੬. ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਅਥ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਤੁਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਹ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਃ-ਸਾਧਨਂ, ਸਦ੍ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੋ-ਯੋਜਨਾ, ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਧਨ੍ਵਦੇਸ਼ੇ, ਤਥਾ ਸਾਧਾਰਣੇ ਦੇਸ਼ੇ, ਤਥਾ ਸਮੇ-ਅਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤੇ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਮਤ੍ਤਿਕੇ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤੇ, ਚੈਤ੍ਯਂ-ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨/੩੩) ਉਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਮਦੌ-ਸੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣਂ-ਅਨੁਕੂਲਂ ਜਲਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍, ਤਥਾ ਕੁਸ਼ਰੋਹਿਸਸਂਸ੍ਤਤੇ, ਤਥਾਫਾਲਕੁਸ੍ਟੇ-ਖਿਲੇ, ਤਥਾ ਵਕ੍ਸੈਰ੍ਮਹਤ੍ਤਰੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਦੇਸ਼ੇ, ਯਦ੍ਭੇਸਜਂ ਜਾਤਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍ ਵਰ੍ਣਰਸਾਦਿਭਿਃ, ਤਦ੍ਭੇਸਜਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ- ਕੀਟੈਃ, ਅਜਗ੍ਧਂ-ਅਭਕ੍ਸਿਤਂ, ਦਵੇਨ-ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਨਾ, ਅਦਗ੍ਧਂ-ਅਪ੍ਰੁਸ੍ਟਂ, ਤਥਾਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵੈਕਤੈਰ੍ਭੂਤੈਃ-ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਧਰ੍ਮਬਾਧਾਦ੍ਵਿਕਤੈਰਾਕਾਸ਼ਾ(ਪਥਿਵ੍ਯਾ)ਦਿਭਿਰ੍ਯਦਨਾਸੇਵਿਤਂ ਤਦਵਿਦਗ੍ਧਮ੍| ਵਿਕਤਮੇਵ ਵੈਕਤਮ੍, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਦਿਤ੍ਵਾਦਣ੍| ਤਥਾ ਛਾਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਕਾਲਂ ਕਾਲਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸੇਵਿਤਂ, ਯਦਾ ਤਸ੍ਯਭੇਜਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੌ ਛਾਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤੇਨ ਸੇਵਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਵਗਾਢਂ-ਦੂਰਂ ਗਤਂ, ਮਹਤ੍-ਪਥੁ, ਮੂਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦਵਗਾਢਮਹਾਮੂਲਮ੍| ਤਥੋਦਿਚੀਂ-ਉਤ੍ਤਰਾਂ, ਦਿਸ਼ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ-ਤਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ ਚ ਦੇਸ਼ਗੁਣਕਾਲਕਲ੍ਪਨਾਮਾਨੈਃ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਤਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਮਾਹ-ਧਨ੍ਵ ਇਤਿ| ਧਨ੍ਵੇ-ਜਾਙ੍ਗਲੇ| ਸਨ੍ਮਤ੍ਤਿਕੇ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕਸ੍ਣਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਮਧੁਰਰਸਮਤ੍ਤਿਕੇ| ਆਯਤਨਂ-ਵਧਸ੍ਥਾਨਂ ਦੇਵਯਜਨਾਗਾਰਂ ਚ| ਗੁਣਮਾਹ-ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਅਵਗਾਢਂ-ਗਮ੍ਭੀਰਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਮਵਤੀ ਸ੍ਥਿਰਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕਸ੍ਣਾ ਵ ਸ੍ਥੂਲਤਣਵਕ੍ਸਸਸ੍ਯਪ੍ਰਾਯਾ ਪਥ੍ਵੀ ਸ੍ਵਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾ ਲਘੁਪੁਸ੍ਪਵਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਲਪਾਣ੍ਡੁਵਕ੍ਸਪ੍ਰਰੋਹਾਗ੍ਨਿਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਰੂਕ੍ਸਾ ਰਾਸਭਭਸ੍ਮਵਰ੍ਣਾ ਰੁਕ੍ਸਤਨੁਕੋਟਰਵਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯਾਲ੍ਪਰਸਪ੍ਰਰੋਹਾਨਿਲਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾ| ਮਦ੍ਵੀਸਮਾ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਜਲਾ ਮਹਾਪਰ੍ਵਤਵਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਤਿਸ੍ਠਾ| ਤਤ੍ਰਾਮ੍ਬੁਪਥ੍ਵੀਗੁਣਭੁਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਭੂਮਿਸੁ ਜਾਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਬਂਹਣਾਨਿ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨਲਾਨਿਲਾਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਵਮਨਾਨਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਸੂਭਯਤੋ ਭਾਗਾਨਿ| ਆਕਾਸ਼ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਾਸੁ ਸ਼ਮਨਾਨਿ| ਏਵਂ ਬਲਵਤ੍ਤਮਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਾਖਾਪਲਾਸ਼ਮਚਿਰਪ੍ਰਰੂਢਂ ਵਰ੍ਸਾਵਸਨ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਮੂਲਾਨਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਾ ਸ਼ੀਰ੍ਣਪ੍ਰਰੂਢਪਰ੍ਣਾਨਾਮ੍| ਸ਼ਰਦਿ ਤ੍ਵਕ੍ਕਨ੍ਦਕ੍ਸੀਰਾਣਿ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸਾਰਾਣਿ| ਯਥਰ੍ਤੁ ਪੁਸ੍ਪਫਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ, ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਸੌਮ੍ਯੇਸ੍ਵਤੁਸ੍ਸੁ, ਆਗ੍ਨੇਯਾਨ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯੇਸੁ, ਏਵਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨ੍ਯਾਪੂਰ੍ਣਤਰਰਸਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ " ਯਥਾਕਾਲਂ ਚ ਸੇਵਿਤਮ੍" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯਮਙ੍ਗਲਸੂਚਕਮ੍| ਭੇਸਜਮੇਵਂਵਿਧਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਲ੍ਯਾਣਂ-ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਦਿ, ਚਰਿਤਂ-ਅਨੁਸ੍ਠਿਤਂ, ਯੇਨਾਸੌ ਕਲ੍ਯਾਣਚਰਿਤਃ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਃ-ਭੇਸਜਹਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਾਨ੍, ਤਥਾ ਸ਼ੁਚਿਃ-ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਤਥੋਪੋਸਿਤਃ-ਕਤੋਪਵਾਸਃ, ਏਵਂਵਿਧਮੌਸਧਮੇਵਂਵਿਧਃ ਪੁਮਾਨ੍ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਭੇਸਜਂ [ਸੁਸ੍ਥਂ-] ਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ੍ਥਿਤਂ ਕਾਲੇ ਸਕ੍ਸੀਰਂ-ਆਰ੍ਦ੍ਰਂ, ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਤਦਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਤੁ ਤਥਾਵਿਧਸ੍ਯ ਸਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯਾਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ, ਅਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਂ ਭੇਸਜਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍? ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਡਾਦੀਨ੍ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਮੌਸਧਮਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਗੁਡਾਦੀਂਸ੍ਤੁ ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਕ੍ਸੀਰਂ ਬਸ੍ਕਯਣ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਵਿਟ੍ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ, ਤਚ੍ਚਕ੍ਸੀਰਂ ਚ, ਨੀਰੁਜਂ-ਅਪਗਤਦੋਸਂ, ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਵਯੋਬਲਵਤਾਂ ਧਾਤੁਪਿਚ੍ਛਾਦਿਕਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਪਯੋਗਿ ਕੇਸ਼ਨਖਚਰ੍ਮਾਦਿਕਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਾਤ੍ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਰੁਣਂ ਵਯੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਨ ਹ੍ਯਵਯਾਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਗ੍ਰਹਣਸ੍ਥਾਪਨਾਵਚਾਰਣਾਵਧਿਮਾਹ-ਅਥੇਤਿ| ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਃ-ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਵਾਨ੍| ਸਕ੍ਸੀਰਂ-ਆਰ੍ਦ੍ਰਮ੍, ਤਦਭਾਵੇ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਾਵਧਿ, ਘਤਾਦੀਨਿ ਵਿਨਾ| ਧਾਨ੍ਯਂ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾ-ਪਿਪ੍ਪਿਲੀ| ਬਾਸ੍ਕਯਣਂ,-ਬਸ੍ਕਯਣੀ-ਪ੍ਰੌਢਵਤ੍ਸਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਣ੍ਮੁਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ| ਤਨ੍ਨੀਰੁਜਾਂ-ਅਰੋਗਾਣਾਂ, ਤਰੁਣਾਨਾਂ ਬਲਿਨਾਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਤਦ੍ਵਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਅਥ ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਃ ਕਲ੍ਯਾਣਵਤ੍ਤਿਃ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲ੍ਵਾਸਾਃ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਦੇਵਤਾਮਸ਼੍ਵਿਨੌ ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਯ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕਤੋਪਵਾਸ ਉਦਙ੍ਨੁਖਃ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨੁਖੋ ਵਾਗਣ੍ਹੀਯਾਤ੍| ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਚਾਨੁਰੂਪਗੁਣਵਦ੍ਭਾਜਨਸਂਸ੍ਥਾਨ੍ਯਾਗਾਰੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਦ੍ਵਾਰੇਸੁ ਨਿਵਾਤਪ੍ਰਵਾਤੈਕਦੇਸ਼ੇਸੁ ਨਿਤ੍ਯਪੁਸ੍ਪੋਪਹਾਰਬਲਿਕਰ੍ਮਸੁ, ਅਗ੍ਨਿਸਲਿਲੋਪਸ੍ਵੇਦਧੂਮਰਜੋਮੂਸਿਕਚਤੁਸ੍ਪਦਾਮਨਭਿਗਮਨੀਯਾਨਿ ਸ੍ਵਵਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ਿਕ੍ਯੇਸ੍ਵਾਸਜ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਯੋਨਯਃ-ਆਕਰਾਃ, ਲਵਣਵਰ੍ਜਿਤਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਰਸਾਃ| ਤੇਭ੍ਯ ਏਵ ਕਸਾਯਾਃ-ਸ੍ਵਰਸਾਦਯਃ, ਪਞ੍ਚ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਲਵਣਸ੍ਯ ਤੁ ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਪਨਾਯੋਗੋ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਸਦੈਵ ਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਲ੍ਕਕਲ੍ਪਨਾਪਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਯਤੋ ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇਣ ਸਿਕ੍ਤਂ ਪੀਣ੍ਡੀਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਵਿਲੀਯਤੇ ਤਤ੍ ਕਲ੍ਕਸਂਜ੍ਞਾਮਾਸਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾ ਜਲਾਦੁਦ੍ਧ੍ਰਿਯਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਵਯਵਾਸ੍ਤੂਦਕਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ਼ਤਕਲ੍ਪਨਾ| ਲਵਣਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਲੀਨਰੂਪਤ੍ਵਾਦੇਵਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਇਤਿ ਸ਼ਤਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਅਪ੍ਯਸਮ੍ਭਵਃ| ਏਵਂ ਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਯੋਰਪ੍ਯਨੇਨੈਵ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਲਵਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਰਸਾਃ ਕਸਾਯਯੋਨਯ ਇਤਿ| ਮੁਨਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੪/੬)-["ਕਲ੍ਪਨਾਵਸ਼ਤਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਕਸਾਯਸਂਜ੍ਞਾਵ੍ਯਵਹਾਰ ਇਤਿ| ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਾਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍ ] ਮਧੁਰਕਸਾਯੋਮ੍ਲਕਸਾਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ ਕਟੁ ਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਕਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ|" ਇਤਿ| ਰਸਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿ ਕਲ੍ਪਨਾਯੋਗੋ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚੈਤਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਦਿਹ ਰਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਰਸਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸ਼ਤਃ ਸ਼ੀਤਃ ਫਾਣ੍ਟਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਾ ਪਞ੍ਚਧੈਵ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਸਾ ਚ ਕਲ੍ਪਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ-ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ, ਬਲਾਧਿਕਾ-ਅਧਿਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਏਵਂ ਫਾਣ੍ਟਾਖ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਸਬਲਾ| ਤਤੋਪ੍ਯਧਿਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ੀਤਾਖ੍ਯਾ| ਤਤੋਪ੍ਯਧਿਕਵੀਰ੍ਯਾ ਸ਼ਤਾਖ੍ਯਾ| ਤਤੋਪ੍ਯਧਿਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਲ੍ਕਾਖ੍ਯਾ| ਕਲ੍ਕਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚੂਰ੍ਣਾਖ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਦਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਲ੍ਕਾਖ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਪਨਾਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸਾਖ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਅਧਿਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ, ਚੂਰ੍ਣਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕਲ੍ਕਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਨ ਤੁ ਕਲ੍ਕਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਚੂਰ੍ਣਕਲ੍ਪਨੈਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਨ ਤੁ ਕਲ੍ਕਕਲ੍ਪਨਾ| ਯੁਕ੍ਤਮਾਹ ਭਵਾਨ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਸਾਯਸਂਜ੍ਞਾਯਾਂ ਸਮਾਵੇਸ਼ੋ ਮਾਭੂਦਿਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਲ੍ਕ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤੋ ਨ ਚੂਰ੍ਣ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਵਣੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਸਾਯਸਂਜ੍ਞਾਸਮਾਵੇਸ਼ਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ-ਕਸਾਯਯੋਨਯ ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੁਦ੍ਧਤਸਾਰਭਾਗਃ ਕਸਾਯਃ| ਲਵਣਸ੍ਯ ਤਦਭਾਵਤ੍ਵਾਦਯੋਨਿਤ੍ਵਮ੍| ਤੇ ਰਸਾਦਯੋ ਯਥਾਪੁਰ੍ਵਂ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ| [ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਰਸਃ ਵ੍ਕਾਥੋ ਹਿਮਃ ਫਾਣ੍ਟਃ ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਵਰ੍ਤਿਕਾ| ਲੇਹਃ ਸ੍ਨੇਹੋਥ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਦਸ਼ੈਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਨਾਃ|| ਸਦ੍ਯਃ ਸਮੁਦ੍ਧਤਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਤ੍ ਪਟਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਵੇਤ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਸ ਚ ਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਰਸਃ ਸ੍ਵਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਦ੍ਵਿਰਸ੍ਟਪਲਿਕੇ ਤੋਯੇ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਤੁਰ੍ਯਸ਼ੇਸਂ ਸ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ ਸ੍ਮਤਃ ਵ੍ਕਾਥਃ ਕਸਾਯਕਃ|| ਸ਼ਤਃ ਕਸਾਯੋ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਯੂਸਃ ਕਤਸ਼੍ਚ ਸਃ| ਕਤਯੂਸਃ ਪ੍ਰਮਥ੍ਯਾ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਕਾਲੀਕਤਾ ਸ੍ਮਤਾ|| ਦ੍ਵਿਪਲ ਮਾਨਮੇਤਸ੍ਯ ਕੇਚਿਦਾਹੁਸ਼੍ਚਤੁਃ| ਪਲਮ੍|" ਇਤਿ|]

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਦ੍ਯਃ-ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਂ, ਸਮਭੂਮੇਃ ਸਮ੍ਯਗੁਦ੍ਧਤਂ-ਉਤ੍ਖਾਤਂ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ-ਪਿਸ੍ਟਂ, ਸਦ੍ਯਃਸਮੁਦ੍ਧਤਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੀਡਿਤਾਦ੍ਯਃ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਸ ਸ੍ਵਰਸਃ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਃ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਃ-ਸਂਜ੍ਞਾਯਾਂ ਸਙ੍ਕੇਤਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਰਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਸਮੁਦ੍ਧਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ ਪਟਪੀਡਿਤਂ ਚ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਰਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਰਵੇਣਾਪ੍ਲੁਤਃ ਪਿਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ ਕਲ੍ਕ ਇਤਿ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਃ ਸਙ੍ਕੇਤਿਤਃ| ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇਣ ਅਪ੍ਲੁਤਂ-ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੇਵ ਪਿਸ੍ਟਂ, ਸ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣ ਇਤਿ ਗਦਿਤਃ| ਤੇਨ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯੈਵਾਯਂ ਭੇਦ ਇਤਿ, ਨਾਸੌ ਕਲ੍ਪਨੇਤਿ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਕਲ੍ਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਕਲ੍ਕ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇਣਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਪਿਸ੍ਟਂ ਕਲ੍ਕਃ, ਅਨਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ-ਚੂਰ੍ਣਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਕ. ਅ. ੮)- " ਉਪਲਦਸ਼ਨਾਪਿਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਕਲ੍ਕਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਾਨ੍ਤਵਚ੍ਯੁਤਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਃ| ਤਸ੍ਯ ਸਮਸ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਾਪ੍ਲੁਤੋਯੋਗਾਚ੍ਚ ਕਲ੍ਕਾਦਭੇਦਃ| ਇਤਿ| ਦਸ਼ਨਪੇਸਣੇ ਲਾਲੈਵ ਦ੍ਰਵਃ| ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਪੇਸਣੇ ਪਾਨੇ ਚਾਪ੍ਲੁਤਤ੍ਵਮ੍| ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਾਨ ਏਵ| ਸਮਸ੍ਯ੍ਗ੍ਰਹਣੇਪ੍ਯਸ਼ਕ੍ਯਪੇਸਣਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਾਨ੍ਨ ਕਸਾਯਲਕ੍ਸਣਾਭਾਵਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇਣਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਸ਼ਤਂ ਸ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਃ ਕ੍ਵਾਥ ਇਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ਼ਤ ਇਤਿ ਕ੍ਵਾਥਨੋਦ੍ਧਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਃ-ਸ਼ਤਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਕ. ਅ. ੮)- " ਸ ਤੁ ਭੇਦ੍ਯਾਨ੍ਯੌ ਸਧਾਨ੍ਯਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚ ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯੋਦਕੇਨ ਸ਼ੁਚੌ ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਮਧਃ ਪ੍ਰਲਿਤ੍ਪਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਰਾਯੋਮਨ੍ਮਯਾਨ੍ਯਤਮਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਬਵ੍ਹਲ੍ਪਪਾਨੀਯਗ੍ਰਾਹਿਤਾਮੌਸਧਾਨਾਮਾਕਲਯ੍ਯ ਯਾਵਤਾ ਮੁਕ੍ਤਰਸਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਦੁਦਕਮਾਸੇਚਯੇਚ੍ਛੋਸਯੇਚ੍ਚ| ਅਥਾਗ੍ਨਾਵਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਹਤ੍ਯਾਸਨੇ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਤਤਮਵਲੋਕਯਨ੍ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਵਿਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਮਦੁਨਾ ਪਰਿਤਃ ਸਮੁਪਗਚ੍ਛਤਾਨਲੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਚ ਸੁਪਰਿਸ਼੍ਰੁਤਂ ਯਥਾਰ੍ਹਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਹਿਤਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨੁਕ੍ਤਰਸਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਰਿਕ੍ਵਾਥਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦੇਸ਼ੇਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਤਦੁਪਦੇਸ਼ੇ-ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਵ੍ਕਾਥੋਪਦੇਸ਼ੇ, ਵਾਰਿਕ੍ਵਾਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯੈਃ ਸਹ ਸਮਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇ| ਏਵਂ ਹ੍ਯਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਕੇਵਲਕ੍ਸੀਰਾਦਿਪਾਕੇ ਤੂਪਦਗ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇ ਸਕਲਾਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਃ ਸ਼ੀਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੀਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ| ਕ੍ਵਥਨਂ ਵਿਨਾ ਕ੍ਵਾਥਵਤ੍ਸਕਲਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਥਾਪਿਤੋਦ੍ਧਤਃ-ਸ਼ੀਤਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵੇਭਿਸੁਤ੍ਯ ਸਦ੍ਯਃ ਪੂਤਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਕਲ੍ਪਨਾਕਸਾਯਃ ਫਾਣ੍ਟ ਇਤਿ ਸਙ੍ਕੇਤਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਫਾਣ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਸਦ੍ਯ ਇਤਿ| ਸਦ੍ਯਃ-ਆਲੋਡਨਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪੂਤਃ-ਫਾਣ੍ਟਃ| ਅਭਿਸੁਤਃ-ਆਲੋਡਿਤਃ| ਆਲੋਡਨਂ ਚੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਭਸਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਭਿਸੁਤਪੂਤਂ ਫਾਣ੍ਟਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਾਨਂ ਚ ਕਲ੍ਪਨਾ ਚ ਮਾਨਕਲ੍ਪਨੇ, ਤੇਸਾਂ-ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ, ਮਾਨਕਲ੍ਪਨੇ [ਤਨ੍ਮਾਨਕਲ੍ਪਨੇ]| ਤੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਬਲੇਨ ਯੁਞ੍ਜਯਾਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੋਸ੍ਠਬਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਧਾਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਮਨਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਬਲਂ ਚ, ਤਤਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ ਮਾਨਕਲ੍ਪਨੇ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਨਿਯਮਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਤਥਾ ਚ ਵਚਨਂ ਮੁਨੇਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਬਲਂ ਵਯਃ| ਆਲੋਚ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਯੋਜ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਕਲ੍ਪਨੇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਉਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਨਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਚ ਮਾਨਾਨਾਂ ਵਿਸਭੇਦਾਨਾਹ-ਤਨ੍ਮਾਨੇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਨੁਸਾਰੇਣ ਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾਯਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯਸ੍ਯੋਚਿਤਾ ਤਾਂ ਤਯਾ ਤਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਾਨਂ-ਮਾਤ੍ਰਾ, ਸ੍ਵਰਸਸ੍ਯ ਚਤੁਸ੍ਪਲਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਾਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਰਸਸ੍ਯਾਹ-ਮਧ੍ਯਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੇਸ੍ਯਸ੍ਯ-ਉਭਯਰੂਪਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਾ, ਕਰ੍ਸਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਾਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਪੇਸ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਂ, ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਲਤ੍ਰਯੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਲੋਡ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਪੇਸ੍ਯਸ੍ਯਾਹ-ਪੇਸ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਕਲ੍ਕਚੂਰ੍ਣਯੋਃ ਕਰ੍ਸਂ ਤਦਾਲੋਡਨਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਲਤ੍ਰਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਵਾਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲੇ, ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰਪਣੇਨ ਪਾਦਸ਼ੇਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ਤਸ੍ਯਾਹ-ਕ੍ਵਾਥਮਿਤਿ| ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ਪਲਾਨਿ, ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਵਸ਼ੇਸ੍ਯਾਣਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਸ਼ੀਤਂ ਕਸਾਯਂ ਪਲੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ, ਸਡ੍ਭਿਃ ਪਲੈਰ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੀਤਸ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ| ਸ਼ੀਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਸਟ੍ ਪਲਾਨਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤਃ-ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾਤ੍, ਅਪਰਂ-ਫਾਣ੍ਟਾਖ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲੇ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਲੈਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਯਾਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾਯਾਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਾਨਮ੍| ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਾਨਾਤ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੋਨਾਧਿਕਭਾਵੋ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਫਾਣ੍ਟਸ੍ਯਾਹ-ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਿਤਿ| ਫਾਣ੍ਟੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਲਾਨਿ| ਅਨਯੋਰਨਵਸ਼ੇਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਥਨਾਭਾਵਾਤ੍, ਯਾਵਤ੍ਪੂਤਂ ਤਾਵਤ੍ਪੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ-"ਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਗੁਟਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ| ਦ੍ਰਵਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਲੇਢਵ੍ਯਃ ਪਾਤਵ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰਵਃ| ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਚੂਰ੍ਣਪਾਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਾਪੇਕ੍ਸੀ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰਵਃ|| ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਪਲੇ ਕ੍ਵਾਥੇ ਚੂਰ੍ਣਕਰ੍ਸਃ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥੇਸੁ ਚੂਰ੍ਣਵਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਗੁਡਤੈਲਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨਿ| ਸੋਡਸ਼ਾਸ੍ਟਚਤੁਰ੍ਭਾਗਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਰ੍ਤਿਸੁ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਕਸਾਯੇ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤਾ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਇਤ੍ਯੇਕੇ|| ਉਤ੍ਤਮਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਲਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਾ| ਜਘਨ੍ਯਾ ਸਾ ਪਲਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥ੍ਯੌਸਧੇਸੁ ਚ| ਦੀਪ੍ਤਾਨਲਮਹਾਕਾਯਂ ਪਾਯਯਨ੍ਤ੍ਯਞ੍ਜਲਿਂ ਜਲਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤਿਂ ਤੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ| ਕ੍ਵਾਥਤ੍ਯਾਗਮਨਿਚ੍ਛਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਿਤਮ੍| ਪਾਰਂਪਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍|| ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਿਤਃ ਸਾਧਿਤੋ ਯੂਸਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਗੁਣੇ ਜਲੇ| ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਪੇਯਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸਙ੍ਗੁਣੇ ਜਲੇ|| ਸ਼ਤਂ ਪਞ੍ਚਗੁਣੇ ਭਕ੍ਤਂ ਵਿਲੇਪੀ ਚ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ| ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਂ ਸ਼੍ਰਪਯਿਤ੍ਵਾ ਜਲਾਢਕੇ| ਅਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਥਿਤੇਨ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ ਪਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਗ੍ਰਾਹਯਨ੍ਤ੍ਯਾਢਕੇਮ੍ਭਸਿ|| ਭੇਸਜਸ੍ਯਾਤਿਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦਰੁਚਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਯਦਪ੍ਸੁ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਾਸੁ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤੋਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕੇਮ੍ਭਸਿ| ਅਰ੍ਧਸ੍ਥਿਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨੇਪੇਯਾਦਿਸਂਵਿਧੌ| ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਧਂ ਵਾ ਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯੋਃ ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਪਲਮ੍| ਵਿਨੀਯ ਪਾਚਯੇਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾਰਿਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਚਾਪਰਾਨ੍| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਜਲੇ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਰ੍ਸਃ ਪਲਂ ਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸੌਮ੍ਯਾਤਿਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਤਿ, ਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਟ੍ਯੋਰਿਤਿ ਸਡਙ੍ਗਾਦੀਤਿ ਕਲ੍ਕਤਿਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਤਿ, ਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯੋਰਿਤਿ ਸਡਙ੍ਗਾਦੀਤਿ ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਪਦੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਯਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕੋਪ੍ਯਤਿਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ| ਅਪਰਾਨ੍-ਸਾਰ੍ਧਕਰ੍ਸਦ੍ਵਿਕਰ੍ਸਾਦੀਨ੍, ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਵਿਸ਼ੇਸਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ, ਪਾਚਯੇਤ੍| ਆਢਕੇਞ੍ਜਲਿਃ ਪਲਂ ਵੇਤ੍ਯੇਤਤ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਪਲਂ ਕਾਰ੍ਸੋ ਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਗਤਾਰ੍ਥਮਪ੍ਯਰੁਚਿਰ੍ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਥਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵਮਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਸ੍ਟਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੀਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਧਿਃ|| ਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਰਸਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਃ ਸਹ| ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਵਾਰਿਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਪਾਦਵਤ੍ਸਾਧਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍|| ਪੂਰ੍ਵਂ ਸੋਡਸ਼ਭਾਗਂ ਵਾਰਿ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇਨ ਵਾਰਿਣਾ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨ੍ਯਾਵਾਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ਪਚੇਤ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਪਾਦਾਯ ਸ੍ਵਰਸਾਨਾਮਸਮ੍ਭਵੇ| ਵਾਰਿ ਣ੍ਯਸ੍ਟਗੁਣੇ ਸਾਧ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਿਤਮ੍|| ਆਢਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਚੂਰ੍ਣਾਨਾਮਾਸੁਤਂ ਸਲਿਲਾਢਕੇ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਰਸਂ ਸ੍ਵਰਸੇਸਤਿ|| ਮਦੌ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ ਕਠਿਨੇਸ੍ਟਗੁਣਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਕਠਿਨਾਤ੍ਕਠਿਨਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਸੋਡਸ਼ਿਕਂ ਜਲਮ੍|| ਮਦ੍ਵਾਦਿਕ੍ਵਾਥ੍ਯਸਙ੍ਘਾਤੇ ਮਾਨਾਨੁਕ੍ਤੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ| ਮਧ੍ਯਸ੍ਯੋਭਯਗਾਮਿਤ੍ਵਾਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਟਗੁਣਂ ਜਲਮ੍|| ਪਾਦਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਧੌ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਤੋਯੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯੇ ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਵਾਣਾਮਮਾਨੋਕ੍ਤੌ-ਮਾਨ ਵਚਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ, ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਿਵਰ੍ਧਿਤਂ ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਮਾਹਾਰਃ ਕਲ੍ਕਸ੍ਨੇਹਦ੍ਰਵਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਕਲ੍ਕਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ੍ਤੁਰ੍ਗੁਣਃ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਭਤਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵਂ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਮਂ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਮਾਨਮਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਪਾਕ ਇਤਿ| ਕਲ੍ਕਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਦ੍ਰਵਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੌਨਕਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦਧੀਤੇ-ਏਵਂ ਪਠਤਿ| ਸ੍ਨੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਿਃਕ੍ਵਾਥੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸ੍ਵਰਸੇਨੇਤਿ| ਤੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਨਿਃਕ੍ਵਾਥਸ੍ਵਰਸੈਃ ਸ੍ਨੇਹੇ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ ਸਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਂਸ਼ਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਸਸ੍ਠਮਸ੍ਟਮਂ ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੌਨਕਮਤਮਾਹ-ਅਧੀਤ ਇਤਿ| ਨਿਸ੍ਵ੍ਕਾਥੇ ਦ੍ਰਵੇ ਕਲ੍ਕਾਤ੍ਸਙ੍ਗੁਣਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ੍ਵਰਸੇਸ੍ਟਗੁਣਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਃ| ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮ੍ਬੁਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਸ੍ਯਾਵਕਾਸ਼ਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਵ੍ਕਾਥਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਸਙ੍ਕਰੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਰਿਭਾਸਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਤਰਮ੍| "ਸ਼ਣਸ੍ਯ ਕੋਵਿਦਾਰਸ੍ਯ ਵਸਸ੍ਯ ਕਕੁਭਸ੍ਯ ਚ| ਕਲ੍ਕਾਢ੍ਯਾਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਪੁਸ੍ਪਕਲ੍ਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥਕਮ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੍੦- ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮਧੁਨਾ ਲਕ੍ਸਯਨ੍ਨਾਹ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਪਥਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਮਮਿਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯੋਧਿਕਾਨਿ ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਸਾਮ੍ਯੇਨ ਮਿਲਿਤਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਨਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਸਮੁਦਿਤਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਪਾਦੇਨ ਸੇਹੋ ਯੋਜ੍ਯਃ|" ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਯੁਗਾਪਤ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ, ਅਥੈਕਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਂਸਜ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਚ ਨਿਰ੍ਯੂਹਵਤ੍ਸਾਧਯੇਤ੍|" ਇਤਿ (ਕ. ਅ. ੮) ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਵਚਨਾਤ੍| ਅਨਿਰੂਪਿਤਕਲ੍ਪਨਂ ਚ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਕਲ੍ਕੀਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਲ੍ਕਾਨੁਕ੍ਤੌ ਨਿਰੂਪਿਤਕਲ੍ਪਨਮਿਤਿ, " ਯਤਃ ਵ੍ਕਾਥਸ੍ਤਤਃ ਕਸ੍ਕਃ ਕੇਵਲਕਾਥਭਾਸਿਤੇ|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਲ੍ਕਵਿਸਯੇਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿਤ੍ਵਂ ਯਦਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਅਗ੍ਨੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੇ ਸਸ਼ਬ੍ਦਤਾ-ਚਟਚਟਾਯਿਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਾਂ ਯਦਾ ਸਮ੍ਪਤ੍-ਸ਼ੁਭਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ, ਅਸ਼੍ਯਾਮਲਚ੍ਛਾਯਾਮਨ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਹਰੇਤ੍| ਅਗ੍ਰਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਕਟਾਹਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਸ ਕਾਲੋਵਤਰਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਤਿ-ਘਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਘਤਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ ਫੇਨੋਪਸ਼ਮੋ ਯਦਾ ਜਾਯਤੇ, ਤੈਲਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਤਦੁਦ੍ਭਵਃ-ਫੇਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਾ ਘਤਤੈਲਯੋਃ ਪਾਕੋ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਪਵ੍ਕਸ੍ਨੇਹਹਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਨਾਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿਤੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਵਨ੍ਦੇਨ (ਜ੍ਵਰਾਧਿਕਾਰੇ ਸ਼੍ਲੋ ੨੬੫)- "ਸ੍ਨੇਹਕਲ੍ਕੋ ਯਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਿਤੋ ਵਰ੍ਤਿਵਦ੍ਭਵੇਤ੍| ਵਹ੍ਨੌ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਚ ਨੋ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਦਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਰਮੇ ਪ੍ਰਾਤ੍ਪੇ ਫੇਨਸ੍ਯੋਪਰਮੇ ਤਥਾ| ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਨਾਂ ਚ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸਿਦ੍ਧ੍ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਘਤਤੈਲਯੋਃਫੇਨੋਪਸ਼ਮੋਦ੍ਭਵੌ ਵਿਸ਼ੇਸੌ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲੇਹਸ੍ਯ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਤਾ-ਤਨ੍ਤੁਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ਪਾਕਃ| ਤਥਾਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਨਂ ਪਾਕਲਕ੍ਸਣਂ ਸਰਣਾਸਰਣਰੂਪਤਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਤ ਇਦਮਾਹ-ਸਰਣਂ ਨ ਚ| ਸਰ੍ਵਲੇਹਸ੍ਯਾਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਨਂ ਭਵਤਿ ਨ ਤੁ ਸਰਣਂ-ਅਵਯਵਸ਼ੋ ਗਮਨਮ੍, ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯ ਪਾਕਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਪਵ੍ਕੇਲੇਹਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਲੇਹਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਨ੍ਤੁਮਤ੍ਵਮੁਦਕਮਜ੍ਜਨਮਵਿਸਰਣਂ ਚ| ਸ੍ਨੇਹਲੇਹੌਕ੍ਵਾਥਭੇਦੌ| ਤਯੋਰ੍ਮਾਨਂ "ਉਤ੍ਤਮਾਸ੍ਯਾਤ੍ਪਲਂ ਮਾਤ੍ਰਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਕ੍ਵਾਥ੍ਯੌਸਧਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਾਖ੍ਯਃ [ ਚ ]| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਵਿਧੌ ਕਿਟ੍ਟਾਖ੍ਯੇ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤੇ ਕਲ੍ਕਸਮੇ ਯਥਾ ਕਲ੍ਕੋਙ੍ਗੁਲਿਨਾਵਸ੍ਟਭ੍ਨਾਤਿ, ਤਥਾ ਕਿਟ੍ਟੇਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿਤਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਸ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੋ ਮਨ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਮਦਨੋਪਮੇ ਕਿਟ੍ਟੇ ਸਤ੍ਯੇਵਮਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹਿਣਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਸ੍ਯ ਸ ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਪਾਕਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍-ਈਸਤ੍, ਕਿਟ੍ਟੇ ਸੀਦਤਿ ਸਤਿ ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਤਃ ਕਸ੍ਣੇ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਤਥਾ ਵਰ੍ਤ੍ਯ(ਰ੍ਤਿ)ਮਾਨੇ-ਵਰ੍ਤਿਮਾ(ਤਾਂ)ਗਚ੍ਛਤਿ ਸਤਿ, ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ-ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਾਖ੍ਯਃ ਪਾਕਃ| ਅਤਃ ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਾਤ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਦਗ੍ਧੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਸ ਚ ਨਿਸ੍ਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍-ਯਥਾਨਿਰੂਪਿਤਕਾਰ੍ਯਕਰਣੋ ਨ ਭਵੇਤ੍, ਨਿਰ੍ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਃ-ਈਸਤ੍ਪਾਕਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਸਾਦਕਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਭੇਦਾਨਾਹ-ਪਾਕਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਸਮੇ ਕਿਟ੍ਟੇ ਮਨ੍ਦਃ| ਪਾਕੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਪਥਗ੍ਭੂਤਃ ਕਲ੍ਕਃ-ਕਿਟ੍ਟਃ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਮਦਨੋਪਮੇ ਚਿਕ੍ਕਣਃ| ਮਦਨਂ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਿਮਃ-ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਃ| ਸੀਦਤਿ-ਮ੍ਲਾਯਤਿ| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵ-ਪਸ਼੍ਰਿਮਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍ ਦਗ੍ਧਃ, ਸ ਚ ਨਿਸ੍ਫਲਃ| ਮਨ੍ਦਾਦਰ੍ਵਾਕ੍-ਆਮਃ, ਸ ਚਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਕਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਦੁਃ-ਮਨ੍ਦਪਾਕਃ ਸ੍ਨੇਹੋ, ਨਸ੍ਯੇ-ਤਦ੍ਵਿਸਯੇ, ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਖਰਃ-ਖਰਚਿਕ੍ਕਣਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੇ-ਤਦ੍ਵਿਸਯੇ, ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ| ਪਾਨੇ ਤਥਾ ਬਸ੍ਤੌ-ਤਦ੍ਵਿਸਯੇ, ਚਿਕ੍ਕਣਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਿਸਯਭੇਦਾਨਾਹ-ਮਦੁਰਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਾਣਾਦਯੋ ਵਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ ਪਾਣਿਤਲਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾ ਵੇਦ੍ਯਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਾਨਭੇਦਾਨਾਹ-ਸ਼ਣਮਿਤਿ| ਸ਼ਾਣਾਦਯੋਸ੍ਟੌ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ| ਸ਼ਾਣਮਾਨਂ ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਕ੍ਤਮ੍ (ਕ.