೬. ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅಥ ಭೇಷಜಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮಾರಭ್ಯತೇ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪದಾಂ ಹ್ಯುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಸಾಧನಂ, ಸದ್ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೇಷಜಸ್ಯ ಕಲ್ಪೋ-ಯೋಜನಾ, ಭೇಷಜಕಲ್ಪಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಭೇಷಜಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಧನ್ವದೇಶೇ, ತಥಾ ಸಾಧಾರಣೇ ದೇಶೇ, ತಥಾ ಸಮೇ-ಅನಿಮ್ನೋನ್ನತೇ, ತಥಾ ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ, ತಥಾ ಶ್ಮಶಾನಾದಿವರ್ಜಿತೇ, ಚೈತ್ಯಂ-ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨/೩೩) ಉಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಮೃದೌ-ಸುಸ್ಪರ್ಶೇ, ತಥಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ-ಅನುಕೂಲಂ ಜಲಂ ಯಸ್ಮಿನ್, ತಥಾ ಕುಶರೋಹಿಷಸಂಸ್ತೃತೇ, ತಥಾಽಫಾಲಕುಷ್ಟೇ-ಖಿಲೇ, ತಥಾ ವೃಕ್ಷೈರ್ಮಹತ್ತರೈರನಾಕ್ರಾನ್ತೇ ದೇಶೇ, ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಜಾತಂ ಯುಕ್ತಂ ಯಥಾಸ್ವಮ್ ವರ್ಣರಸಾದಿಭಿಃ, ತದ್ಭೇಷಜಂ ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ ಜನ್ತುಭಿಃ- ಕೀಟೈಃ, ಅಜಗ್ಧಂ-ಅಭಕ್ಷಿತಂ, ದವೇನ-ದಾವಾಗ್ನಿನಾ, ಅದಗ್ಧಂ-ಅಪ್ರುಷ್ಟಂ, ತಥಾಽವಿದಗ್ಧಂ ವೈಕೃತೈರ್ಭೂತೈಃ-ಸ್ವಭಾವಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಧರ್ಮಬಾಧಾದ್ವಿಕೃತೈರಾಕಾಶಾ(ಪೃಥಿವ್ಯಾ)ದಿಭಿರ್ಯದನಾಸೇವಿತಂ ತದವಿದಗ್ಧಮ್| ವಿಕೃತಮೇವ ವೈಕೃತಮ್, ಪ್ರಜ್ಞಾದಿತ್ವಾದಣ್| ತಥಾ ಛಾಯಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾಲಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸೇವಿತಂ, ಯದಾ ತಸ್ಯಭೇಜಷಸ್ಯ ವೃದ್ಧೌ ಛಾಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ವಸ್ತುಜಾತಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ತೇನ ಸೇವಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಽವಗಾಢಂ-ದೂರಂ ಗತಂ, ಮಹತ್-ಪೃಥು, ಮೂಲಂ ಯಸ್ಯ ತದವಗಾಢಮಹಾಮೂಲಮ್| ತಥೋದಿಚೀಂ-ಉತ್ತರಾಂ, ದಿಶಮಾಶ್ರಿತಂ-ತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ ಚ ದೇಶಗುಣಕಾಲಕಲ್ಪನಾಮಾನೈಃ ಪಞ್ಚಧಾ| ತತ್ರ ದೇಶಮಾಹ-ಧನ್ವ ಇತಿ| ಧನ್ವೇ-ಜಾಙ್ಗಲೇ| ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ-ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಸುವರ್ಣವರ್ಣಮಧುರರಸಮೃತ್ತಿಕೇ| ಆಯತನಂ-ವಧಸ್ಥಾನಂ ದೇವಯಜನಾಗಾರಂ ಚ| ಗುಣಮಾಹ-ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಅವಗಾಢಂ-ಗಮ್ಭೀರಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೮)- "ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಶ್ಮವತೀ ಸ್ಥಿರಾ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಯಾಮಾ ಕೃಷ್ಣಾ ವ ಸ್ಥೂಲತೃಣವೃಕ್ಷಸಸ್ಯಪ್ರಾಯಾ ಪೃಥ್ವೀ ಸ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ನಾನಾವರ್ಣಾ ಲಘುಪುಷ್ಪವತೀ ಪ್ರವಿರಲಪಾಣ್ಡುವೃಕ್ಷಪ್ರರೋಹಾಽಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ರೂಕ್ಷಾ ರಾಸಭಭಸ್ಮವರ್ಣಾ ರುಕ್ಷತನುಕೋಟರವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಽಲ್ಪರಸಪ್ರರೋಹಾಽನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ಮೃದ್ವೀಸಮಾ ಶ್ವಭ್ರವತ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಜಲಾ ಮಹಾಪರ್ವತವೃಕ್ಷಾ ಶ್ಯಾಮಾಽಽಕಾಶಗುಣಭೂತಿಷ್ಠಾ| ತತ್ರಾಮ್ಬುಪೃಥ್ವೀಗುಣಭುಯಿಷ್ಠಾಸು ಭೂಮಿಷು ಜಾತಾನಿ ವಿರೇಚನಾನಿ ಬೃಂಹಣಾನಿ ಚ ಶಸ್ಯನ್ತೇ| ಅನಲಾನಿಲಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಸು ವಮನಾನಿ| ಸರ್ವಗುಣಯುಕ್ತಾಸೂಭಯತೋ ಭಾಗಾನಿ| ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಸು ಶಮನಾನಿ| ಏವಂ ಬಲವತ್ತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಶಾಖಾಪಲಾಶಮಚಿರಪ್ರರೂಢಂ ವರ್ಷಾವಸನ್ತಯೋರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮೂಲಾನಿ ಶಿಶಿರೇ ವಾ ಶೀರ್ಣಪ್ರರೂಢಪರ್ಣಾನಾಮ್| ಶರದಿ ತ್ವಕ್ಕನ್ದಕ್ಷೀರಾಣಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ಸಾರಾಣಿ| ಯಥರ್ತು ಪುಷ್ಪಫಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ, ಸೌಮ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಸ್ಷು, ಆಗ್ನೇಯಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯೇಷು, ಏವಮವ್ಯಾಪನ್ನಾನ್ಯಾಪೂರ್ಣತರರಸವೀರ್ಯಾಣಿ ಭವನ್ತಿ|" ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ " ಯಥಾಕಾಲಂ ಚ ಸೇವಿತಮ್" ಇತ್ಯತ್ರ ತನ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯಮಙ್ಗಲಸೂಚಕಮ್| ಭೇಷಜಮೇವಂವಿಧಂ ವಿದಿತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ-ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ, ಚರಿತಂ-ಅನುಷ್ಠಿತಂ, ಯೇನಾಸೌ ಕಲ್ಯಾಣಚರಿತಃ, ತಥಾ ಶ್ರಾದ್ಧಃ-ಭೇಷಜಹರಣಂ ಪ್ರತಿ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್, ತಥಾ ಶುಚಿಃ-ಸ್ನಾನಾದಿನಾ ಶುದ್ಧಃ ತಥೋಪೋಷಿತಃ-ಕೃತೋಪವಾಸಃ, ಏವಂವಿಧಮೌಷಧಮೇವಂವಿಧಃ ಪುಮಾನ್ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ತಚ್ಚ ಭೇಷಜಂ [ಸುಸ್ಥಂ-] ಸ್ವಸ್ಥಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ಥಿತಂ ಕಾಲೇ ಸಕ್ಷೀರಂ-ಆರ್ದ್ರಂ, ಕಲ್ಪಯೇತ್| ತದಸಮ್ಪತ್ತೌ ತು ತಥಾವಿಧಸ್ಯ ಸಕ್ಷೀರಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೌ, ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಭೇಷಜಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕಿಂ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್? ಋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಡಾದೀನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪರಮೌಷಧಮನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಗುಡಾದೀಂಸ್ತು ಅತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕ್ಷೀರಂ ಬಷ್ಕಯಣ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಿಟ್ ಮೂತ್ರಂ ಚ, ತಚ್ಚಕ್ಷೀರಂ ಚ, ನೀರುಜಂ-ಅಪಗತದೋಷಂ, ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಯೋಬಲವತಾಂ ಧಾತುಪಿಚ್ಛಾದಿಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪಯೋಗಿ ಕೇಶನಖಚರ್ಮಾದಿಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವಯಃಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತರುಣಂ ವಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನ ಹ್ಯವಯಾಃ ಕಶ್ಚಿದಸ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಗ್ರಹಣಸ್ಥಾಪನಾವಚಾರಣಾವಧಿಮಾಹ-ಅಥೇತಿ| ಶ್ರಾದ್ಧಃ-ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್| ಸಕ್ಷೀರಂ-ಆರ್ದ್ರಮ್, ತದಭಾವೇ ಶುಷ್ಕಮ್| ತಚ್ಚ ವರ್ಷಾವಧಿ, ಘೃತಾದೀನಿ ವಿನಾ| ಧಾನ್ಯಂ-ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾ-ಪಿಪ್ಪಿಲೀ| ಬಾಷ್ಕಯಣಂ,-ಬಷ್ಕಯಣೀ-ಪ್ರೌಢವತ್ಸಾ, ತಸ್ಯಾ ವಿಣ್ಮುತ್ರಂ ಕ್ಷೀರಂ ಚ| ತನ್ನೀರುಜಾಂ-ಅರೋಗಾಣಾಂ, ತರುಣಾನಾಂ ಬಲಿನಾಂ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಧಾತ್ವಾದಿಕಂ ತದ್ವತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೮)- "ಅಥ ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಃ ಕಲ್ಯಾಣವೃತ್ತಿಃ ಶುಚಿಃ ಶುಕ್ಲ್ವಾಸಾಃ ಸಂಪೂಜ್ಯ ದೇವತಾಮಶ್ವಿನೌ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಯ್ಣಾಂಶ್ಚ ಕೃತೋಪವಾಸ ಉದಙ್ನುಖಃ ಪ್ರಾಙ್ನುಖೋ ವಾಗೃಣ್ಹೀಯಾತ್| ಗೃಹೀತ್ವಾ ಚಾನುರೂಪಗುಣವದ್ಭಾಜನಸಂಸ್ಥಾನ್ಯಾಗಾರೇಷು ಪೂರ್ವೋತ್ತರದ್ವಾರೇಷು ನಿವಾತಪ್ರವಾತೈಕದೇಶೇಷು ನಿತ್ಯಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಬಲಿಕರ್ಮಸು, ಅಗ್ನಿಸಲಿಲೋಪಸ್ವೇದಧೂಮರಜೋಮೂಷಿಕಚತುಷ್ಪದಾಮನಭಿಗಮನೀಯಾನಿ ಸ್ವವಚ್ಛನ್ನಾನಿ ಶಿಕ್ಯೇಷ್ವಾಸಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯಸ್ಯ ಯೋನಯಃ-ಆಕರಾಃ, ಲವಣವರ್ಜಿತಾ ಮಧುರಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ರಸಾಃ| ತೇಭ್ಯ ಏವ ಕಷಾಯಾಃ-ಸ್ವರಸಾದಯಃ, ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಲವಣಸ್ಯ ತು ಸ್ವರಸಕಲ್ಪನಾಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸದೈವ ಶುಷ್ಕರೂಪತ್ವಾತ್| ಕಲ್ಕಕಲ್ಪನಾಽಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತೋ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣ ಸಿಕ್ತಂ ಪೀಣ್ಡೀಭವತಿ ನ ತು ವಿಲೀಯತೇ ತತ್ ಕಲ್ಕಸಂಜ್ಞಾಮಾಸಾದಯತಿ| ತಥಾ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಜಲಾದುದ್ಧ್ರಿಯತೇ ದ್ರವ್ಯಾವಯವಾಸ್ತೂದಕಮನುಪ್ರವಿಶನ್ತಿ, ತತ್ರೈವ ಶೃತಕಲ್ಪನಾ| ಲವಣಸ್ಯ ತು ವಿಲೀನರೂಪತ್ವಾದೇವಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಇತಿ ಶೃತಕಲ್ಪನಾಯಾ ಅಪ್ಯಸಮ್ಭವಃ| ಏವಂ ಶೀತಫಾಣ್ಟಯೋರಪ್ಯನೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನಾಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾ ರಸಾಃ ಕಷಾಯಯೋನಯ ಇತಿ| ಮುನಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಂ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೪/೬)-["ಕಲ್ಪನಾವಶತಃ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ| ಲವಣಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾಯೋಗಾಭಾವಾತ್ ] ಮಧುರಕಷಾಯೋಽಮ್ಲಕಷಾಯಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ ಕಟು ಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯಕಷಾಯಶ್ಚೇತಿ|" ಇತಿ| ರಸಾನಾಂ ಸ್ವರಸಾದಿ ಕಲ್ಪನಾಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚೈತತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದಿಹ ರಸಗ್ರಹಣೇನ ತದಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ರಸಃ ಕಲ್ಕಃ ಶೃತಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕಲ್ಪನಾ ಪಞ್ಚಧೈವ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಮ್| ಸಾ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ-ಯಥಾಪೂರ್ವಂ, ಬಲಾಧಿಕಾ-ಅಧಿಕಶಕ್ತಿಃ| ಏವಂ ಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಸಬಲಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಶಕ್ತಿಃ ಶೀತಾಖ್ಯಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕವೀರ್ಯಾ ಶೃತಾಖ್ಯಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಶಕ್ತಿಃ ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾ| ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚೂರ್ಣಾಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪನಾಯಾ ಅನ್ತರ್ಭಾವಾದಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪನಾಯಾಃ ಸ್ವರಸಾಖ್ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಅಧಿಕಶಕ್ತಿಃ| ನನು, ಚೂರ್ಣಾದನನ್ತರಂ ಕಲ್ಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತು ಕಲ್ಕಾದನನ್ತರಂ ಚೂರ್ಣಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಚೂರ್ಣಕಲ್ಪನೈವ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಾ, ನ ತು ಕಲ್ಕಕಲ್ಪನಾ| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತು ಲವಣಸ್ಯ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಮಾವೇಶೋ ಮಾಭೂದಿತಿ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಲ್ಕ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತೋ ನ ಚೂರ್ಣ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣೇ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾಸಮಾವೇಶಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಲ್ಪನಾಮಾಹ-ಕಷಾಯಯೋನಯ ಇತಿ| ದ್ರವ್ಯಾದುದ್ಧೃತಸಾರಭಾಗಃ ಕಷಾಯಃ| ಲವಣಸ್ಯ ತದಭಾವತ್ವಾದಯೋನಿತ್ವಮ್| ತೇ ರಸಾದಯೋ ಯಥಾಪುರ್ವಂ ಬಲವತ್ತರಾಃ| [ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ರಸಃ ವ್ಕಾಥೋ ಹಿಮಃ ಫಾಣ್ಟಃ ಕಲ್ಕಶ್ಚೂರ್ಣಂ ವಿವರ್ತಿಕಾ| ಲೇಹಃ ಸ್ನೇಹೋಽಥ ಸನ್ಧಾನಂ ದಶೈತಾ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪನಾಃ|| ಸದ್ಯಃ ಸಮುದ್ಧೃತಾತ್ ಕ್ಷುಣ್ಣಾತ್ ಪಟನಿಷ್ಪೀಡಿತಾತ್ ಸ್ತ್ರವೇತ್| ದ್ರವ್ಯಾತ್ತು ಸ ಚ ನಿರ್ಯಾಸೋ ರಸಃ ಸ್ವರಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ದ್ವಿರಷ್ಟಪಲಿಕೇ ತೋಯೇ ಕ್ಷುಣ್ಣದ್ರವ್ಯಪಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ತುರ್ಯಶೇಷಂ ಸ ನಿರ್ಯೂಹಃ ಸ್ಮೃತಃ ವ್ಕಾಥಃ ಕಷಾಯಕಃ|| ಶೃತಃ ಕಷಾಯೋ ನಿರ್ಯೂಹಃ ಕ್ವಾಥೋ ಯೂಷಃ ಕೃತಶ್ಚ ಸಃ| ಕೃತಯೂಷಃ ಪ್ರಮಥ್ಯಾ ಚ ದ್ರವ್ಯಾತ್ಕಾಲೀಕೃತಾ ಸ್ಮೃತಾ|| ದ್ವಿಪಲ ಮಾನಮೇತಸ್ಯ ಕೇಚಿದಾಹುಶ್ಚತುಃ| ಪಲಮ್|" ಇತಿ|]

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಂ, ಸಮಭೂಮೇಃ ಸಮ್ಯಗುದ್ಧೃತಂ-ಉತ್ಖಾತಂ, ಅನನ್ತರಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ-ಪಿಷ್ಟಂ, ಸದ್ಯಃಸಮುದ್ಧೃತಕ್ಷುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾದ್ವಸ್ತ್ರಪೀಡಿತಾದ್ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ ಸ ಸ್ವರಸಃ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ-ಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಸಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಸದ್ಯ ಇತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಸಮುದ್ಧೃತಂ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದಿನೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ ಪಟಪೀಡಿತಂ ಚ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತಸ್ಯ ರಸಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ರವೇಣಾಽಽಪ್ಲುತಃ ಪಿಷ್ಟಃ ಸನ್ ಕಲ್ಕ ಇತಿ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ| ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣ ಅಪ್ಲುತಂ-ಶುಷ್ಕಮೇವ ಪಿಷ್ಟಂ, ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಶ್ಚೂರ್ಣ ಇತಿ ಗದಿತಃ| ತೇನ ಕಲ್ಕಸ್ಯೈವಾಯಂ ಭೇದ ಇತಿ, ನಾಸೌ ಕಲ್ಪನೇತಿ ಶಙ್ಕನೀಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಲ್ಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಕಲ್ಕ ಇತಿ| ಶುಷ್ಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣಾಪ್ಲುತ್ಯ ಪಿಷ್ಟಂ ಕಲ್ಕಃ, ಅನಾಪ್ಲುತ್ಯ-ಚೂರ್ಣಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೮)- " ಉಪಲದಶನಾಪಿಷ್ಟಸ್ತು ಕಲ್ಕಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾನ್ತವಚ್ಯುತಶ್ಚೂರ್ಣಃ| ತಸ್ಯ ಸಮಸ್ತದ್ರವ್ಯಾಪರಿತ್ಯಾಗಾದಾಪ್ಲುತೋಯೋಗಾಚ್ಚ ಕಲ್ಕಾದಭೇದಃ| ಇತಿ| ದಶನಪೇಷಣೇ ಲಾಲೈವ ದ್ರವಃ| ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಪೇಷಣೇ ಪಾನೇ ಚಾಪ್ಲುತತ್ವಮ್| ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಪಾನ ಏವ| ಸಮಸ್ಯ್ಗ್ರಹಣೇಽಪ್ಯಶಕ್ಯಪೇಷಣಸ್ಯ ತ್ಯಾಗಾನ್ನ ಕಷಾಯಲಕ್ಷಣಾಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣಾಽಽಪ್ಲುತ್ಯ ಶೃತಂ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಕ್ವಾಥ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೃತಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶೃತ ಇತಿ ಕ್ವಾಥನೋದ್ಧೃತಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯರಸಃ-ಶೃತಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೮)- " ಸ ತು ಭೇದ್ಯಾನ್ಯೌ ಷಧಾನ್ಯಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಚ ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೋದಕೇನ ಶುಚೌ ರೂಕ್ಷಾಯಾಮಧಃ ಪ್ರಲಿತ್ಪಾಯಾಂ ತಾಮ್ರಾಯೋಮೃನ್ಮಯಾನ್ಯತಮಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಬವ್ಹಲ್ಪಪಾನೀಯಗ್ರಾಹಿತಾಮೌಷಧಾನಾಮಾಕಲಯ್ಯ ಯಾವತಾ ಮುಕ್ತರಸತಾ ಸ್ಯಾತ್ತಾವದುದಕಮಾಸೇಚಯೇಚ್ಛೋಷಯೇಚ್ಚ| ಅಥಾಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಮಹತ್ಯಾಸನೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವತಃ ಸತತಮವಲೋಕಯನ್ ದರ್ವ್ಯಾ ಚ ವಿಘಟ್ಟಯನ್ ಮೃದುನಾ ಪರಿತಃ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಾಽನಲೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ಅವತಾರ್ಯ ಚ ಸುಪರಿಶ್ರುತಂ ಯಥಾರ್ಹಸ್ಪರ್ಶಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಕ್ಷೀರಾದಿಸಹಿತಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಙ್ನುಕ್ತರಸಂ ಭವತೀತಿ ವಾರಿಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಸ್ತದುಪದೇಶೇಽನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್|" ಇತಿ| ತದುಪದೇಶೇ-ಕ್ಷೀರಾದಿವ್ಕಾಥೋಪದೇಶೇ, ವಾರಿಕ್ವಾಥಂ ಕೃತ್ವಾ ತಂ ಕ್ವಾಥಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಮಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಶೇಷಂ ಕ್ವಾಥಯೇ| ಏವಂ ಹ್ಯನುಪದಗ್ಧಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭವತಿ| ಕೇವಲಕ್ಷೀರಾದಿಪಾಕೇ ತೂಪದಗ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇ ಸಕಲಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಸ್ಥಿತಂ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಶೀತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೀತಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶೀತ ಇತಿ| ಕ್ವಥನಂ ವಿನಾ ಕ್ವಾಥವತ್ಸಕಲರಾತ್ರಿಸ್ಥಾಪಿತೋದ್ಧೃತಃ-ಶೀತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಽಭಿಷುತ್ಯ ಸದ್ಯಃ ಪೂತಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಫಾಣ್ಟ ಇತಿ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಫಾಣ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಸದ್ಯ ಇತಿ| ಸದ್ಯಃ-ಆಲೋಡನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಪೂತಃ-ಫಾಣ್ಟಃ| ಅಭಿಷುತಃ-ಆಲೋಡಿತಃ| ಆಲೋಡನಂ ಚೋಷ್ಣೋದಕೇನ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೮)- "ಉಷ್ಣಾಮ್ಭಸಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಾಭಿಷುತಪೂತಂ ಫಾಣ್ಟಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾನಂ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಚ ಮಾನಕಲ್ಪನೇ, ತೇಷಾಂ-ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ, ಮಾನಕಲ್ಪನೇ [ತನ್ಮಾನಕಲ್ಪನೇ]| ತೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಬಲೇನ ಯುಞ್ಜಯಾತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕೋಷ್ಠಬಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್ ದೋಷಧಾತ್ವಾದ್ಯಾಲೋಚ್ಯ ಪ್ರಥಮಮನನ್ತರಂ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಬಲಂ ಚ, ತತಃ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ ಮಾನಕಲ್ಪನೇ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ನ ನಿಯಮಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯತ ಆಹ-ತಥಾ ಚ ವಚನಂ ಮುನೇಃ| ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಯೋಜ್ಯಾ ತದ್ವಚ್ಚ ಕಲ್ಪನೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉಕ್ತಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ಚ ಮಾನಾನಾಂ ವಿಷಭೇದಾನಾಹ-ತನ್ಮಾನೇತಿ| ವ್ಯಾಧಿಬಲಾನುಸಾರೇಣ ಯಾ ಕಲ್ಪನಾಯಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯಸ್ಯೋಚಿತಾ ತಾಂ ತಯಾ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಂ-ಮಾತ್ರಾ, ಸ್ವರಸಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮನ್ದಬುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಮುಪದಿಶ್ಯತೇ| ತತ್ರ ರಸಸ್ಯಾಹ-ಮಧ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೇಷ್ಯಸ್ಯ-ಉಭಯರೂಪಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ವಾ, ಕರ್ಷಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಮ್| ತಚ್ಚ-ಪೇಷ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಷಂ, ದ್ರವಸ್ಯ ಪಲತ್ರಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯಾಲೋಡ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪೇಷ್ಯಸ್ಯಾಹ-ಪೇಷ್ಯಸ್ಯೇತಿ| ಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಯೋಃ ಕರ್ಷಂ ತದಾಽಽಲೋಡನದ್ರವಸ್ಯ ಪಲತ್ರಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ವಾಥಂ ದ್ರವ್ಯಪಲೇ, ದ್ರವಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ದತ್ತ್ವಾ, ತಚ್ಚ ಶ್ರಪಣೇನ ಪಾದಶೇಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೃತಸ್ಯಾಹ-ಕ್ವಾಥಮಿತಿ| ಶೃತೇ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲಂ ದ್ರವಸ್ಯ ಷೋಡಶಪಲಾನಿ, ಚತ್ವಾರ್ಯವಶೇಷ್ಯಾಣಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಶೀತಂ ಕಷಾಯಂ ಪಲೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ, ಷಡ್ಭಿಃ ಪಲೈರ್ದ್ರವಸ್ಯ, ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೀತಸ್ಯಾಹ-ಶೀತಮಿತಿ| ಶೀತೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲಂ ದ್ರವಸ್ಯ ಷಟ್ ಪಲಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಶೀತಕಷಾಯಾತ್, ಅಪರಂ-ಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲೇ ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ರವಸ್ಯ ಪಲೈಃ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪಞ್ಚವಿಧಾಯಾಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಮ್| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಾನಾತ್ ದೇಶಕಾಲಾದೀನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೋನಾಧಿಕಭಾವೋ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಫಾಣ್ಟಸ್ಯಾಹ-ಚತುರ್ಭಿರಿತಿ| ಫಾಣ್ಟೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲಂ ದ್ರವಸ್ಯ ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ| ಅನಯೋರನವಶೇಷ್ಯತ್ವಂ ಕ್ವಥನಾಭಾವಾತ್, ಯಾವತ್ಪೂತಂ ತಾವತ್ಪೇಯಮ್| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತೋ ವಿಶೇಷಃ-"ಕರ್ಷಶ್ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಗುಟಿಕಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ| ದ್ರವಶುಕ್ತ್ಯಾಽವಲೇಢವ್ಯಃ ಪಾತವ್ಯಶ್ಚ ಚತುರ್ದ್ರವಃ| ಕ್ವಾಥೇನ ಚೂರ್ಣಪಾನಂ ಯತ್ತತ್ರ ಕ್ವಾಥಪ್ರಧಾನತಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನ ತೇನಾತ್ರ ಚೂರ್ಣಾಪೇಕ್ಷೀ ಚತುರ್ದ್ರವಃ|| ತೇನ ದ್ವಿಪಲೇ ಕ್ವಾಥೇ ಚೂರ್ಣಕರ್ಷಃ| ಮಾತ್ರಾ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥೇಷು ಚೂರ್ಣವತ್| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಗುಡತೈಲಶರ್ಕರಾದೀನಿ| ಷೋಡಶಾಷ್ಟಚತುರ್ಭಾಗಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾರ್ತಿಷು| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಷಾಯೇ ದಾತವ್ಯಂ ವಿಪರೀತಾ ತು ಶರ್ಕರಾ| ಇತ್ಯೇಕೇ|| ಉತ್ತಮಾ ಸ್ಯಾತ್ ಪಲಂ ಮಾತ್ರಾ ತ್ರಿಭಿಶ್ಚಾಕ್ಷೈಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಾ| ಜಘನ್ಯಾ ಸಾ ಪಲಾರ್ದ್ಧೇನ ಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥ್ಯೌಷಧೇಷು ಚ| ದೀಪ್ತಾನಲಮಹಾಕಾಯಂ ಪಾಯಯನ್ತ್ಯಞ್ಜಲಿಂ ಜಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವರ್ದ್ಧಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಪ್ರಸೃತಿಂ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ| ಕ್ವಾಥತ್ಯಾಗಮನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ತ್ವಷ್ಟಭಾಗಾವಶೇಷಿತಮ್| ಪಾರಂಪರ್ಯೋಪದೇಶೇನ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ ಪಲದ್ವಯಮ್|| ಸ್ಯಾದ್ಧಿತಃ ಸಾಧಿತೋ ಯೂಷಸ್ತ್ವಷ್ಟಾದಶಗುಣೇ ಜಲೇ| ಚತುರ್ದಶಗುಣೇ ಪೇಯಾ ಯವಾಗೂಃ ಷಙ್ಗುಣೇ ಜಲೇ|| ಶೃತಂ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ಭಕ್ತಂ ವಿಲೇಪೀ ಚ ಚತುರ್ಗುಣೇ| ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಾಞ್ಜಲಿಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ಜಲಾಢಕೇ| ಅರ್ದ್ಧಸ್ಥಿತೇನ ತೇನಾತ್ರ ಯವಾಗ್ವಾದ್ಯುಪಯೋಜಯೇತ್| ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ ಪಲಂ ದ್ರವ್ಯಮ್ ಗ್ರಾಹಯನ್ತ್ಯಾಢಕೇಽಮ್ಭಸಿ|| ಭೇಷಜಸ್ಯಾತಿಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಕದಾಚಿದರುಚಿರ್ಭವೇತ್| ಯದಪ್ಸು ಶತಶೀತಾಸು ಷಡಙ್ಗಾದಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ತತೋದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಧಯೇತ್ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕೇಽಮ್ಭಸಿ| ಅರ್ಧಸ್ಥಿತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಪಾನೇಪೇಯಾದಿಸಂವಿಧೌ| ಕರ್ಷಾರ್ಧಂ ವಾ ಕಣಾಶುಣ್ಠ್ಯೋಃ ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಪಲಮ್| ವಿನೀಯ ಪಾಚಯೇದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾರಿಪ್ರಸ್ಥೇನ ಚಾಪರಾನ್| ಅತ್ರ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಜಲೇ ಕ್ವಾಥ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಷಾರ್ದ್ಧಂ ಕರ್ಷಃ ಪಲಂ ವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಸೌಮ್ಯಾತಿಸೌಮ್ಯತ್ವೇ ಸತಿ, ಕಣಾಶುಣ್ಟ್ಯೋರಿತಿ ಷಡಙ್ಗಾದೀತಿ ಕಲ್ಕತಿಸೌಮ್ಯತ್ವೇ ಸತಿ, ಕಣಾಶುಣ್ಠ್ಯೋರಿತಿ ಷಡಙ್ಗಾದೀತಿ ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಸ್ಯೇತಿ ಪದೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾತ್ ಯಸ್ಯ ಕಲ್ಕೋಽಪ್ಯತಿಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ಕಿಂ ಪುನಃ ಕ್ವಾಥಸ್ತತ್ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಸ್ಯ| ಅಪರಾನ್-ಸಾರ್ಧಕರ್ಷದ್ವಿಕರ್ಷಾದೀನ್, ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ತೀಕ್ಷ್ಣಾದ್ಯವಾನ್ತರವಿಶೇಷಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ, ಪಾಚಯೇತ್| ಆಢಕೇಽಞ್ಜಲಿಃ ಪಲಂ ವೇತ್ಯೇತತ ಪ್ರಸ್ಥೇ ಪಲಂ ಕಾರ್ಷೋ ವೇತ್ಯನೇನ ಗತಾರ್ಥಮಪ್ಯರುಚಿರ್ಯಥಾ ನ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾ ಕಲ್ಪ್ಯಮಿತ್ಯೇವಮರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ದ್ರವ್ಯಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕ್ಶೀರಪಾಕೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ|| ನ ಸ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತರಸಂ ಸಮ್ಯಗ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಸಹ| ತನ್ನಿರ್ದೇಶೇ ವಾರಿಪೂರ್ವಮ್ ಪಾದವತ್ಸಾಧಯೇದ್ಭಿಷಕ್|| ಪೂರ್ವಂ ಷೋಡಶಭಾಗಂ ವಾರಿ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ಸಾಧಯೇತ್, ಪಶ್ಚಾತ್ತೇನ ವಾರಿಣಾ ತುಲ್ಯಾನಿ ಕ್ಷೀರಾದೀನ್ಯಾವಾರಿಕ್ಷಯಾತ್ಪಚೇತ್| ಶುಷ್ಕಂ ದ್ರವ್ಯಮುಪಾದಾಯ ಸ್ವರಸಾನಾಮಸಮ್ಭವೇ| ವಾರಿ ಣ್ಯಷ್ಟಗುಣೇ ಸಾಧ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಪಾದಾವಶೇಷಿತಮ್|| ಆಢಕಂ ದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಾನಾಮಾಸುತಂ ಸಲಿಲಾಢಕೇ| ಅಹೋರಾತ್ರಸ್ಥಿತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ವರಸಂ ಸ್ವರಸೇಽಸತಿ|| ಮೃದೌ ಚತುರ್ಗುಣಂ ವಾರಿ ಕಠಿನೇಽಷ್ಟಗುಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಕಠಿನಾತ್ಕಠಿನಂ ಯತ್ತು ತತ್ರ ಷೋಡಶಿಕಂ ಜಲಮ್|| ಮೃದ್ವಾದಿಕ್ವಾಥ್ಯಸಙ್ಘಾತೇ ಮಾನಾನುಕ್ತೌ ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ| ಮಧ್ಯಸ್ಯೋಭಯಗಾಮಿತ್ವಾದಿಚ್ಛನ್ತ್ಯಷ್ಟಗುಣಂ ಜಲಮ್|| ಪಾದಶೇಷಃ ಸ್ನೇಹವಿಧೌ ಕ್ವಾಥಸ್ತೋಯೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ವಿಧಾತವ್ಯೇ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಾಣಾಮಮಾನೋಕ್ತೌ-ಮಾನ ವಚನಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾನಿರ್ದೇಶೇ, ಚತುರ್ಗುಣವಿವರ್ಧಿತಂ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ದ್ರವಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಮ್| ತದೇವಂ ಕಲ್ಕಾತ್ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ್ತುರ್ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಾತ್ ದ್ರವಶ್ಚತುರ್ಗುಣ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ತು ದ್ರವಂ ಪೃಥಕ್ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಮಾನಮಾಹ-ಸ್ನೇಹಪಾಕ ಇತಿ| ಕಲ್ಕಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ದ್ರವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೌನಕಾಖ್ಯಸ್ತು ತನ್ತ್ರಕೃದಧೀತೇ-ಏವಂ ಪಠತಿ| ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಃ ಕದಾಚಿಚ್ಛುದ್ಧಾಮ್ಬುನಾ ಪಚ್ಯತೇ ಕದಾಚಿನ್ನಿಃಕ್ವಾಥೇನ ಕದಾಚಿತ್ಸ್ವರಸೇನೇತಿ| ತೈಃ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಿಃಕ್ವಾಥಸ್ವರಸೈಃ ಸ್ನೇಹೇ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಸತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕಲ್ಕಸ್ಯಾಂಶಂ ಚತುರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಮಷ್ಟಮಂ ಯೋಜಯೇದಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೌನಕಮತಮಾಹ-ಅಧೀತ ಇತಿ| ನಿಷ್ವ್ಕಾಥೇ ದ್ರವೇ ಕಲ್ಕಾತ್ಷಙ್ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಸ್ವರಸೇಽಷ್ಟಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಅನ್ಯತ್ರ ಚತುರ್ಗುಣಃ| ಕ್ಷೀರಾದಿಷು ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುಪ್ರಕ್ಷೇಪಸ್ಯಾವಕಾಶತ್ವಾತ್ ರಸವ್ಕಾಥಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಮನ್ಯೈರ್ವಾ ಸಙ್ಕರೇ ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಾವಿಷಯತ್ವಾತ್| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ಹಿ ದ್ರವಾನ್ತರಮ್| "ಶಣಸ್ಯ ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ವೃಷಸ್ಯ ಕಕುಭಸ್ಯ ಚ| ಕಲ್ಕಾಢ್ಯಾತ್ವಾತ್ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಂ ಚತುರ್ಥಕಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ್೦- ಸ್ನೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಧುನಾ ಲಕ್ಷಯನ್ನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮಾಹ-ಪೃಥಕ್ ಸ್ನೇಹಸಮಮಿತಿ| ಯತ್ರ ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಧಿಕಾನಿ ದ್ರವಾಣಿ ತತ್ರ ತು ಪರಸ್ಪರಸಾಮ್ಯೇನ ಮಿಲಿತಾನಿ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಾನಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಕ. ಅ. ೮)- "ಸಮುದಿತದ್ರವಸ್ಯ ಪಾದೇನ ಸೇಹೋ ಯೋಜ್ಯಃ|" ಇತಿ| ಸರ್ವದ್ರವಾಣಾಂ ಯುಗಾಪತ್ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ, ಅಥೈಕಧ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸಂಸೃಜ್ಯಾಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಚ ನಿರ್ಯೂಹವತ್ಸಾಧಯೇತ್|" ಇತಿ (ಕ. ಅ. ೮) ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಾತ್| ಅನಿರೂಪಿತಕಲ್ಪನಂ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಕಲ್ಕೀಕುರ್ಯಾತ್| ಕಲ್ಕಾನುಕ್ತೌ ನಿರೂಪಿತಕಲ್ಪನಮಿತಿ, " ಯತಃ ವ್ಕಾಥಸ್ತತಃ ಕಷ್ಕಃ ಕೇವಲಕಾಥಭಾಷಿತೇ|" ಇತಿ ವಚನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಲ್ಕವಿಷಯೇಽಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತ್ವಂ ಯದಾ ನ ಭವತಿ, ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತೇ ವಾ ಸ್ನೇಹೇ ಸಶಬ್ದತಾ-ಚಟಚಟಾಯಿತ್ವಂ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸಸ್ಪರ್ಶಾನಾಂ ಯದಾ ಸಮ್ಪತ್-ಶುಭತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಅಶ್ಯಾಮಲಚ್ಛಾಯಾಮನ್ತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಶೀಘ್ರಮಾಹರೇತ್| ಅಗ್ರಿತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕಟಾಹಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಸ ಕಾಲೋಽವತರಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯದಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಸ್ತಿ-ಘೃತಸ್ಯೇತಿ| ಘೃತಾಖ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಫೇನೋಪಶಮೋ ಯದಾ ಜಾಯತೇ, ತೈಲಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತದುದ್ಭವಃ-ಫೇನೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಘೃತತೈಲಯೋಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪವ್ಕಸ್ನೇಹಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ನಾಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತೇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ವೃನ್ದೇನ (ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಶ್ಲೋ ೨೬೫)- "ಸ್ನೇಹಕಲ್ಕೋ ಯದಾಽಙ್ಗುಲ್ಯಾ ವರ್ತಿತೋ ವರ್ತಿವದ್ಭವೇತ್| ವಹ್ನೌ ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಚ ನೋ ಶಬ್ದಸ್ತದಾ ಸಿದ್ಧಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಶಬ್ದಸ್ಯೋಪರಮೇ ಪ್ರಾತ್ಪೇ ಫೇನಸ್ಯೋಪರಮೇ ತಥಾ| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾನಾಂ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೌ ಸಿದ್ಧ್ಮಾದಿಶೇತ್|" ಇತಿ| ಘೃತತೈಲಯೋಃಫೇನೋಪಶಮೋದ್ಭವೌ ವಿಶೇಷೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲೇಹಸ್ಯ ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ತನ್ತುಮತ್ತಾ-ತನ್ತುಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಪಾಕಃ| ತಥಾಽಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ಸರಣಾಸರಣರೂಪತಯಾ ದ್ವಿಧಾ ಸಮ್ಭವತ್ಯತ ಇದಮಾಹ-ಸರಣಂ ನ ಚ| ಸರ್ವಲೇಹಸ್ಯಾಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಭವತಿ ನ ತು ಸರಣಂ-ಅವಯವಶೋ ಗಮನಮ್, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಪಾಕಃ ಸಮ್ಪನ್ನ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪವ್ಕೇಲೇಹಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಲೇಹಸ್ಯೇತಿ| ತನ್ತುಮತ್ವಮುದಕಮಜ್ಜನಮವಿಸರಣಂ ಚ| ಸ್ನೇಹಲೇಹೌಕ್ವಾಥಭೇದೌ| ತಯೋರ್ಮಾನಂ "ಉತ್ತಮಾಸ್ಯಾತ್ಪಲಂ ಮಾತ್ರಾ" ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಮ್, ಕ್ವಾಥ್ಯೌಷಧಶಬ್ದೇನ ಲೇಹಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಕಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ಮನ್ದಶ್ಚಿಕ್ಕಣಃ ಖರಚಿಕ್ಕಣಾಖ್ಯಃ [ ಚ ]| ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧೌ ಕಿಟ್ಟಾಖ್ಯೇ ವಸ್ತುಜಾತೇ ಕಲ್ಕಸಮೇ ಯಥಾ ಕಲ್ಕೋಽಙ್ಗುಲಿನಾಽವಷ್ಟಭ್ನಾತಿ, ತಥಾ ಕಿಟ್ಟೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಸ್ಯಾಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತಾ ನ ಭವತಿ, ಸ ಸ್ನೇಹಪಾಕೋ ಮನ್ದ ಉಚ್ಯತೇ| ಮದನೋಪಮೇ ಕಿಟ್ಟೇ ಸತ್ಯೇವಮಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿಣಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಸ್ಯ ಸ ಚಿಕ್ಕಣಃ ಪಾಕಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಈಷತ್, ಕಿಟ್ಟೇ ಸೀದತಿ ಸತಿ ತಥಾ ವರ್ಣತಃ ಕೃಷ್ಣೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್, ತಥಾ ವರ್ತ್ಯ(ರ್ತಿ)ಮಾನೇ-ವರ್ತಿಮಾ(ತಾಂ)ಗಚ್ಛತಿ ಸತಿ, ಪಶ್ಚಿಮಃ-ಖರಚಿಕ್ಕಣಾಖ್ಯಃ ಪಾಕಃ| ಅತಃ ಅಸ್ಮಾತ್ ಖರಚಿಕ್ಕಣಾತ್, ಊರ್ಧ್ವಂ-ಅನನ್ತರಂ, ದಗ್ಧೋ ಭವತಿ ಸ್ನೇಹಃ| ಸ ಚ ನಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್-ಯಥಾನಿರೂಪಿತಕಾರ್ಯಕರಣೋ ನ ಭವೇತ್, ನಿರ್ವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಮಃ-ಈಷತ್ಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಪುನರಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ್ನೇಹಪಾಕಭೇದಾನಾಹ-ಪಾಕಸ್ತ್ವಿತಿ| ತತ್ರ ಕಲ್ಕಸಮೇ ಕಿಟ್ಟೇ ಮನ್ದಃ| ಪಾಕೇನ ಸ್ನೇಹಾತ್ಪೃಥಗ್ಭೂತಃ ಕಲ್ಕಃ-ಕಿಟ್ಟಃ| ವೈವರ್ಣ್ಯಾದ್ಯಭಾವಾತ್ ಕಲ್ಕಸಮತ್ವಮ್| ಮದನೋಪಮೇ ಚಿಕ್ಕಣಃ| ಮದನಂ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಮ್| ಪಶ್ಚಿಮಃ-ಖರಚಿಕ್ಕಣಃ| ಸೀದತಿ-ಮ್ಲಾಯತಿ| ಅತ ಊರ್ಧ್ವ-ಪಶ್ರಿಮಾದೂರ್ಧ್ವಮ್ ದಗ್ಧಃ, ಸ ಚ ನಿಷ್ಫಲಃ| ಮನ್ದಾದರ್ವಾಕ್-ಆಮಃ, ಸ ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕೄತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೃದುಃ-ಮನ್ದಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹೋ, ನಸ್ಯೇ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಖರಃ-ಖರಚಿಕ್ಕಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಅಭ್ಯಙ್ಗೇ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಪಾನೇ ತಥಾ ಬಸ್ತೌ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಚಿಕ್ಕಣಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತ್ರಯಾಣಾಂ ವಿಷಯಭೇದಾನಾಹ-ಮೃದುರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಣಾದಯೋ ವಹಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಚತುರ್ಗುಣಾಃ ಪಾಣಿತಲಾದಿಸಂಜ್ಞಾ ವೇದ್ಯಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮಾನಭೇದಾನಾಹ-ಶಣಮಿತಿ| ಶಾಣಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಯಥೋತ್ತರಂ ಚತುರ್ಗುಣಾಃ| ಶಾಣಮಾನಂ ತು ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋಕ್ತಮ್ (ಕ.ಅ.೮)- "ಷಡ್ವಂಶ್ಯೋ-ಮರೀಚಿಃ| ತಾಃ ಷಟ್-ಸರ್ಷಪಃ| ತೇಽಷ್ಟೌ-ತಣ್ಡುಲಃ| ತೌ-ಧಾನ್ಯಮಾಷಃ| ತೌ-ಯವಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುರ್ಗುಣವೃಚ್ಯಾ ಅಣ್ಡಿಕಾಮಾಷಕಶಾಣಾಃ|" ಇತಿ| ವಂಶೀ-ವಂಶರನ್ಧ್ರಪ್ರವಿಷ್ಟರಶ್ಮಿಸ್ಥಂ ರಜಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗೇ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾದಾರ್ದ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ದತ್ತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಯೋರ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಯೋಸ್ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾಭಾವೇ ಸತ್ಯಾರ್ದ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಶುಷ್ಕದ್ರವದ್ರವ್ಯಯಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗೇ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾತ್ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಮ್ ಕುಡವಾದಿಪರಿಮಾಣ ಸಂಜ್ಞಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆರ್ದ್ರದ್ರವಯೋರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ-ದ್ವಿಗುಣಮಿತಿ| ಆದ್ರಂ ತ್ವೌಷಧಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಯೋಜಯೇತ್, ಪಲಮಿತ್ಯುಕ್ತೇ ಪಲದ್ವಯಮ್| ಕುಡವಾದಿ ದ್ರವಂ ಚ, ಕುಡವೈತ್ಯುಕ್ತೇ ಕುಡವದ್ವಯಮ್| " ವಾಸಾಕುಟಜಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಶತಪುಷ್ಪಾಸಹಾಚರಾಃ| ನಿತ್ಯಮಾರ್ದ್ರಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ಮಾನತೋ ದ್ವಿಗುಣಾ ನ ತೇ||" ಇತ್ಯೇಕೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿರ್ದ್ರವೇ-ಅನುಕ್ತದ್ರವೇ, ಪೇಷಣಾಲೋಡನಾರ್ಥಂ ವಾರಿ ಯೋಜಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚಾನುಕ್ತದ್ರವೇ ವಾರ್ಯೇವ ಯೋಜಯೇತ್| ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಪ್ರಯೋಗೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಿಮಾಣಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸದೃಶಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನುಕ್ತಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ-ಪೇಷಣಾಲೋಡನ ಇತಿ| ಪೇಷಣಾಲೋಡನಸ್ನೇಹಪಾಕೇಷ್ವನುಕ್ತದ್ರವೇಷು ವಾರಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪ್ರಮಾಣಾನುಕ್ತೌ ಸಮಭಾಗತ್ವಮ್| ಕಲ್ಪನಾನುಕ್ತೌ ಕಲ್ಕಃ| ಅಙ್ಗಾನುಕ್ತೌ ಮೂಲಮ್| ಅಪ್ರಸಿದ್ಧೌ ತದೇವ| ಯಥಾ-ಹರೀತಕೀತ್ಯುಕ್ತೇ ಫಲಮ್| " ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಪ್ರಸಿದ್ಧೇಷು ಮೂಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತ್ವಗಾದಿಷು|" ಇತಿ (ಕ. ಅ. ೮) ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ಬೌ ಶಾಣೌ ವಟಕಃ ಕೋಲಂ ಬದರಂ ದ್ರಂಕ್ಷಣಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಮ್, ನ ತು ತತ್ತ್ವತೋ ಭೇದಃ| ತೌ ದ್ವೌ ದ್ರಂಕ್ಷಣಾವಕ್ಷಂ ತಥಾ ಪಿಚುಸ್ತಥಾ ಪಾಣಿತಲಂ ತಥಾ ಸುವರ್ಣಂ ತಥಾ ಕವಲಗ್ರಹಸ್ತಥಾ ಕರ್ಷಸ್ತಥಾ ಬಿಡಾಲಪದಂ ತಥಾ ತಿನ್ದುಕಸ್ತಥಾ ಪಾಣಿಮಾನಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಭಿನ್ನೇಽರ್ಥೇ ಶಬ್ದಾನೇಕತ್ವಮ್| ತಥಾ ದ್ವೌ ಪಿಚೂ ಶಕ್ತಿಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಮಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಮರ್ಥಸ್ಯೈಕ್ಯೇ ಸತಿ| ಪಲಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ಬಿಲ್ವಂ ಚ ಮುಷ್ಟಿರಾಮ್ರಂ ಚತುರ್ಥಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಬ್ದಾನಾಂ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇ ಸತಿ ನಾರ್ಥತೋ ಭೇದಃ| ದ್ವೇ ಪಲೇ ಪ್ರಸೃತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತೌ ದ್ವೌ ಪ್ರಸೃತಾವಞ್ಜಲಿಃ ಕಥ್ಯತೇ| ತೌ ದ್ವಾವಞ್ಜಲೀ ಮಾನಿಕಾ,- ಅಷ್ಟೌ ಪಲಾನೀತ್ಯೇವ| ಆಢಕಾದೀನಾಂ ಶಬ್ದನಾಂ ಸ್ವರೂಪತೋ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ನಾರ್ಥತೋ ಭೇದಃ| ತಥೈವ ದ್ರೋಣಾದೀನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಮ್| ಪಲಶತಂ ತುಲಾ ನಿಗದ್ಯತೇ| ತಾನಿ-ಪಲಶತನಿ, ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರ ಉಚ್ಯತೇ| ಕ್ವಾಥಾದೀನಾಂ ತೂತ್ತಮಾದಿಮಾತ್ರಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದವಧಾರ್ಯಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಕ. ಅ. ೮)- "ಕ್ವಾಥೋ ನಿರ್ಯೂಹಃ| ತತ್ರ ಭೇದ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಚ ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೋದಕೇನ ಶುಚೌ ರೂಕ್ಷಾಯಾಮಧಃಪ್ರಲಿಪ್ತಾಯಾಂ ತಾಮ್ರಾಯೋಮೃನ್ಮಯಾದ್ಯನ್ಯತಮಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಬಹ್ವಲ್ಪಪಾನೀಯಗ್ರಾಹಿತಾಮೌಷಧಾನಾಮಾಕಲಯ್ಯ ಯಾವತಾ ಮುಕ್ತರಸತಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಾವದುದಕಮಾಸೇಚಯೇಚ್ಛೋಷಯೇಚ್ಚ| [ಅಗ್ರಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೋದಕದಾನೇ ತಥಾ ತದವಶಿಷ್ಟತ್ವೇ ಚ ತತ್ರ ನಿಯಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಸ್ಯ| ಅತ್ರೇಯತ್ಪರಿಮಾಣಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ಉದಕಮಿಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ, ತದವಶಿಷ್ಟತಾ ಚೇಯತ್ಪ್ರಮಾಣಾ, ಇತಿ ನ ನಿಯಮೋಕ್ತಿರೇವಂವಿಧಾ ವಿದ್ಯತೇ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ? ಅಭ್ಯೂಹನೀಯಮೇತತ್ಸರ್ವಮಿತಿ| ಅತ್ರ ವಿಧಿಃ|] ಅಥಾಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಮಹತ್ಯಾಸನೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವತಃ ಸತತಮವಲೋಕಯನ್ ದರ್ವ್ಯಾ ಚ ವಿಘಟ್ಟಯನ್ ಮೃದುನಾ ಚ ಪರಿತಃ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಾಽನಲೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ಅವತಾರ್ಯ ಚ ಸುಪರಿಸ್ರುತಂ ಯಥಾರ್ಹಸ್ಪರ್ಶಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಕ್ಷೀರಾದಿಸಹಿತಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಙ್ಮುಕ್ತರಸಂ ಭವತೀತಿ ವಾರಿಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಸ್ತದುಪದೇಶೇಽನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಶೀತಸಲಿಲಾಪ್ಲುತಂ ತು ನಿಶಾಪರ್ಯುಷಿತಂ ಪೂತಂ ಶೀತಃ ಕಷಾಯಃ| ಉಷ್ಣಾಮ್ಭಸಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಾಭಿಷುತಃ ಪೂತಃ ಫಾಣ್ಟ ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಾದಿಬಲತಶ್ಚ ನಿರ್ಯಾಸಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಚ ಸಂಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ ಚ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಮವಚಾರಯೇತ್|| [ ಏವಂ ಚ ಸರ್ವಮಭ್ಯೂಹ್ಯಾತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನೇತಿ| ] ಏತದೇವಮುಪದಿಷ್ಟಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಬೋಧಾಯ| ಯಥಾ ತು ಸರ್ವೇ ಭಿಷಜೋ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ ತಥೈವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ| ನಿರ್ಯಾಸೇ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಯೋಃ ಕರ್ಷಃ ಪಲತ್ರಯಂ ತದಾಲೋಡನೇ| ನಿರ್ಯೂಹೇ ಭೇಷಜಪಲಮುದಕಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥೇಽಧಿಶತ್ಯ ಪಾದಶೇಷಮವತಾರಯೇತ್| ಶೀತಫಾಣ್ಟಯೋರೌಷಧಪಲಂ ಷಡ್ಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರಮ್ಬುಪಲೈರಾಸುತಮಿತಿ|" ಇತಿ| ತಥಾ ಶಾಣಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಪಾಣಿತಲವಾಚಕಸ್ಯ [ ಚ ] ಕಿಮಪಿ ಪರಿಮಾಣಂ ನೋಕ್ತಂ ಯೇನಾಸೌ [ ನ ] ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತ ಇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತತ್ಪರಿಮಾಣಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಹ್ಯೇವಮುಕ್ತಮ್ ( ಸಂ.ಕ.ಅ.೮)-"ಷಡ್ವಂಶ್ಯೋ ಮರೀಚೀ| ತಾಃ ಷಟ್ ಮರೀಚ್ಯಃ ಸರ್ಷಪ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಷ್ಟೌ ಸರ್ಷಪಾಸ್ತಣ್ಡುಲಃ| ತೌ ದ್ವೌ ತಣ್ಡುಲಾವೇಕೋ ಧಾನ್ಯಮಾಷಃ| ತೌ ದ್ವೌ ಧಾನ್ಯಮಾಷೌ ಯವಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುರ್ಗುಣವೃಧ್ದ್ಯಾಽಣ್ಡಿಕಾಮಾಷಕಶಾಣಕರ್ಷಪಲಕುಡವಪ್ರಸ್ಥಾಢಕದ್ರೋಣವಹಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ| [ ಏವಂ ಚತುರ್ಭಿರ್ಮಾಷಕೈಃ ಶಾಣಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ| ] ಧರಣಂ ತು ಪಲಸ್ಯ ದಶಮೋ ಭಾಗಃ| ಮಾಷಕಸ್ಯ ತು ಪರ್ಯಾಯೋ ಹೇಮಃ| ಕರ್ಷಸ್ಯ ಷೋಡಶಿಕಾ| ಆಢಕಸ್ಯ ತು ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಕಂಸಃ ಪಾತ್ರಂ ಭಾಜನಂ ಚ| ದ್ರೋಣಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ನಲ್ವಣಃ, ತಥಾ ಅರ್ಮಣಃ, ತಥೋನ್ಮಾನಃ, ತಥಾ ಘಟಃ ಕುಮ್ಭಃ ಕಲಶಶ್ಚ| ದ್ರೋಣದ್ವಯಸ್ಯ ಚ ಶೂರ್ಪಃ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಂಜ್ಞಾನ್ತರಮಾಹ-ದ್ವೌ ಶಾಣಾವಿತಿ| ಶಾಣದ್ವಯಸ್ಯ ವಟಕಾದಯಶ್ಚತಸ್ತ್ರಃ ಸಂಜ್ಞಾಃ| ವಟಕದ್ವಯಸ್ಯಾಕ್ಷಾದಯೋ ನವ ಷೋಡಶಿಕಾ ಚ| ಪಲದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೃತಃ| ಪ್ರಸೃತದ್ವಯಸ್ಯಾಞ್ಜಲಿಃ ಕುಡವಶ್ಚ| ಅಞ್ಜಲಿದ್ವಯಸ್ಯ ಮಾನಿಕಾ| ಆಢಕಾದಯಸ್ತಿಸ್ತ್ರ ಏಕಾರ್ಥಾಃ| ದ್ರೋಣಾದಯಶ್ಚತಸ್ತ್ರಃ [ಚ್]| ಪಲಶತಂ-ತುಲಾ| ವಿಂಶತಿಸ್ತು ಭಾರಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೮)- "ಧರಣಂ ತು ಪಲಸ್ಯ ದಶಮೋ ಭಾಗಃ| ಮಾಷಕಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ಹೇಮೋ ಧಾನಕಶ್ಚ| ಪಲದ್ವಯಸ್ಯಾಷ್ಟಮಾನಮ್| ದ್ರೋಣದ್ವಯಸ್ಯ ಶೂರ್ಪಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತೇನ ವಿನ್ಧ್ಯಶೈಲೇನ ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಸುನ್ಧರಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ| ತತ್ರ-ತಯೋರ್ಮಧ್ಯಾತ್, ಆದ್ಯಂ-ಹೈಮವತಮೌಷಧಂ, ಸೌಮ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಭಾವಾದ್ಭವತಿ| ವೈನ್ಧ್ಯಂ ಚೌಷಧಮಾಗ್ನೇಯಂ-ನ ತಥಾ ದೇಹಸ್ಯ ಸದಾ ಪಥ್ಯಂ, ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೬||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೈಲಭೇದಾದ್ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಮಾಹ-ಹಿಮವದಿತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್||