വശിരോരുജമ്| ശ്വാസം വിണ്മൂത്രവാതനാം സങ്ഗം കുര്യാച്ച ദാരുണമ്||൧൨|| അഭ്യങ്ഗസ്വേദവര്ത്യാദി സനിരൂഹാനുവാസനമ്| ഉദാവര്തഹരം സര്വം കര്മാധ്മാതസ്യ ശസ്യതേ||൧൩|| പഞ്ചമൂലയവക്ഷാരവചാഭൂതികസൈന്ധവൈഃ| യവാഗൂഃ സുകൃതാ ശൂലവിബന്ധാനാഹനാശനീ||൧൪||

View original

बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेरल्पमौषधम्| सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान् मार्गान् निरुध्य तैः||११|| भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्| श्वासं विण्मूत्रवातनां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्||१२|| अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्| उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते||१३|| पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः| यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബഹുദോഷസ്യ രൂക്ഷസ്യ തഥാ മന്ദാഗ്നേരല്പമൌഷധം യോജിതം തഥോദാവര്തവതോ ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ മാര്ഗാന് നിരുധ്യ തൈശ്ച ദോഷൈര്ഭൃശം നാഭിമാധ്മാപയേത്| തഥാ പൃഷ്ഠാദിരുജാദീന് കുര്യാത്| ആധ്മാതസ്യ നരസ്യാഭ്യങ്ഗാദികം കര്മ ഉദാവര്തഹരം സര്വം ശസ്യതേ| പഞ്ചമൂലാദിഭിഃ സുകൃതാ യവാഗൂഃ ശൂലാദിനാശനീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദോഷോത്ക്ലേശഭൃശാധ്മാനേ ആഹ-ബഹുദോഷസ്യേതി| തത്ര "ഉത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന്" ഇത്യന്തേന ദോഷോത്ക്ലേശമ്| ശേഷേണ ഭൃശാധ്മാനമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൩)- "കഫോല്ബണസ്യാതിസ്നിഗ്ധസ്യ ഗുരുകോഷ്ഠസ്യ മന്ദാഗ്നേര്വാ മൃദുപ്രണീതമൌഷധം ഭൃശമുത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന് ജാഡ്യതന്ദ്രാദൌര്ബല്യാങ്ഗസാദാന് ജനയതി| തച്ഛീഘ്രമുല്ലിഖേത്| ലങ്ഘിതം ച സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം പുനഃ സ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണോഷ്ണൈര്വിശോധയേത്| സശേഷാന്നായ വാതശ്ലേഷ്മവതേ രൂക്ഷായ സോദാവര്തായ മന്ദാഗ്നയേ വാ ശീതം രൂക്ഷം വാ ദത്തമൌഷധം ഭൃശമാധ്മാനം കരോതി| തത്ര മലസങ്ഗാത്സമുന്നഹ്യത്യുദരമന്തഃശൂലം ദൃതിവത്പാര്ശ്വയോരാപൂര്ണതാ ശിരഃപൃഷ്ഠരുജാ ശ്വാസഃ പായുവസ്തിനിസ്തോദശ്ച ഭവതി| തമുദാവര്താനാഹഹരാഭ്യങ്ഗസ്വേദവര്തിദീപനചൂര്ണബസ്തിക്രിയാഭിരുപാചരേത്|" ഇതി| തൈഃ-ഉത്ക്ലിഷ്ടദോഷൈഃ| നാഭിം-നാഭിസമീപമുദരമ്| പഞ്ചമൂലാദിയവാഗൂഃ സുകൃതാ-ത്രികടുലവണസ്നേഹയുതാ| പഞ്ചമൂലം-മഹത്| ഉക്തം ഹി വൃന്ദേന (ജ്വരാതിസാരാധികാര ശ്ലോ.൧൬)- "പഞ്ചമൂലീതി സാമാന്യാദ്ഭാഹ്യാ പിത്തേ കനീയസീ| മഹതീ പഞ്ചമൂലീ തു വാതശ്ലേഷമോത്തരേ ഹിതാ||" ഇതി| ഭൂതികം-രോഹിഷമ്| സൈന്ധവസ്യ ക്വാഥ്യദ്രവ്യേഷൂക്താവപി സിദ്ധായാം യവാഗ്വാം ലവണസ്ഥാനേ പ്രയോഗഃ| അത ഏവ സുകൃതാശബ്ദേന കൃതാഖ്യോ ഭേദ ഉച്യതേ|

Adhikarana പ്രവാഹികാദിത്രയേ ഭേഷജമ് (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬

പിപലീദാഡിമക്ഷാരഹിങ്ഗുശുണ്ഠ്യമ്ലവേതസാന്| സസൈന്ധവാന് പിബേന്മദ്യൈഃ സര്പിഷോഷ്ണോദകേന വാ||൧൫|| പ്രവാഹികാപരിസ്രാവവേദനാപരികര്തനേ| |൧൬|

View original

पिपलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्| ससैन्धवान् पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा||१५|| प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने| |१६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിപ്പല്യാദീന് മദ്യേന സര്പിഷോഷ്ണാമ്ബുനാ വാ പിബേത് പ്രവാഹികാദിഷു|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രവാഹികാദിത്രയേ ഭേഷജമാഹ-പിപ്പലീതി| പിപ്പല്യാദിചൂര്ണം മദ്യാദ്യന്യതമേന പ്രവാഹികാദിഷു തിസൃഷു വ്യാപത്സു പിബേത്| വേദനയാ പരികര്തനം-ഛേദനമിവ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൩)-"ക്ഷാമേണാല്പബലേന മൃദുകോഷ്ഠാഗ്നിനാ രൂക്ഷേണ സ്നിഗ്ധേന വാ സ്വിന്നേന സാമേന വാ ബലവദൌഷധമുപയുക്തം സപിത്തമനിലം പരിദൂഷ്യ പരികര്തികാമാപാദയതി| തത്ര നാഭിബസ്തിഗുദമേഢ്രേ സദാഹം പരികര്തനമനിലസങ്ഗോ വിഷ്ടമ്ഭശ്ച| തം കൃഷ്ണതിലമധുകമധുയുക്തൈഃ പിച്ഛാബസ്തിഭിരാസ്ഥാപയേത്| ക്ഷീരിവൃക്ഷശൃതക്ഷീരേണ വാ, ശീതാമ്ബുപരിഷിക്തം ചൈനം പയസാ ഭുക്തവന്തം ഘൃതമണ്ഡേന യഷ്ടീമധുകതൈലേന വാऽനുവാസയേത്| ക്ഷാമസ്യ ച മധുരോ ബൃംഹണശ്ച സര്വോ വിധിരിഷ്ടഃ| സാമേ ദീപനോ ലങ്ഘനശ്ച, ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണം ചാന്നപാനമ്| നിരാമീഭൂതേ ചാനുബന്ധേ ലഘുക്ഷാരാമ്ലമ്| വാതേऽധികേ ദധി സാമ്ലം ദാഡിമത്വചാ യുക്തം ഭോജനേ പാനേ ച യുഞ്ജീത| സദാഡിമരസം സര്പിഃ പിബേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ വാ തിലദേവദാരുകല്കമ്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ബഹുദോഷസ്യാല്പമല്പഗുണം മൃദുസ്നിഗ്ധം വാ ശോധനമവചാരിതമുത്ക്ലേശ്യ ദോഷാന്ന നിര്ഹരതി, അല്പാല്പം ച പിത്തകഫസംസൃഷ്ടം പരിസ്രവതി, വിഷ്ടമ്ഭഗൌരവശോഫകോഠകണ്ഡൂപാണ്ഡുതാങ്ഗസാദഗുദശൂലാനി ചാപാദയതി| തം തിനിശധവാശ്വകര്ണപലാശബലാനിര്യൂഹൈര്മധുയുക്തൈരാസ്ഥാപയേത്| ഉപശാന്തപരിസ്രവം ച പുനരുപസ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണൈഃ ശോധയേത്| ശുദ്ധേ ച ദീപനാംശ്ചൂര്ണാസവാരിഷ്ടാദീന് യോജയേത്| പീതൌഷധോ യദാ വേഗമുദീരയതി നിഗൃഹ്ണാതി വാ, തദാ പ്രവാഹികാऽസ്യ ജായതേ| തസ്യാം സദാഹശൂലം സപിച്ഛം ശ്വേതം കൃഷ്ണം സരക്തം വാ ഭൃശം പ്രവാഹമാനഃ കഫമുപവിശതി| തം പരിസ്ത്രവവിധിനോപചരേത്|" ഇതി|

Adhikarana ഹൃദ്ഗ്രഹഃ (൧൬-൨൧) · Śloka ൨൧

| പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹാന്മാരുതാദയഃ||൧൬|| കുപിതാ ഹൃദയം ഗത്വാ ഘോരം കുര്വന്തി ഹൃദ്ഗ്രഹമ്| ഹിധ്മാപാര്ശ്വരുജാകാസദൈന്യലാലാക്ഷിവിഭ്രമൈഃ||൧൭|| ജിഹ്വാം ഖാദതി നിഃസംജ്ഞോ ദന്താന് കടകടായയന്| ന ഗച്ഛേദ്വിഭ്രമം തത്ര വാമയേദാശു തം ഭിഷക്||൧൮|| മധുരൈഃ പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തം കടുഭിഃ കഫമൂര്ച്ഛിതമ്| പാചനീയൈസ്തതശ്വാസ്യ ദോഷശേഷം വിപാചയേത്||൧൯|| കായാഗ്നിം ച ബലം ചാസ്യ ക്രമേണാഭിപ്രവര്ധയേത്| |൨൦| ഘ്|൨൧|

View original

| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः||१६|| कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्| हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः||१७|| जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् कटकटाययन्| न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक्||१८|| मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्| पाचनीयैस्ततश्वास्य दोषशेषं विपाचयेत्||१९|| कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्| |२०| घ्|२१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹാദ്വാതാദയഃ കുപിതാ ഹൃദയം ഗത്വാ ഘോരം ഹൃദ്ഗ്രഹം കുര്വന്തി| ഹിധ്മാദിയുക്തഃ സ ച ഹൃദ്ഗ്രഹാദിമാന് ജിഹ്വാം ഖാദതി നിഃസംജ്ഞഃ സന്| തഥാ ദന്താന് കടകടായതേ| തത്ര തസ്മിന്നവസ്ഥാവിശേഷേ, ഭിഷഗാശ്വേവ തം-രോഗിണം, സംശയം ഹിത്വാ വാമയേത്| മധുരൈഃ പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തം വാമയേത്| കഫമൂര്ച്ഛിതം കടുഭിര്വാമയേത്| വാമയിത്വാ ചാസ്യ ദോഷശേഷം പാചനീയൈര്ദ്രവ്യൈര്വിപാചയേത്| കായാഗ്നിം ബലം ച ക്രമേണാസ്യാഭിപ്രവര്ധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹൃദ്ഗ്രഹമാഹ-പീതൌഷധസ്യേതി| അക്ഷിവിഭ്രമഃ-ഉത്ധൃതാക്ഷത്വമ്| കടകടായയന്-കടത്കടദിതി കാരയന്, "ലോഹിതാദിഡാജൂഭ്യഃ ക്യഷ്" ഇതി ക്യഷന്താണ്ണിച| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൩)-"തസ്മൈ ഭിഷക് ശീഘ്രമമുഹ്യന്നഭ്യങ്ഗപൂര്വം ധാന്യസ്വേദേന പരിസ്വേദ്യ തീക്ഷ്ണമവപീഡം ദദ്യാത്| യഥാദോഷോച്ഛ്രായം ച ബസ്തീന് വിതരേത്|" ഇതി|

Adhikarana ഹൃദ്ഗ്രഹേ ഭേഷജമ്, ഹൃദ്ഗ്രഹവിശേഷേഭേഷജമ് (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧

| പവനേനാതിവമതോ ഹൃദയം യസ്യ പീഡ്യതേ||൨൦|| തസ്മൈ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് ദദ്യാത്പിത്തകഫേऽന്യഥാ| |൨൧|

View original

| पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते||२०|| तस्मै स्निग्धाम्ललवणान् दद्यात्पित्तकफेऽन्यथा| |२१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്യാതിവമതഃ പവനേന ഹൃദയം പീഡ്യതേ, തസ്മൈ രോഗിണേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണം ദദ്യാത്| പിത്തകഫേ കുപിതേ, അന്യഥാ-മധുരശീതാദികം, ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹൃദ്ഗ്രഹവിശേഷേ ഭേഷജമാഹ-പവനേനേതി| അന്യഥേതി രൂക്ഷമധുരകടുതിക്തകഷായാന് യോഗാന് ദദ്യാത്|

Adhikarana സര്വഗാത്രപരിഗ്രഹസ്തദ്ഭേഷജം ച (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩

| പീതൌഷധസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹേണ കഫേന വാ||൨൧|| രുദ്ധോऽതി വാ വിശുദ്ധസ്യ ഗൃഹ്ണാത്യങ്ഗാനി മാരുതഃ| സ്തമ്ഭവേപഥുനിസ്തോദസാദോദ്വേഷ്ടാര്തിഭേദനൈഃ||൨൨|| തത്ര വാതഹരം സര്വം സ്നേഹസ്വേദാദി ശസ്യതേ| |൨൩|

View original

| पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा||२१|| रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः| स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः||२२|| तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| |२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പീതഭേഷജസ്യ വേഗാനാം നിഗ്രഹേണ കഫേന വാ രുദ്ധോऽതി വിശുദ്ധസ്യ വാ വായുരങ്ഗാനി ഗൃഹ്ണാതി സ്തമ്ഭാദിഭിഃ| തത്ര സര്വം വാതഹരം സ്നേഹസ്വേദാദി ശസ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വഗാത്രപരിഗ്രഹമാഹ-പീതൌഷധസ്യേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൩)- "അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനാബ്രഹ്മചാരിണാ വേഗധാരിണാ മൃദുകോഷ്ഠേന സുകുമാരേണ വാ രൂക്ഷമൌഷധമതിമാത്രപ്രയുക്തമതിവിരേകാദ്വായും പ്രകോപയതി| തേന സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹേ വിശേഷാത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠ ശ്രോണിമന്യാമര്മസു ശൂലം മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമഃ കമ്പഃ സ്തമ്ഭോ നിസ്തോദോ ഭേദ ഉദ്വേഷ്ടനം സംജ്ഞാനാശശ്ച സ്യാത്| തമഭ്യജ്യ ധാന്യൈഃ സ്വേദയിത്വാ യഷ്ടീമധുവിപക്വേന തൈലേനാനുവാസയേത്, വാതഹരം ചാന്നപാനമ്|" ഇതി|

Adhikarana ധാതുസ്രവസ്തദ്ഭേഷജം ച (൨൩-൨൬) · Śloka ൨൬

| ബഹുതീക്ഷ്ണം ക്ഷുധാര്തസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ഭേഷജമ്||൨൩|| ഹൃത്വാऽऽശു വിട്പിത്തകഫാന് ധാതൂനാസ്രാവയേദ്ദ്രവാന്| തത്രാതിയോഗേ മധുരൈഃ ശേഷമൌഷധമുല്ലിഖേത്||൨൪|| യോജ്യോऽതി വമനേ രേകോ വിരേകേ വമനം മൃദു| പരിഷേകാവഗാഹാദ്യൈഃ സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേച്ച തമ്||൨൫|| അഞ്ജനം ചന്ദനോശീരമജാസൃക്ശര്കരോദകമ്| ലാജചൂര്ണൈഃ പിബേന്മന്ഥമതിയോഗഹരം പരമ്||൨൬||

View original

| बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्||२३|| हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातूनास्रावयेद्द्रवान्| तत्रातियोगे मधुरैः शेषमौषधमुल्लिखेत्||२४|| योज्योऽति वमने रेको विरेके वमनं मृदु| परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्||२५|| अञ्जनं चन्दनोशीरमजासृक्शर्करोदकम्| लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുധാര്തസ്യ മൃദുകോഷ്ഠസ്യ നരസ്യ ബഹുതീക്ഷ്ണം ച ഭേഷജം വിട്പിത്തകഫാന് ശീഘ്രമേവ ഹൃത്വാ ദ്രവാന് ധാതൂനാസ്രാവയേത്| തസ്മിന് വിരേചനാതിയോഗേ മധുരൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശേഷം വിരേചനദ്രവ്യമുദ്ധരേത്| അതിവമനേ സതി വിരേകോ യോജ്യഃ| അതിവിരേകേ ച മൃദു വമനം യോജ്യമ്| പരിഷേകാദിഭിശ്ച ശീതൈസ്തം-വിരേകം, സ്തമ്ഭയേത്| ആദിശബ്ദോ ജലാര്ദ്രശീതമാരുതാദിഗ്രഹണായ| അഞ്ജനാദികം ലാജചൂര്ണൈഃ സഹ മന്ഥം പരം വിരേകാതിയോഗഹരം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ധാതുസ്രവമാഹ-ബഹുതീക്ഷ്ണമിതി| അജാസൃഗ്ഛാഗരുധിരമ്| അഞ്ജനാദിഷട്കം ലാജചൂര്ണൈഃ സഹ പിബേത് "സക്തവഃ സര്പിഷാഭ്യക്താഃ ശീതവാരിപരിപ്ലുതാഃ| നാതിസാന്ദ്രാ ന ചാത്യച്ഛാ മന്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ||' ഇത്യുക്തവിശേഷപ്രാപ്ത്യര്ഥം മന്ഥമിത്യുക്തമ്|

Adhikarana വമനാതിയോഗേ വിശേഷഃ (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮

വമനസ്യാതിയോഗേ തു ശീതാമ്ബുപരിഷേചിതഃ| പിബേത്ഫലരസൈര്മന്ഥം സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൨൭|| സോദ്ഗാരായാം ഭൃശം ഛര്ദ്യാം മൂര്വായാ ധാന്യമുസ്തയോഃ| സമധൂകാഞ്ജനം ചൂര്ണം ലേഹയേന്മധുസംയുതമ്||൨൮||

View original

वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः| पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्||२७|| सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः| समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വമനസ്യ ത്വതിയോഗേ ശീതാമ്ബുപരിഷേചിതഃ സന് ഫലരസൈര്മന്ഥം ഘൃതാദിയുക്തം പിബേത്| അതിശയേന സോദ്ഗാരേ വമനേ സതി മൂര്വാദിചൂര്ണം ലേഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനാതിയോഗേ വിശേഷമാഹ-വമനസ്യേതി| മൂര്വാദിപഞ്ചകചൂര്ണം മധുനാ ലേഹയേത്|

Adhikarana വമനഭൈഷജ്യാതിയോഗേ വ്യാപത് തദ്ഭേഷജം ച (൨൯-൩൮) · Śloka ൩൮

വമതോऽന്തഃ പ്രവിഷ്ടായാം ജിഹ്വായാം കവലഗ്രഹാഃ| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ ഹൃദ്യാ യൂഷമാംസരസാ ഹിതാഃ||൨൯|| ഫലാന്യമ്ലാനി ഖാദേയുസ്തസ്യ ചാന്യേऽഗ്രതോ നരാഃ| നിഃസൃതാം തു തിലദ്രാക്ഷാകല്കലിപ്താം പ്രവേശയേത്||൩൦|| വാഗ്ഗ്രഹാനിലരോഗേഷു ഘൃതമാംസോപസാധിതാമ്| യവാഗൂം തനുകാം ദദ്യാത്സ്നേഹസ്വേദൌ ച കാലവിത്||൩൧|| അതിയോഗാച്ച ഭൈഷജ്യം ജീവം ഹരതി ശോണിതമ്| തജ്ജീവാദാനമിത്യുക്തമാദത്തേ ജീവിതം യതഃ||൩൨|| ശുനേ കാകായ വാ ദദ്യാത്തേനാന്നമസൃജാ സഹ| ഭുക്തേऽഭുക്തേ വദേജ്ജീവം പിത്തം വാ ഭേഷജേരിതമ്||൩൩|| ശുക്ലം വാ ഭാവിതം വസ്ത്രമാവാനം കോഷ്ണവാരിണാ| പ്രക്ഷാലിതം വിവര്ണം സ്യാത്പിത്തേ ശുദ്ധം തു ശോണിതേ||൩൪|| തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാമദാര്തസ്യ കുര്യാദാമരണാത്ക്രിയാമ്| രക്തപിത്താതിസാരഘ്നീം തസ്യാശു പ്രാണരക്ഷണീമ്||൩൫|| മൃഗഗോമഹിഷാജാനാം സദ്യസ്കം ജീവതാമസൃക്| പിബേജ്ജീവാഭിസന്ധാനം ജീവം തദ്ധ്യാശു ഗച്ഛതി||൩൬|| തദേവ ദര്ഭമൃദിതം രക്തം ബസ്തൌ നിഷേചയേത്| ശ്യാമാകാശ്മര്യമധുകദൂര്വോശീരൈഃ ശൃതം പയഃ||൩൭|| ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുതം ബസ്തിം വാ യോജയേദ്ധിമമ്| പിച്ഛാബസ്തിം സുശീതം വാ ഘൃതമണ്ഡാനുവാസനമ്||൩൮||

View original

वमतोऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः| स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः||२९|| फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः| निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्||३०|| वाग्ग्रहानिलरोगेषु घृतमांसोपसाधिताम्| यवागूं तनुकां दद्यात्स्नेहस्वेदौ च कालवित्||३१|| अतियोगाच्च भैषज्यं जीवं हरति शोणितम्| तज्जीवादानमित्युक्तमादत्ते जीवितं यतः||३२|| शुने काकाय वा दद्यात्तेनान्नमसृजा सह| भुक्तेऽभुक्ते वदेज्जीवं पित्तं वा भेषजेरितम्||३३|| शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा| प्रक्षालितं विवर्णं स्यात्पित्ते शुद्धं तु शोणिते||३४|| तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात्क्रियाम्| रक्तपित्तातिसारघ्नीं तस्याशु प्राणरक्षणीम्||३५|| मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक्| पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति||३६|| तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तौ निषेचयेत्| श्यामाकाश्मर्यमधुकदूर्वोशीरैः शृतं पयः||३७|| घृतमण्डाञ्जनयुतं बस्तिं वा योजयेद्धिमम्| पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഛര്ദയതോऽഭ്യന്തരേ ജിഹ്വായാം പ്രവിഷ്ടായാം സത്യാം കവലഗ്രഹശ്ഛാഗമാംസരസാഃ സ്നിഗ്ധാദിയുക്താ മനഃപ്രിയാ ഹിതാഃ| തഥാ തസ്യ-അന്തഃപ്രവിഷ്ടജിഹ്വസ്യ, അഗ്രേऽപരേ നരാ അമ്ലാനി ഫലാനി ഖാദേയുഃ| നിഃസൃതാം ച രസനാം തിലദ്രാക്ഷാകല്കേന ലിപ്താമന്തഃ പ്രവേശയേത്| സ൦-വാഗ്ഗ്രഹാദിഷു വാതരോഗേഷു ഘൃതമാംസോപസാധിതാം സ്വച്ഛാം യവാഗൂം ദദ്യാത്| സ്നേഹസ്വേദൌ ച യോജയേത്| സ൦-അതിയോഗേന ച യദ്ഭേഷജം ജീവാഖ്യം ശോണിതം ഹരതി തദ്ഭൈഷജ്യം ജീവാദാനമിതി ഗദിതമ്, യതസ്തജ്ജീവിതമാദത്തേ| പിത്തരക്തയോര്ഗന്ധവര്ണാനുവൃത്തിത്വസാമാന്യാത് കിമിദം രക്തമുത പിത്തമ് ? ഇതി സംശയഃ| തത്പരീക്ഷാര്ഥമാഹ-ശുനേ കാകായ വേത്യാദി| തേന വിരേചനാതിയോഗോദ്ഭവേന രക്തേന, മിശ്രിതമന്നം ശുനേ വായസായ വാ ദദ്യാത്| തസ്മിന് രക്തമിശ്രിതേऽന്നേ ഭുക്തേ സതി ജീവം വദേത്| അഭുക്തേ ച സതി തസ്മിന് വിരേചനാതിയോഗേരിതം പിത്തം ബ്രൂയാത്| ശുക്ലം വസ്ത്രം തേന വിരേചനാതിയോഗോദ്ഭവേന രക്തേന സംശയരൂപേണ ഭാവിതം-ആര്ദ്രീകൃതം, അനന്തരമാവാനം-ശുഷ്കം, കോഷ്ണവാരിണാ പ്രക്ഷാലിതം-പ്രകര്ഷേണ ധൌതം, പിത്തേ സതി വിവര്ണം വസ്ത്രം സ്യാത്, ന ശുദ്ധമ്| ശോണിതേ തു സതി പ്രക്ഷാലിതം വസ്ത്രം ശുദ്ധം സ്യാത്| സ൦-തൃഷ്ണാദ്യാര്തസ്യ ശോണിതേ സ്രവത്യേവ തക്രപിത്താതിസാരഘ്നീം പ്രാണരക്ഷണീം ശീഘ്രം ക്രിയാം കുര്യാത്, ആമരണാത്| അനേന ച മരണതുലാധിരൂഢത്വം ദ്യോതയതി| സംശയേऽപി ചികിത്സാ കാര്യേതി പ്രാഗഭ്യധായി| തത്ര മൃഗാദീനാം ജീവതാം സദ്യസ്കം-തത്ക്ഷണോത്പന്നം, രക്തം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ജീവാഭിസന്ധാനമ്| ജീവമഭിസന്ധീയതേऽത്രേതി ജീവാഭിസന്ധാനമ്| ഹി-യസ്മാത്, തത്-രക്തം കര്തൃഭൂതം, ജീവം കര്മ ആശു ഗച്ഛതി-പ്രാപ്നോതി| തദേതദ്രക്തം ദര്ഭമൃദിതം-അഭിനവപ്രസൂതദര്ഭമൃദിതം, ബസ്തൌ നിഷേചയേത്-പ്രക്ഷിപേത്| ശ്യാമാദിഭിര്വാ ശൃതം പയോ ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനാഭ്യാം യുക്തം ബസ്തിം ഹിമം-ശീതലം, യോജയേത്| അഥവാ പിച്ഛാബസ്തിം-സ്വല്പമനുവാസനം, സുശീതം ഘൃതമണ്ഡേന-സ്വച്ഛേനോര്ധ്വഭവേന ഘൃതസ്യോപരിഭാഗസ്ഥിതേന, ദേയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana ഗുദഭ്രംശേ സ്തമ്ഭനമ് (൩൯) · Śloka ൩൯

അസ്യാമപ്യതിയോഗോദ്ഭവായാമവസ്ഥായാം ഗുദഭ്രംശഃ സമ്ഭാവ്യത ഇത്യാഹ- ഗുദം ഭ്രഷ്ടം കഷായൈശ്ച സ്തമ്ഭയിത്വാ പ്രവേശയേത്| |൩൯|

View original

अस्यामप्यतियोगोद्भवायामवस्थायां गुदभ्रंशः सम्भाव्यत इत्याह- गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत्| |३९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുദം ഭ്രഷ്ടം കഷായൈഃ-കഷായരസനിഷ്പാദിതൈഃ- ക്വാഥൈഃ, സ്തമ്ഭയിത്വാ പ്രവേശയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗുദം ഭ്രഷ്ടം കഷായൈഃ-കഷായരസൈര്ദ്രവ്യൈഃ, സ്തമ്ഭയിത്വാ-സ്തബ്ധതാം നീത്വാ, പ്രവേശയേത്|

Adhikarana വിസംജ്ഞസ്യ സാമവേദാദിശ്രവണമ് (൩) · Śloka ൩

| വിസംജ്ഞം ശ്രാവയേത്സാമവേണുഗീതാദിനിസ്വനമ്||൩൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധി- സ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

View original

| विसंज्ञं श्रावयेत्सामवेणुगीतादिनिस्वनम्||३९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धि- स्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിസംജ്ഞം സമ്പന്നം സാമവേണുഗീതാദീനാം നിസ്വനം ശ്രാവയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗ- ഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം പഞ്ചമേ കല്പ സിദ്ധിസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിസംജ്ഞം സാമാദിധ്വനീന് ശ്രാവയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൩)-"അതിമാത്രമകാലേऽല്പം തുല്യവീര്യൈരഭാവിതമ്| അസമ്യക് സംസ്കൃതം ജീര്ണം വ്യാപദ്യേതൌഷധം ധ്രുവമ്|| ഛര്ദനം ന തു ദുശ്ര്ച്ഛര്ദം ദുര്വിരേചം ന രേചനമ്| പായയേദൌഷധം ഭൂയസ്തന്നിഹന്തി തഥാ ഹി തൌ|| യസ്യോര്ധ്വം കഫസംസൃഷ്ടം പീതം യാത്യാനുലോമികമ്| വമിതം കവലൈഃ ശുദ്ധം ലങ്ഘിതം പായയേത്തു തമ്|| വിബദ്ധേऽല്പം ചിരാദ്ദോഷേ സ്ത്രവത്യുഷ്ണം പിബേജ്ജലമ്| തേനാധ്മാനം വമിസ്തൃഷ്ണാ വിബന്ധശ്ചാശു ശാമ്യതി|| ഭേഷജം ദോഷരുദ്ധം ചേന്നോര്ധ്വം നാധഃ പ്രവര്തതേ| സോദ്ഗാരം സാങ്ഗശൂലം വാ സ്വേദം തത്രാവചാരയേത്|| സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യോദ്ഗാരേ ഭേഷജം ക്ഷിപ്രമുല്ലിഖേത്| അജീര്ണമപ്രവൃത്തൌ തു സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേദ്ഭിഷക്|| കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം തിഷ്ഠത്യുരസി ഭേഷജമ്| ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി സായാഹ്നേ നിശി വാ തത് പ്രവര്ത്തതേ|| ക്ഷാരാനാഹാരയേജ്ജീര്ണേ തിഷ്ഠത്യൂര്ധ്വം ഗതേऽപി വാ| വായുനാ ഭേഷജേ ത്വന്യത് സസ്നേഹലവണം പിബേത്|| തൃണ്മോഹഭ്രമമൂര്ച്ഛാദ്യാഃ സ്യുര്ജീര്യതി ച ഭേഷജേ| പിത്തഘ്നം സ്വാദു ശീതം ച ഭേഷജം തത്ര ശസ്യതേ|| ലാലാഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭരോമഹര്ഷാഃ കഫാവൃതേ| ഭേഷജം തത്ര തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കട്വാപി കഫനുദ്ധിതമ്||" ഇതി| തഥാ ധാതുസ്രവേ (സം,ക.അ. ൩)-"തം ശതധൌതഘൃതേനാഭ്യജ്യ കഷായസ്വാദുശീതൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകാവഗാഹാന്നപാനൈഃ ശര്കരാമധുമദ്ഭിശ്ച ലേഹൈഃ സ്തമ്ഭയേത്| വിശേഷേണ തു വിരേചനാതിയോഗേ തണ്ഡുലാമ്ഭസാ മധുമിശ്രേണ വാമയേത്| പ്രിയങ്വാദികം ച തണ്ഡുലോദകേന പിബേത്| രോധ്രരസാഞ്ജനാദാഡിമത്വചോ വാ| കട്ഫലോത്പലസമങ്ഗാപദ്മകേസരാണി വാ| ക്ഷൌദ്രശര്കരാമധുകോദുമ്ബരത്വചോ വാ| ശേഷേഷ്വപി ചാസമ്യക്പ്രയുക്തവമനവിരേചനോപദ്രവേഷു യഥാമയം ദോഷാദീനാലക്ഷ്യ പ്രതികുര്യാത്| ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിം ചേക്ഷേത| ഏവമുഭയതോ ഭാഗേऽപി ശോധനേ യഥാവസ്ഥമുത്തിഷ്ഠേത| യാ തു വിരേചനേ പരികര്തികാ തദ്വമനേ കണ്ഠക്ഷണനമ്, യഃ പരിസ്രവഃ സ കഫപ്രസേകഃ, യത് പ്രവാഹണം സ ശുഷ്കോദ്ഗാര ഇതി|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായൌര്വേദരസായനേ| ശുദ്ധിവ്യാപത്പ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൩||

← 2. virēcanakalpādhyāyaḥ 4. bastikalpādhyāyaḥ →