ਅ.੮)- "ਸਡ੍ਵਂਸ਼੍ਯੋ-ਮਰੀਚਿਃ| ਤਾਃ ਸਟ੍-ਸਰ੍ਸਪਃ| ਤੇਸ੍ਟੌ-ਤਣ੍ਡੁਲਃ| ਤੌ-ਧਾਨ੍ਯਮਾਸਃ| ਤੌ-ਯਵਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਚ੍ਯਾ ਅਣ੍ਡਿਕਾਮਾਸਕਸ਼ਾਣਾਃ|" ਇਤਿ| ਵਂਸ਼ੀ-ਵਂਸ਼ਰਨ੍ਧ੍ਰਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਰਸ਼੍ਮਿਸ੍ਥਂ ਰਜਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਯੋਰੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗੇ ਤੁਲ੍ਯਪਰਿਮਾਣੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਰ੍ਦ੍ਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਦ੍ਰਯੋਰ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁਲ੍ਯਪਰਿਮਾਣਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭਾਵੇ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਯਯੋਰੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗੇ ਤੁਲ੍ਯਪਰਿਮਾਣੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਕੁਡਵਾਦਿਪਰਿਮਾਣ ਸਂਜ੍ਞਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋਜਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਆਰ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਿਤਿ| ਆਦ੍ਰਂ ਤ੍ਵੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਪਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਕੁਡਵਾਦਿ ਦ੍ਰਵਂ ਚ, ਕੁਡਵੈਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਕੁਡਵਦ੍ਵਯਮ੍| " ਵਾਸਾਕੁਟਜਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਸਹਾਚਰਾਃ| ਨਿਤ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਾਨਤੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਨ ਤੇ||" ਇਤ੍ਯੇਕੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵੇ-ਅਨੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵੇ, ਪੇਸਣਾਲੋਡਨਾਰ੍ਥਂ ਵਾਰਿ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇ ਚਾਨੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵੇ ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰਿਮਾਣਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਨੁਕ੍ਤਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਪੇਸਣਾਲੋਡਨ ਇਤਿ| ਪੇਸਣਾਲੋਡਨਸ੍ਨੇਹਪਾਕੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵੇਸੁ ਵਾਰਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਕ੍ਤੌ ਸਮਭਾਗਤ੍ਵਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਾਨੁਕ੍ਤੌ ਕਲ੍ਕਃ| ਅਙ੍ਗਾਨੁਕ੍ਤੌ ਮੂਲਮ੍| ਅਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ ਤਦੇਵ| ਯਥਾ-ਹਰੀਤਕੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਫਲਮ੍| " ਅਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਮੂਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ|" ਇਤਿ (ਕ. ਅ. ੮) ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਵਚਨਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਬੌ ਸ਼ਾਣੌ ਵਟਕਃ ਕੋਲਂ ਬਦਰਂ ਦ੍ਰਂਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਭੇਦਃ| ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਰਂਕ੍ਸਣਾਵਕ੍ਸਂ ਤਥਾ ਪਿਚੁਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣਿਤਲਂ ਤਥਾ ਸੁਵਰ੍ਣਂ ਤਥਾ ਕਵਲਗ੍ਰਹਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾ ਬਿਡਾਲਪਦਂ ਤਥਾ ਤਿਨ੍ਦੁਕਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣਿਮਾਨਿਕਾ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਨ੍ਨੇਰ੍ਥੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੇਕਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਦ੍ਵੌ ਪਿਚੂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਸ੍ਟਮਿਕਾ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਯਤ੍ਵਮਰ੍ਥਸ੍ਯੈਕ੍ਯੇ ਸਤਿ| ਪਲਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੋ ਬਿਲ੍ਵਂ ਚ ਮੁਸ੍ਟਿਰਾਮ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਿਕਾ, ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯੇ ਸਤਿ ਨਾਰ੍ਥਤੋ ਭੇਦਃ| ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ ਪ੍ਰਸਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਪ੍ਰਸਤਾਵਞ੍ਜਲਿਃ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਞ੍ਜਲੀ ਮਾਨਿਕਾ,- ਅਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨੀਤ੍ਯੇਵ| ਆਢਕਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਨਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਨਾਰ੍ਥਤੋ ਭੇਦਃ| ਤਥੈਵ ਦ੍ਰੋਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮ੍| ਪਲਸ਼ਤਂ ਤੁਲਾ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ| ਤਾਨਿ-ਪਲਸ਼ਤਨਿ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਵਾਥਾਦੀਨਾਂ ਤੂਤ੍ਤਮਾਦਿਮਾਤ੍ਰਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਦਵਧਾਰ੍ਯਾਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠ੍ਯਤੇ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਕ੍ਵਾਥੋ ਨਿਰ੍ਯੂਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਭੇਦ੍ਯਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਯਣੁਸ਼ੋ ਭੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਛੇਦ੍ਯਾਨਿ ਚ ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯੋਦਕੇਨ ਸ਼ੁਚੌ ਰੂਕ੍ਸਾਯਾਮਧਃਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤਾਯਾਂ ਤਾਮ੍ਰਾਯੋਮਨ੍ਮਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਾਯਾਂ ਸ੍ਥਾਲ੍ਯਾਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਬਹ੍ਵਲ੍ਪਪਾਨੀਯਗ੍ਰਾਹਿਤਾਮੌਸਧਾਨਾਮਾਕਲਯ੍ਯ ਯਾਵਤਾ ਮੁਕ੍ਤਰਸਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਾਵਦੁਦਕਮਾਸੇਚਯੇਚ੍ਛੋਸਯੇਚ੍ਚ| [ਅਗ੍ਰਾਵਧਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍| ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰੋਦਕਦਾਨੇ ਤਥਾ ਤਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵੇ ਚ ਤਤ੍ਰ ਨਿਯਮਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰੇਯਤ੍ਪਰਿਮਾਣਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਉਦਕਮਿਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਤਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਤਾ ਚੇਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ, ਇਤਿ ਨ ਨਿਯਮੋਕ੍ਤਿਰੇਵਂਵਿਧਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ? ਅਭ੍ਯੂਹਨੀਯਮੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਿਧਿਃ|] ਅਥਾਗ੍ਨਾਵਧਿਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਹਤ੍ਯਾਸਨੇ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਤਤਮਵਲੋਕਯਨ੍ ਦਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਵਿਘਟ੍ਟਯਨ੍ ਮਦੁਨਾ ਚ ਪਰਿਤਃ ਸਮੁਪਗਚ੍ਛਤਾਨਲੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਅਵਤਾਰ੍ਯ ਚ ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਂ ਯਥਾਰ੍ਹਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਸਹਿਤਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮੁਕ੍ਤਰਸਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਰਿਕ੍ਵਾਥਪੂਰ੍ਵਕਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਦੁਪਦੇਸ਼ੇਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਸ਼ੀਤਸਲਿਲਾਪ੍ਲੁਤਂ ਤੁ ਨਿਸ਼ਾਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਪੂਤਂ ਸ਼ੀਤਃ ਕਸਾਯਃ| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਭਸਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਭਿਸੁਤਃ ਪੂਤਃ ਫਾਣ੍ਟ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਾਦਿਬਲਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਯਾਸਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਚ ਸਂਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕੋਸ੍ਠਂ ਬਲਂ ਵਯਃ| ਆਲੋਚ੍ਯ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਚ ਭੈਸਜ੍ਯਮਵਚਾਰਯੇਤ੍|| [ ਏਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵਮਭ੍ਯੂਹ੍ਯਾਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਕਤ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨੇਤਿ| ] ਏਤਦੇਵਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਬੋਧਾਯ| ਯਥਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਭਿਸਜੋ ਵਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਥੈਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਨਿਰ੍ਯਾਸੇ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਚਤੁਸ੍ਪਲਮ੍| ਕਲ੍ਕਚੂਰ੍ਣਯੋਃ ਕਰ੍ਸਃ ਪਲਤ੍ਰਯਂ ਤਦਾਲੋਡਨੇ| ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਭੇਸਜਪਲਮੁਦਕਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥੇਧਿਸ਼ਤ੍ਯ ਪਾਦਸ਼ੇਸਮਵਤਾਰਯੇਤ੍| ਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਯੋਰੌਸਧਪਲਂ ਸਡ੍ਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਮ੍ਬੁਪਲੈਰਾਸੁਤਮਿਤਿ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸ਼ਾਣਪਰਿਮਾਣਸ੍ਯ ਪਾਣਿਤਲਵਾਚਕਸ੍ਯ [ ਚ ] ਕਿਮਪਿ ਪਰਿਮਾਣਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਯੇਨਾਸੌ [ ਨ ] ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ ( ਸਂ.ਕ.ਅ.੮)-"ਸਡ੍ਵਂਸ਼੍ਯੋ ਮਰੀਚੀ| ਤਾਃ ਸਟ੍ ਮਰੀਚ੍ਯਃ ਸਰ੍ਸਪ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਟੌ ਸਰ੍ਸਪਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਃ| ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਤਣ੍ਡੁਲਾਵੇਕੋ ਧਾਨ੍ਯਮਾਸਃ| ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਧਾਨ੍ਯਮਾਸੌ ਯਵਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਵਧ੍ਦ੍ਯਾਣ੍ਡਿਕਾਮਾਸਕਸ਼ਾਣਕਰ੍ਸਪਲਕੁਡਵਪ੍ਰਸ੍ਥਾਢਕਦ੍ਰੋਣਵਹਾਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਨ੍ਤੇ| [ ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਮਾਸਕੈਃ ਸ਼ਾਣਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਂ ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ| ] ਧਰਣਂ ਤੁ ਪਲਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੋ ਭਾਗਃ| ਮਾਸਕਸ੍ਯ ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਹੇਮਃ| ਕਰ੍ਸਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ਿਕਾ| ਆਢਕਸ੍ਯ ਤੁ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ ਕਂਸਃ ਪਾਤ੍ਰਂ ਭਾਜਨਂ ਚ| ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਨਲ੍ਵਣਃ, ਤਥਾ ਅਰ੍ਮਣਃ, ਤਥੋਨ੍ਮਾਨਃ, ਤਥਾ ਘਟਃ ਕੁਮ੍ਭਃ ਕਲਸ਼ਸ਼੍ਚ| ਦ੍ਰੋਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੂਰ੍ਪਃ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸਂਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਦ੍ਵੌ ਸ਼ਾਣਾਵਿਤਿ| ਸ਼ਾਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਵਟਕਾਦਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਤ੍ਰਃ ਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਵਟਕਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਕ੍ਸਾਦਯੋ ਨਵ ਸੋਡਸ਼ਿਕਾ ਚ| ਪਲਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤਃ| ਪ੍ਰਸਤਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਃ ਕੁਡਵਸ਼੍ਚ| ਅਞ੍ਜਲਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਮਾਨਿਕਾ| ਆਢਕਾਦਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰ ਏਕਾਰ੍ਥਾਃ| ਦ੍ਰੋਣਾਦਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਤ੍ਰਃ [ਚ੍]| ਪਲਸ਼ਤਂ-ਤੁਲਾ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤੁ ਭਾਰਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਕ. ਅ. ੮)- "ਧਰਣਂ ਤੁ ਪਲਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੋ ਭਾਗਃ| ਮਾਸਕਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਹੇਮੋ ਧਾਨਕਸ਼੍ਚ| ਪਲਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਸ੍ਟਮਾਨਮ੍| ਦ੍ਰੋਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਸ਼ੂਰ੍ਪਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿਮਵਤ੍ਪਰ੍ਵਤੇਨ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ੈਲੇਨ ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ| ਤਤ੍ਰ-ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਆਦ੍ਯਂ-ਹੈਮਵਤਮੌਸਧਂ, ਸੌਮ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਵੈਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚੌਸਧਮਾਗ੍ਨੇਯਂ-ਨ ਤਥਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਦਾ ਪਥ੍ਯਂ, ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੬||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੈਲਭੇਦਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਹਿਮਵਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍||