೫. ವಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರಧ್ಯಾಯಃ

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥಾತ ಇತಿ ಪೂರ್ವವತ್| (ಅಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಯುಕ್ತೇಷು ಬಸ್ತಿಷು ಯಾ ವ್ಯಾಪದಃ, ತಾಸಾಂ ಸಾಧನಾಯಾಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ|)

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪದಶ್ಚ ದ್ವಾದಶೋಕ್ತಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ.೬)- "ವಿಬನ್ಧಗೌರವಾಧ್ಮಾನಶಿರೋರುಗ್ವಾಹನೋರ್ಧ್ವಗಾಃ| ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಾಙ್ಗರುಘಿಧ್ಮಾಹೃತ್ಪೀಡಾಕರ್ತನಸ್ರವಾಃ|| ಅಯೋಗಾದತಿಯೋಗಾಚ್ಚ ಬಸ್ತೇಃ ಸ್ಯುಃ ಷಟ್ ಷಡಾಪದಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ತ್ರಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಶಿಶಿರಸ್ತಥಾಽಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣೋಽಲ್ಪದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರಃ-ಅಲ್ಪದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಃ(ಲ್ಕಃ), ತಥಾ ಘನೋ-ಬಹುದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕೋ, ಬಸ್ತಿರ್ಯೋಜಿತಃ ಸನ್ ಬಸ್ತಿಸಾಧ್ಯಂ ದೋಷಂ ಸಙ್ಕ್ಷೋಭ್ಯ ದುರ್ಬಲತ್ವಾದನಿರ್ಹರನ್ ಅಯೋಗಂ ಕರೋತಿ| ತೇನ-ಅಯೋಗೇನ, ವಾತಾದಿಗ್ರಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಾಕ್-ಅತಿಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಚಿ. ಅ. ೯/೬) ಕ್ವಾಥದ್ವಯಂ-ಪಾಚನಯುಗುಲಂ-ಮಧ್ಯ ದೋಷೇಽತಿಸಾರಿಣಿ ವಿಹಿತಂ ಭೂತೀಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿರೇಕೋ ಬಿಲ್ವಧನಿಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ, ತಸ್ಮಾತ್-ಕ್ವಾಥದ್ವಯಾತ್, ಏಕಸ್ಯ-ಅನ್ಯತರಸ್ಯ ಕ್ವಾಥಸ್ಯೋಷ್ಣಸ್ಯ, ತತ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪಾನಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ, ತಥಾ ಫಲವರ್ತಯಃ ಸ್ವೇದಾಶ್ಚ ನಾನಾವಿಧಾಃ, ಅವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ ಬಿಲ್ವಾದಿಮಾನ್ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾ ಸುರಾದಿಮಾನ್ ಬಸ್ತಿಃ, ಸಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಃ-"ಬಲಾಂ ಗುಡೂಚೀಂ" (ಕ. ಅ. ೪/೧) ಇತ್ಯಾದೌ ಬಸ್ತೌ ಯಃ ಪೇಷ್ಯೋ ಯವಾನ್ಯಾದಿಕೃತ್ ತೇನ ಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯೇಣ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಃ| ತಮತ್ರ ದತ್ತವಸ್ತಿನೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ದೋಷಮಾನಯೇತ್-ಆಕರ್ಷಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಬನ್ಧಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇತಿ| ದ್ರವ್ಯಂಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಪೇಷ್ಯಂ ಚ| ತಂ ದೋಷಂ-ಯದರ್ಥಂ ದತ್ತಃ| ಕ್ವಾಥದ್ವಯಂ-"ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಕವಥಿತಾಸ್ತೋಯೇ ಮಧ್ಯದೋಷೋ ವಿಶೋಷಯನ್| ಭುತೀಕಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠೀವಚಾಧಾನ್ಯಹರೀತಕೀಃ|| ಅಥವಾ ಬಿಲ್ವಧನಿಕಾಮುಸ್ತನಾಗರವಾಲಕಮ್|" (ಹೃ.ಚಿ.ಅ. ೯೧೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಭೂತೀಕಂ-ಕಟ್ತೃಣಮ್| ಪ್ರಾಕ್ಪೇಷ್ಯಂ-"ಪೂತೋಯವಾನೀಫಲಬಿಲ್ವಕುಷ್ಠವಚಾಶತಾವ್ಹಾಘನಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮ್| ಕಲ್ಕೈಃ (ಹೃ.ಕ.ಅ. ೪/೨) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸುರಾ-ಮದಿರಾ| ಆದಿಶಬ್ದಾದನ್ಯದಪ್ಯಮ್ಲಮ್| ಗೌರವಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಂ ತ್ವಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ. ೬)-"ಸಶೇಷಾಮೇ ನಿರೂಹೇಣ ಮೃದುನಾ ದೋಷ ಈರಿತಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಯತ್ಯನಿಲಂ ಮಾರ್ಗಂ ರೂಣಧ್ದ್ಯಗ್ನಿಂಹಿನಸ್ತಿ ಚ|| ಗೌರವಕ್ಲಮಹೃಚ್ಛೂಲದಾಹಸಮ್ಮೋಹವೇಷ್ಟನಮ್| ತತಃ ಕುರ್ಯಾದುಪಚರೇತ್ತಂ ರೂಕ್ಷಸ್ವೇದಪಾಚನೈಃ|| ಪಿಪ್ಪಲೀಕಟ್ತೃಣೋಶೀರದಾರುಮೂರ್ವಾಶೃತಂ ಜಲಮ್| ಪಿಬೇತ್ಸೌವರ್ಚಲೋನ್ಮಿಶ್ರಂ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಮ್|| ವಚಾನಾಗರಶಠ್ಯೋ ವಾ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ| ಪೇಯಾಃ ಪ್ರಸನ್ನಯಾ ವಾ ಸ್ಯುರರಿಷ್ಟನಾಸವೇನ ವಾ|| ದಾರು ತ್ರಿಕಟುಕಂ ಪಥ್ಯಾಂ ಪಲಾಶಂ ಚಿತ್ರಕಂ ಶಠೀಮ್| ಪಿಷ್ಠ್ವಾ ಕುಷ್ಠಂ ಚ ಮೂತ್ರೇಣ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷಾರಾಂಶ್ಛ ದೀಪನಾನ್|| ಬಸ್ತಿಮಸ್ಯ ವಿದಧ್ಯಾಚ್ಚ ಸಮೂತ್ರಂ ದಾಶಮೂಲಿಕಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಢ್ಯೇ ತಥಾ ರೂಕ್ಷೇ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇ ವಾ ಬಸ್ತಿರಲ್ಪವೀರ್ಯೋ ದತ್ತೋ ದೋಷೈಃ-ವಾಯ್ವಾದ್ಯವರಕೈರಾವೃತಃ, ಅನನ್ತರಂ ಸ ಬಸ್ತೀ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗಃ-ಪ್ರತಿಹತಗತಿಪ್ರಸರಣೋ, ವಾಯುಂ ರುನ್ಧ್ಯಾತ್| ಸೋಽನಿಲೋ ವಿಮಾರ್ಗಗ ಆಧ್ಮಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಹೃದಯಾದೀನಾಂ ಮರ್ಮಣಾಂ ವ್ಯಧನಂ-ಪೀಡನಂ, ತಥಾ ಗುದಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ವಿದಾಹಂ, ತಥಾ ಮುಷ್ಕವಙ್ಕ್ಷಣವೇದನಾಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಶೂಲೈಃ-ನಾನಾವಿಧಾಭಿರ್ಭಗ್ನರುದ್ಧಮೃದಿತಪೀಡಿತಾವನದ್ಧಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಾಭಿಃ, ಹೃದಯಂ ರುಣದ್ಧಿ-ಆವೃಣೋತಿ| ಹೃದಯಮಾವೃತ್ಯಾನನ್ತರಮ್, ಇತಶ್ಚೇತಶ್ಚ-ಅನಿಯತೇ ದೇಶೇ, ಧಾವತಿ ಪವನಃ| ತತ್ರ-ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ, ಸುಷ್ಟ್ವಭ್ಯಕ್ತಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಾಙ್ಗಸ್ಯ ಚ ಫಲವರ್ತಿಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಬಿಲ್ವಾದಿಕಶ್ಚ ನಿರುಹಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪೀಲುಸರ್ಷಪಮೂತ್ರವಾನ್| ಸರಲದೇವದಾರುಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಂ ಚಾನುವಾಸನಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಧ್ಮಾನಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಯುಕ್ತ ಇತಿ| ಬಿಲ್ವಾದಿಃ-ವಿಬನ್ಧವ್ಯಾಪದ್ಯುಕ್ತಃ| ಪೀಲು-ಪೀಲುಫಲಮ್| ಶಿರೋರುಜಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಂ ತ್ವಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ. ೬)-"ಬಹುದೋಷೇಽಬಲೇ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠೇ ಬಸ್ತಿಸ್ತನುರ್ಮೃದುಃ| ಶೀತೋಽಲ್ಪಶ್ಛಾವೃತೋ ದೋಷೈಃ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ಸಮೀರಣಮ್|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಸೋಽನುಸರನ್ ದೇಹಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಶಿರೋರುಜಮ್| ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಿವಿಭ್ರಮಮ್|| ತಮುಷ್ಣತೈಲಲವಣಪ್ರದಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಮರ್ದಿತಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಧೂಮೈಃ ಪ್ರಧಮನೈರ್ನಸ್ಯೈರಾಸ್ಯವಿರೇಚನೈಃ|| ವಿರೇಕೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಛಾಶು ಯೋಜಯೇದಾನುಲೋಮಿಕೈಃ|" ಇತಿ| ವಾಹಾನಾಖ್ಯಾಂ ಚ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ. ೬)-"ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೇ ಮಹಾದೋಷೇ ಬಸ್ತಿಮೃದ್ವಲ್ಪಭೇಷಜಃ| ಉತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯಾಲ್ಪಂ ಹರೇದ್ದೋಷಂ ಜನಯೇಚ್ಚ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಮ್|| ಶೋಫಂ ಬಸ್ತಾವಪಾನೇ ಚ ಸದನಂ ಚೋರುಜಙ್ಘಯೋಃ| ವಿಬದ್ಧಮಾರುತೋ ಜನ್ತುರಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸ ಪ್ರವಾಹತೇ|| ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗಾನ್ನಿರುಹಾಂಶ್ಛ ಶೋಧನೀಯಾನುಲೋಮಿಕಾನ್| ವಿದಧ್ಯಾಲ್ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ ಚ ವೃತ್ತಿಂ ತಸ್ಯ ವಿರಿಕ್ತವತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೇಗಸಂರೋಧಂ-ವೇಗವಿಧಾರಣಂ, ಕುರ್ವತಃ ಪುಂಸೋ ಯಃ ಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿರತಿಮಾತ್ರಯಾ ವಾ ಪೀಡಿತೋಽಸ್ನಿಗ್ಧಲವಣೋಷ್ಣೋ ವಾ ತಥಾಽಲ್ಪೋ ಮಾತ್ರಯಾ, ಅಲ್ಪಭೇಷಜಶ್ಚ ಮೃದುರ್ವಾ, ಸ ತಥಾಭೂತೋ ಮಾರುತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಮೂಖನಾಸಿಕಾತ್ ನಿರೇತಿ-ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀನ್ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್(ಯನ್)| ಅಸ್ಯ ತು-ತಥಾವಿಧಬಸ್ತೇಃ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿವಿಕಾರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ಮುಖಂ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ತಥಾ ಕ್ಲಮನಾಶಂ ಯಾವತ್ ತಂ ತಾಲವೃನ್ತಾದಿನಾ ವೀಜಯೇತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಂ ಚ ಕಾರಯೇತ್, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ಹ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೋ ಬಸ್ತಿರಧೋ ಯಾತಿ| ಉಷ್ಣೈಃ ಕರೈಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಪಾರ್ಶ್ವಮುದರಂ ಚ ಮೃಜ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಮಧೋಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೇಶೈರುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ನೀತ್ವಾ ವಪುರ್ಧುನ್ವೀತ| ತಥಾ ವ್ಯಾಲಾದಿಭಿರ್ಭೀಷಯೇತ್| ತಥೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ಯಸ್ಮಾದಧೋ ಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ ಪಾಣಿವಸ್ತ್ರೈರ್ಗಲಾಪೀಡಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಥಾ ನ ಮ್ರಿಯೇತ| ಏವಂ ಸತಿ ಪ್ರಾಣೋದಾನನಿರೋಧಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಣೋದಾನನಿರೋಧಾದ್ಯಸ್ಮಾದಧೋಗಃ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಾಯನೋ ಭೂತ್ವಾಽಪಾನೋ ವಾಯುಸ್ತಂ ಬಸ್ತಿಂ ದ್ರಾಗೇವಾಪಕರ್ಷತಿ-ಊರ್ಧ್ವಾದಧಃ ಕ್ಷಿಪತಿ| ಸುಷ್ಠು-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ, ಪ್ರಸಿದ್ಧತರಮಯನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಾಯನಃ| ಕುಷ್ಠಾದಿಕಲ್ಕಂ ಚಾಮ್ಲಸಂಯುತಂ ಪಾಯಯೇತ್| [ ಸಃ ] ಕಲ್ಕಃ, ಅಸ್ಯ-ಆತುರಸ್ಯ, ಉಷ್ಣಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತಂ ಬಸ್ತಿಮನುಲೋಮಯೇತ್| ತ್ರಿವೃತಾದಿಕಲ್ಕಂ ಪೀತಂ ಗೋಮೂತ್ರೇಣಾಧೋನುಲೋಮನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ (ಸ್ವಿನ್ನೇ) ನಿರುಹೋ ದಾಶಮೂಲಿಕೋ ವಿಧಾತವ್ಯಃ| ಯವಾದಿಭಿಶ್ಚ ಗೋಮೂತ್ರಸಾಧಿತೈರ್ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೇಯಃ| ಅಥವಾ ಗೋಮೂತ್ರಸಿದ್ಧೈರ್ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತೈಲಗುಡಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತೋ ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕವಾನ್ ವಿಧೇಯಃ| ಉರಸಿ ಸ್ಥಿತೇ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲೇನ ಸಿದ್ಧೋ ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧಾತವ್ಯಃ| ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತೇ ಬಸ್ತೌ ನಸ್ಯಂ ಧೂಮಶ್ಚ, ಶಿರಶ್ಚ ಸರ್ಷಪಕಲ್ಕೇನ ಪ್ರಚ್ಛಾದನೀಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಊರ್ಧ್ವಮಾರುತಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಕುರ್ವತ ಇತಿ| ಮೃಜ್ಯಾತ್-ಮರ್ದಯೇತ್| ಭೀಷಯೇತ್-ತ್ರಾಸಯೇತ್| ಪಾಣಿಭಿಶ್ಚ ವಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ| ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧತರಂ-ಗುದಂ ಮೇಢ್ರಂ ಚ, ಅಯನಮಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಕ್ರಮುಕಂ-ಪೂಗಃ| ದಶಮೂಲಯವಾದೀನಾಂ ಮೂತ್ರೇ ಕ್ವಾಥಃ, ಅಮೃತಾದೀನಾಂ ವಾ ಸಪ್ತಾನಾಮ್| ಅಮೃತಾ-ಗುಡೂಚೀ| ತ್ವಕ್ ಪತ್ರಂ ಚ ಪೂತೀಕರಞ್ಜಸ್ಯ| ತೈಲಾದಿಯೋಗಸ್ತು ದ್ವಯೋರಪಿ ಕ್ವಾಥಯೋಃ, ಬಿಲ್ವಾದಿಕ್ವಾಥಸ್ಯಾಪಿ| ಇತ್ಯಯೋಗವ್ಯಾಪದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾಮ್ಲಘನೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽತಿಸ್ವೇದಿತಸ್ಯ ವಾ ಪುಂಸೋಽಲ್ಪೇ ದೋಷೇ ತಥಾ ಮೃದೌ ಕೋಷ್ಠೇ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರಯುಕ್ತತ್ವಾದತಿಯೋಗತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋಽಯಮ್ ಕುಕ್ಷಿರುಗ್ಜನಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಃ-ತಥಾವಿಧೋ ಬಸ್ತಿಃ, ವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗೇನ ತುಲ್ಯೇ-ಸದೃಶೇ, ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾತಿಯೋಗವ್ಯಾಪದಃ| ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಾಖ್ಯವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಬಸ್ತಿರಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ.ಅ. ೬)-"ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಸ್ಥಿರಾಂ ಪದ್ಮಂ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ ಮಧುಕೋಲ್ಪಲೇ| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಂ ಮಧೂಕಂ ಚ ಕ್ಷೀರೇ ತನ್ದುಲಧಾವನೇ|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಯಾಃ ಪಕ್ವಲೋಷ್ಠಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದೇ ಮಧುಕಸ್ಯ ವಾ| ವಿನೀಯ ಸಘೃತಂ ಬಸ್ತಿಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ದಾಹೇಽತಿಯೋಗತಃ||" ಇತಿ| ವಿರೇಚನತುಲ್ಯತ್ವೋಕ್ತ್ಯಾ ದಾಹೋಽಪ್ಯುಕ್ತಃ| ಅಙ್ಗರುಗಾದಿವ್ಯಾಪಞ್ಚತುಷ್ಕಂ ತ್ವಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ. ೬)- "ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈರಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಗುರುತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಮಾತ್ರಕಃ| ದುಃಸ್ಥಿತಾಯ ಪ್ರಣಿಹಿತೋ ಬಸ್ತಿರ್ದುಃಶಯಿತಾಯ ವಾ|| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತೋ ಮರುತಂಕೋಪಯೇತ್ಸ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ| ಕರೋತ್ಯಙ್ಗರುಜಾಂ ಜೃಮ್ಭಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಭೇದಂ ಚ ಪರ್ವಣಾಮ್|| ತಂ ತೈಲಲವಣಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಸ್ವೇದಿತಂ ಸಂಸ್ತರಾದಿಭಿಃ| ಬಿಲ್ವಕೋಲಯವೈರಣ್ಡವರ್ಷಾಭೂಬೃಹತೀದ್ವಯೈಃ|| ಸಕುಲತ್ಥೈಃ ಶೃತೈರ್ಮಸ್ತುಫಲಸೌವೀರಕಾನ್ವಿತೈಃ| ಆಸ್ಥಾಪಯೇತ್ಸಸಿನ್ಧೂತ್ಥೈರ್ಜಾಙ್ಗಲೈರಾಶಿತಂ ರಸೈಃ|| ತೈಲೇನಾನಿಲಜದ್ದ್ರವ್ಯವಿಪಕ್ವೇನಾನುವಾಸಯೇತ್| ಮೃದುಕೋಷ್ಠೇಽಬಲೇ ಬಸ್ತಿರತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿನಿರ್ಹರನ್|| ಕುರ್ಯಾದ್ಧಿಧ್ಮಾಂ ಹಿತಂ ತತ್ರ ಹಿಧ್ಮಾಘ್ನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಚ ಯತ್| ಬಲಾಬೃಹತ್ಯಾದಿವರಾಕಾಶ್ಮರ್ಯರಸಸೈನ್ಧವೈಃ| ಸಪ್ರಸನ್ನಾರನಾಲಾಮ್ಲೈಸ್ತೈಲಂ ಪಕ್ತ್ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾಽಕ್ಷಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ದದ್ಯಾಲ್ಲವಣಸಂಯುತಮ್|| ಧೂಮಲೇಹರಸಕ್ಷೀರಸ್ವೇದಾಶ್ಚಾನ್ನಂ ಚ ವಾತಜಿತ್| ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಸವಾತೋ ವಾ ನ ವಾ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ|| ಘಟ್ಟಯೇದ್ದೃದಯಂ ಬಸ್ತಿಸ್ತತ್ರ ಕಾಶಕುಶೋತ್ಕಟೈಃ| ಸ್ಯಾತ್ಸಾಮ್ಲಲವಣಸ್ಕನ್ಧಕರೀರಬದರೀಫಲೈಃ|| ಶೃತೈರ್ಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಃ ಸಿದ್ಧೋ ವಾತಘ್ನೈಶ್ಚಾನುವಾಸನಮ್| ಮೃದುಕೋಷ್ಠಾಲ್ಪದೋಷಸ್ಯ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಾತಿಮಾತ್ರಕಃ|| ಹೃತ್ವಾ ಬಸ್ತಿರ್ಮಲಾನ್ ಶೀಘ್ರಂ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ನಾಭಿಬಸ್ತಿಗುದಾಂಸ್ತೇ ಹಿ ಕೃನ್ತತೋಽಸ್ಯ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ|| ವಿವರ್ಣಸ್ಯಾಲ್ಪಮುತ್ಥಾನಂ ಬಸ್ತಿರ್ನಿಲೇಖನಾದ್ಭವೇತ್| ಸ್ವಾದುಶೀತೌಷಧೈಸ್ತತ್ರ ಪಯಸ್ಯೇಕ್ಷ್ವಾದಿಭಿಃ ಶೃತಃ|| ಯಷ್ಟ್ಯಾವ್ಹತಿಲಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀರಭೋಜಿನಃ| ಸಸರ್ಜರಸಯಷ್ಟ್ಯಾವ್ಹಂ ಜಿಙ್ಗಿಣೀಕರ್ದಮಾಞ್ಜನಮ್|| ವಿನೀಯ ದುಗ್ಧೇ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಯಾವ್ದ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲರಸಭೋಜಿನಃ| ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಛ ಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ ಸ್ನೇಹಶ್ಛ ಮಧುರೈಃ ಶೃತಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲವಣೋ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ವಾ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ಗುದಂ ದಹನ್ನಿವ ವಿಲಿಖನ್ನಿವ ಕ್ಷಿಪನ್ನಿವಾಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ಪರಿಸ್ರವಂ ಕರೋತಿ| ಸಃ-ಪುರುಷಃ, ತದಾ ವಿದಗ್ಧಮಸ್ರಂ ಸ್ರವತಿ| ತಥಾ ಬಹುಷೋ-ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಅತಿವೇಗೇನ ಭೂರಿಭಿಃ- ಬಹುಭಿಃ, ವರ್ಣೈಃ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ರವತಿ| ತಥಾ ಮೋಹಮಸಕೃದ್ ಗಚ್ಛತಿ| ತತ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನೀ ತಥಾ ರಕ್ತಾತಿಸಾರಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ದಾಹಮೋಹಾದಿಷು ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಜಲೇನ ಪಿಬೇತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್-ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಕಯುತಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾವಾರಿ, ಪಿತ್ತಶಕೃದ್ವಾತಾನ್ ಹತ್ವಾ ದಾಹಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ವಿಶುದ್ಧಶ್ಚ ಸಶರ್ಕರಾಂ ಶೀತಾಂ ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಅತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಪುರೀಷಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಮಾಷಯೂಷೇಣ ಸಹ ಭೋಜನಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ದಧ್ಯಥವಾ ಸುರಾಂ ಪಾನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಬಸ್ತ್ಯಾಪದಾಂ-ನಿರುಹವ್ಯಾಪತ್ತೀನಾಂ, ಏವಂ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನವಾಖ್ಯಾಂ ವ್ಯಾಪದಮಾಹ-ಬಸ್ತಿರಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ.ಅ. ೬)-"ತತ್ರಾರ್ದ್ರಶಾಲ್ಮಲೀವೃನ್ತೈಃ ಕ್ಷುಣ್ಣೈರಾಜಂ ಪಯಃ ಶೃತಮ್| ಪೂತಂ ಘೃತಾನ್ವಿತಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾದನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನ್|| ವಟಾದಿಪಲ್ಲವೇಷ್ವೇವಂ ಕಲ್ಪೋ ಯವತಿಲೇಷು ಚ| ಸುವರ್ಚಲೋಪೋದಕಯೋಃ ಕರ್ಬುದಾರೇ ಚ ಶಸ್ಯತೇ|| ಗುದೇ ಚ ಶೀತಮಧುರಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್ಸೇಕಪ್ರಲೇಪನಾನ್|" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕ.ಅ. ೬)-"ಆಮಂ ಯಃ ಕುಣಪಂ ರುಗ್ವಾನುಪವೇಶ್ಯೇತ ಸಾರುಚಿಃ| ಸಘನಾತಿವಿಷಾಕುಷ್ಠನತದಾರುವಚಾಃ ಪಿಬೇತ್|| ಶಕೃದ್ವಾತಮಸೃಕ್ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ವಾ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಪಕ್ವಂ ತತ್ರ ಸ್ವವರ್ಗೀಯೋ ಬಸ್ತಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್|| ಷಣ್ಣಾಮೇಷಾಂ ದ್ವಿಸಂಸರ್ಗಾತ್ರಿಂಶದ್ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ ತು| ಕೇವಲೈಃ ಸಹ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸೋಪದ್ರಬಾಂಶ್ಛ ತಾನ್|| ಶೂಲಪ್ರವಾಹಿಕಾಧ್ಮಾನಪರಿಕರ್ತಾರುಚಿಜ್ವರಾನ್| ತೃಣ್ಮೋಹದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀಂಶ್ಚೈಷಾಂ ವಿದ್ಯಾದುಪದ್ರವಾನ್|| ತತ್ರಾಮೇಽನ್ತರಪಾನಂ ತು ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೈರ್ಯುತಮ್| ಪಾಚನಂ ಶಸ್ಯತೇ ಬಸ್ತಿರಾಮೇ ಹಿ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ|| ವಾತಘ್ನಗ್ರಾಹಿವರ್ಗೀಯೋ ಬಸ್ತಿಃ ಶಕೃತಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲೋ ವ್ಯಕ್ತಲವಣಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ ಸಮೀರಣೇ|| ರಕ್ತೇ ರಕ್ತೇನ ಪಿತ್ತೇ ತು ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಃ| ಸಾರ್ಯಮಾಣೇ ಕಫೇ ಬಸ್ತಿಃ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕಃ|| ಶಕೃತಾ ವಾಯುನಾ ಚಾಮೇ ತೇನ ವರ್ಚಸ್ಯಥಾನಿಲೇ| ಸಂಸೃಷ್ಟೇಽನ್ತರಪಾನಮ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣೈರ್ಯುತಮ್|| ಪಿತ್ತೇನಾಮೇಽಸೃಜಾ ತದ್ವತ್ತಯೋರಾಮೇನ ವಾ ಪುನಃ| ಸಂಸೃಷ್ಟಯೋರ್ಭವೇತ್ಪಾನಂ ಸಕಟುಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಮ್|| ತಥಾಽಽಮೇ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕಮ್| ಆಮೇನ ತು ಕಫೇ ಯುಕ್ತೇ ಕಷಾಯಲವಣೌಷಧಮ್|| ವಾತೇನ ವಿಶಿ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಾಸ್ರೈಸ್ತಥಾಽನಿಲೇ| ಸ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಮಧುರಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಬಸ್ತಿರುತ್ತಮಃ|| ಬಸ್ತಿರ್ವಾತೇನ ರಕ್ತೇ ತು ಕಾರ್ಯಃ ಖಾದ್ವಮ್ಲತಿಕ್ತಕಃ| ಶಕೃಚ್ಛೋಣಿತಯೋಃ ಪಿತ್ತಶಕೃತೋರಸ್ನಪಿತ್ತಯೋಃ|| ಬಸ್ತಿರನ್ಯೋನ್ಯಸಂಸರ್ಗೇ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಃ| ಕಫೇನ ವಿಶಿ ಪಿತ್ತೇ ವಾ ಕಫೇ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಶೋಣಿತೈಃ|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಬಸ್ತಿರುತ್ತಮಃ| ಮಧುರೋಷಣತಿಕ್ತಸ್ತು ರಕ್ತೇ ಕಫವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತೇ|| ಮಾರುತೇ ಕಫಸಂಸ್ರುಷ್ಟೇ ಕಟ್ವಮ್ಲವಣೋ ಭವೇತ್| ಸ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಃ ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲಃ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ವಾಯುನಾ ಕಫೇ|| ತ್ರಿಚತುಃಪಞ್ಚಷಟ್ಯೋಗಾನೇವಮೇವ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯುಕ್ತಿಶ್ಛೈಷಾಽತಿಸಾರೋಕ್ತಾ ಸರ್ವರೋಗೇಷ್ವಪಿ ಸ್ಮೃತಾ|| ಯುಗಪತ್ ಷಡ್ರಸಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ಪಾಚನಂ ಭವೇತ್| ನಿರಾಮಾಣಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಬಸ್ತಿಃ ಷಡ್ರಸಿಕೋ ಹಿತಃ|| ಉದುಮ್ಬರಶಲಾಟೂನಿ ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರೋದುಮ್ಬರತ್ವಚಃ| ಶಙ್ಖಂ ಸರ್ಜರಸಂ ಲಾಕ್ಷಾಂ ಕಟ್ತೃಣಂ ಚ ಪಲಾಂಶಿಕಮ್|| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತೈಃ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಕ್ಷೀರದ್ವಿಗುಣಿತಂ ಪಚೇತ್| ಅತೀಸಾರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಪೇಯಮೇತದ್ಯಥಾಬಲಮ್|| ಕಚ್ಛುರಾಧಾತುಕೀಬಿಲ್ವಸಮಙ್ಗಾರಕ್ತಮೂಲಿಭಿಃ| ಮಸೂರಾಶ್ವತ್ಥಶುಙ್ಗೈಶ್ಛ ಯವಾಗೂಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜಲೇ ಶೃತೈಃ|| ಬಾಲೋದುಮ್ಬರಕಟ್ವಙ್ಗಸಮಙ್ಗಾಪ್ಲಕ್ಷಪಲ್ಲವೈಃ| ಮಸೂರಧಾರಕೀಪುಷ್ಪಬಲಾಭಿಶ್ಛ ತಥಾ ಭವೇತ್|| ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಪದೋ ಬಸ್ತಿವಿಭ್ರಮಾತ್| ಯಥಾಯಥಂ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ತಾಂಸಾಂ ಕುರ್ವೀತ ಸಾಧನಮ್||" ಇತಿ ನಿರೂಹವ್ಯಾಪದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೇಃ-ಅನುವಾಸನಸ್ಯ, ಸಿದ್ಧಿರ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾನುವಾಸನವ್ಯಾಪದಃ| ತಾಶ್ಚೋಕ್ತಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೭)-"ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೌ ಮರುತ್ಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಯಾಶವಿಡಾವೃತೇ| ಅಭುಕ್ತಶೂನಪಾಯ್ವಾಮದತ್ತೇಽಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಪದಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತೋ ಬಸ್ತಿರಲ್ಪೋ ವಾಽಧಿಕೇ ವಾತೇ ದತ್ತಃ, ತಥಾ ಪಿತ್ತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಃ, ತಥಾ ಕಫೇ ಮೃದುಃ, ಅಯೋಗಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅತಿಭುಕ್ತೇ ಗುರುರ್ಬಸ್ತಿರ್ದತ್ತಃ, ತಥಾ ವರ್ಚಸಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಸಞ್ಚಯೇಽಲ್ಪಬಲಃ-ಉಭಯಥಾ ಮಾತ್ರಯಾ ವೀರ್ಯತಶ್ಚ, ದತ್ತಃ, ತೈಃ-ಶೀತಾದಿಕಾರಣಾದ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರಾವೃತೋ ನಾಯಾತಿ-ಗುದಮಾರ್ಗಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಚ್ಛತಿ, ಅಭಿಭವಾದಪ್ಯೇತೈರೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವ್ಯಾಪದಾಂ ಕಾರಣಮಾಹ-ಶೀತೋಽಲ್ಪ ಇತಿ| ಗುರುಃ-ಚಿರಪಾಕಃ| ಅಲ್ಪಬಲಃ-ಅನುಲೋಮನಾಸಮರ್ಥಃ| ಶೀತಾದಿಗುಣಸ್ವಾವೃತತ್ವಮ್| ಅಲ್ಪಸ್ಯಾಭಿಭವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ತಮ್ಭೋರುಸಾದಾದಿಭಿರ್ವಾಯುನಾ ಸ್ನೇಹಮಾವೃತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಂ ಏವಂವಿಧಂ, ಸ್ನೇಹಂ-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ, ನಿರುಹೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೋಷ್ಣೈರ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ತಾನೇವ ನಿರೂಹಾನಾಹ-ಸೌವೀರಕಸುರಾದಿಸಾಧಿತೈಸ್ತಥಾ ಗೋಮೂತ್ರಾನ್ವಿತೈಸ್ತಥಾ ಪಞ್ಚಮೂಲನಿರ್ವೃತ್ತೈಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಕ್ವಾಥವದ್ಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ರಾಸ್ನಾ ಚ ಪೀತದ್ರುಶ್ಚ ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರೂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತೇ ತೈಲೇ ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರುತೈಲೇ, ತೇ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ನಿರೂಹಾಣಾಂ ತೈಃ, ಕ್ವಚಿತ್ಪುಟಕೇ ರಾಸ್ನಾತೈಲಂ ಕ್ವಚಿದ್ಧರಿದ್ರಾತೈಲಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಭ್ಯಮಿತಿ ದ್ವಿವಚನನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪೃಥಗೇತತ್ ತೈಲದ್ವಯಮುಪಯೋಗೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಚ-ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ನಿರೂಹಯೇತ್, ರಾಸ್ನಾತೈಲೇನ ಪೀತದ್ರುತೈಲೇನ ವಾ ದೋಷಾದ್ಯನುರೋಧಾದನುವಾಸಯೇಚ್ಚ| ಸಾಯಂ ಭುಕ್ತೇ-ನ ತು ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾತಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಸ್ತಮ್ಭೋರುಸದನೇತಿ| ವೇಷ್ಟನಂ-ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್| ಪೀತದ್ರುಃ-ಸರಲಃ| ರಾಸ್ನಾತೈಲೇನ ಪೀತದ್ರುತೈಲೇನ ಚ ಸಂಸ್ಕೃತೈಃ| ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಕ್ವಾಥಃ| ತಾಭ್ಯಾಂ-ರಾಸ್ನಾಪೀತದ್ರುತೈಲಾಭ್ಯಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಂ ತೃಡ್ದಾಹಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿರ್ವಿನಿರ್ಹರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿತ್ತಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ತೃಟ್ದಾಹೇತಿ| ತಮಕಃ-ತಮಃಪ್ರವೇಶಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತನ್ದ್ರಾದಿಭಿಃ ಕಫಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕೈಃ ಸುರಾಮೂತ್ರೋಪಸಾಧಿತೈಃ ಫಲತೈಲಯುತೈಃ ಸಾಮ್ಲೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ ನಿರೂಹೈಃ, ವಿನಿರ್ಹರೇತ್| ಫಲಾನಾಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾಣಾಮಕ್ಷೋಟಾದೀನಾಂ, ತೈಲಂ ಫಲತೈಲಮ್| ಕೇಚಿತ್ತುಂ ಫಲಂ-ಮದನಫಲಂ, ತಿಲತೈಲಂ ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಯುತಾಸ್ತೈರಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಫಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ತನ್ದ್ರೇತಿ| ಫಲತೈಲಂ-ಮದನಫಲತೈಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಛರ್ದ್ಯಾದಿಭಿರಾಮಲಿಙ್ಗೈರ್ದಾಹಯುತೈಃ ಸ್ನೇಹಮತ್ಯಶನಾವೃತಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಟೂನಾಂ ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಕ್ವಾಥೈಶ್ಚೂರ್ಣೈಶ್ಚ ಪಾಚನಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ ಮೃದುಭಿಃ-ಅತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ, ವಿರೇಕಃ| ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಮಾಮವಿಹಿತಮೌಷಧಂ ಹಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ಯಶನಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛೇತಿ| ಆಮಂ-ಆಮಾಜೀರ್ಣಮ್| ಕ್ವಾಥೈಃ ಕಟೂನಾಮೇವ, ಚೂರ್ಣೈಃ ಕಟೂನಾಂ ಲವಣಾನಾಂ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿಭಿರ್ವಿಡಾವೃತಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ ಶ್ಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧೈರ್ನಿರೂಹೈರನುವಾಸನೈಶ್ಚ, ತಥೋದಾವರ್ತಹರೇಣ ವಿಧಿನಾ, ಸಮ್ಯಗ್ ನಿರ್ಹರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಡಾವೃತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾನಿಲೇತಿ| ಅರ್ತಿಃ-ಶೂಲಮ್| ಶ್ಯಾಮಾದಿಃ-ಗಣಃ| ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭುಕ್ತೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ, ತಥಾ ಶೂನಃ ಪಾಯುರ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಣಿಹಿತೋ ಬಸ್ತಿಃ, ಅಥವಾ ಪೇಯಾಮಾತ್ರಮೇವಾಶಿತಂ ಯೇನ ಸ ಪೇಯಾಮಾತ್ರಾಶಿತಸ್ತಸ್ಯ ಗುದೇ ಪ್ರಣಿಹಿತಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ, ಅನಾವೃತಃ ಸನ್ ವೇಗಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಾಯಂ ಧಾವತಿ| ತತಃ ಕಣ್ಠಾದೂರ್ಧ್ವೇಭ್ಯಶ್ಚ ಖೇಭ್ಯಃ ಏತಿ-ಪತತಿ| ತತ್ರ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಸಿದ್ಧೋ ಯೋ ಯವಾದಿಮಾನ್ ಕ್ವಾಥಸ್ತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಿದ್ಧತೈಲೈರ್ನಿರೂಹಮನುವಾಸನಂ [ ಚ ] ದದ್ಯಾತ್| ಕಣ್ಠಾದಾಗಚ್ಛತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭಕಣ್ಠಗ್ರಹಾದಿಭಿಶ್ಛರ್ದಿಘ್ನೀಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚ ತನ್ನಿರ್ಹರಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭುಕ್ತದತ್ತಶೂನಪಾಯುದತ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಅಭುಕ್ತ ಇತಿ| ಮಾತ್ರಾ-ಸ್ತೋಕಮ್| ಪೇಯಾಶಿತಸ್ಯ ಚಾಭುಕ್ತತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ ಪೃಥಗುದ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ| ಕಣ್ಠಾದೇತಿ-ನಿರ್ಗಚ್ಛತಿ| ಊರ್ಧ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಖೇಭ್ಯಃ-ನಾಸಾನೇತ್ರಕರ್ಣೇಭ್ಯಃ| ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃತ್ಯವಕೋಲಕುಲತ್ಥಾನಾಂ ಮೂತ್ರೇಣ ಕ್ವಾಥಃ| ತೇಷಾಮೇವ ಕಲ್ಕೇನ ಮುತ್ರೇಣ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮ್| ತತ್ರ ಕ್ವಾಥತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ನಿರೂಹಃ| ತೈಲೇನಾನುವಾಸನಃ| ಸ್ತಮ್ಭಃ-ಉಚ್ಛ್ವಾಸರೋಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಕ್ವಂ ಸ್ನೇಹಂ ನ ದದ್ಯಾತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ-ಅಪಕ್ವಃ ಸ್ನೇಹೋ, ಗುದಮುಪಲಿಮ್ಪತಿ| ತತಃ-ಉಪಲಿಪ್ತೇ ಗುದೇ, ರುಜಾಭಿಃ ಸಹ ಮೋಹಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಬಸ್ತಿಸ್ತಥಾಽರ್ಕಪತ್ರರಸೇ ಶೃತಂ ತೈಲಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮದತ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ನಾಪಕ್ವಮಿತಿ| ತೈಲಮನುವಾಸನಾರ್ಥಮ್| ಇತ್ಯನುವಾಸನವ್ಯಾಪದಃ| ಅಥ ನೇತ್ರಬಸ್ತಿಶಯ್ಯಾಪ್ರಣೇತೃದೋಷಜಾ ವ್ಯಾಪದಃ| ತಾಶ್ಛೋಕ್ತಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ.೭)-"ಹ್ರಸ್ವಂ ದೀರ್ಘಂ ತನು ಸ್ಥೂಲಂ ಜೀರ್ಣಂ ಶಿಥಿಲಬನ್ಧನಮ್| ಪಾರ್ಶ್ವಚ್ಛಿದ್ರಂ ತಥಾ ವಕ್ರಮಷ್ಟೌ ನೇತ್ರಾಣಿ ವರ್ಜಯೇತ್| ಅಪ್ರಾಪ್ತ್ಯತಿಗತಿಕ್ಷೋಭಕಷಣಕ್ಷಣನಸ್ರವಾಃ| ಗುದಪೀಡಾ ಗತಿರ್ಜಿಹ್ಯಾ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಮಾಂಸಲಸ್ನಿಗ್ಧವಿಷಭಜಾಲವತ್ಸ್ಥೂಲವಾತಲಾಃ| ಛಿದ್ರಃ ಕ್ಲಿನ್ನಶ್ಚ ತಾನಷ್ಟೌ ಬಸ್ತೀನ್ ಕರ್ಮಸು ವರ್ಜಯೇತ್| ಗತಿವೈಷಮ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಜಿಹ್ಯತ್ವಸ್ರುತಿದುರ್ಗ್ರಹಾಃ| ಫೇನಿಲಚ್ಯುತ್ಯಧಾರ್ಯತ್ವಂ ಬಸ್ತೇಃ ಸ್ಯುರ್ಬಸ್ತಿದೋಷತಃ| ಉಚ್ಚಕೈರತ್ಯವಾಕ್ಶೀರ್ಷಮೂರ್ಧ್ವಸಙ್ಕುಚಿತಸ್ಥಿತಮ್| ಉತ್ತಾನಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪಾರ್ಶ್ವಂ ಸಪ್ತ ಶಯ್ಯಾಃ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತೋಽತಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸಾಧು ನಾಗತಿಃ| ಆಶ್ವಾಗತಿರ್ಮರುತ್ಕೋಪಸ್ತೃಪ್ತಿಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಯ ಚ| ತದ್ದೋಷಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಿಧಾತವ್ಯಂ ಯಥೌಪಯಕಮತ್ರ ಚ| ಸವಾತಾತಿದ್ರುತೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತತಿರ್ಯಗುಲ್ಲುಪ್ತಕಮ್ಪಿತಾಃ|| ಅತಿಮನ್ದಕಬಾಹ್ಯಾತಿವೇಗದೋಷಾಃ ಪ್ರಣೇತೃತಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನುಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರ್ವದನೇ ಬದ್ಧೇ ಸತಿ, ಅಥವಾ ನಿಃಶೇಷಂ ದತ್ತೇ ಸತಿ, ಪ್ರವಿಶ್ಯಾನ್ತರೇ ವಾಯುಃ ಕುಪಿತಃ ಶೂಲತೋದಕರಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಿನ್ನಭ್ಯಙ್ಗೋ ಗುದೇ ಸ್ವೇದಶ್ಚ, ತಥಾ ವಾತಹನ್ತೃಣಿ ಭೋಜನಾನಿ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸವಾತಪ್ರಣನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಅನುಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರಣೀತೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟೇ ಸಹಸೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಚ ಕಟ್ಯಾದಿಷು ಸ್ತಮ್ಭಪೀಡಾಭೇದನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಮಶನಂ ಸ್ವೇದೋಽಭ್ಯಙ್ಗಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ದ್ರುತೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹದ್ರುತಮಿತಿ| ಪ್ರಣೀತೇ-ಪ್ರವೇಶಿತೇ| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟೇ-ನಿಷ್ಕಾಶಿತೇ| ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೇ-ಪೃಷ್ಠವಂಶಂ ಪ್ರತಿ ನಾನೀತೇ| ತಿರ್ಯಙ್ನೇತ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ.೭)- "ತಿರ್ಯಗ್ವಲ್ಯಾವೃತದ್ವಾರೇ ಬದ್ಧೇ ವಾಽಪಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ನೇತ್ರೇ ತದ್ದಜು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ಸಂಶೋಧ್ಯ ಚ ಪುನರ್ನಯೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೀಡ್ಯಮಾನೇ ಬಸ್ತಿಪುಟಕೇಽನ್ತರಾ-ಮಧ್ಯ ಏವ, ಕದಾಚಿತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮುಕ್ತೇ, ಗುದೇಽನಿಲಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ಬಲವಾನ್ ಉರಃಶಿರೋರುಜಮೂರುಸಾದಂ ಚ ಜನಯೇತ್| ತತ್ರ ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರ್ಬಸ್ತಿರ್ಮದನಫಲಶ್ಯಾಮಾದಿಮಾನ್ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಲ್ಲುಪ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಪೀಡ್ಯಮಾನ ಇತಿ| ಫಲಂ-ಮದನಫಲಮ್| ಕಮ್ಪಿತಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ.ಅ. ೭)-"ಸ್ಯಾದ್ದಾಹೋ ದವಥುಃ ಶೋಫಃ ಕಮ್ಪನಾಭಿಹತೇ ಗುದೇ| ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾಃ ಶೀತಾಃ ಸೇಕಾಸ್ತತ್ರ ಸಬಸ್ತಯಃ|| ಅತಿಮಾತ್ರಪ್ರಣೀತೇನ ನೇತ್ರೇಣ ಕ್ಷಣನಾದ್ವಲೇಃ| ಸ್ಯಾತ್ಸಾರ್ತಿದಾಹನಿಸ್ತೋದಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್|| ತತ್ರ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಚುಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಶ್ಛ ಶಸ್ಯತೇ| ನ ಭಾವಯತಿ ಮನ್ದಸ್ತು ಬಾಹ್ಯಶ್ಚಾಶು ನಿವರ್ತತೇ|| ಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ರ ಪುನಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಣೇಯಃ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತೋ ಬಸ್ತಿಪುಟಕಃ ಕೋಷ್ಠೇ ತಿಷ್ಠತಿ, ಗಲಂ ವಾಽಽಯಾತಿ| ತತ್ರ ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕಶ್ಚ ಗಲಪೀಡಾದಿ ಚ ಕರ್ಮ ಶಸ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿವೇಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ-ಅತಿಪ್ರಪೀಡಿತ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನವಿರೇಕಾದ್ಯೈಶ್ಚ ವಿಶುದ್ಧಂ ಕ್ಷಾಮದೇಹಂ ಕ್ಷಾಮಬಲಂ ಕ್ಷಾಮಾನಲಂ ಚ ಪುರುಷಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಸರ್ವಸ್ಮಾದಪಚಾರಾದ್ರಕ್ಷೇತ್| ಕಿಮಿವ? ಯಥಾ ತರುಣಂ-ಅಭಿನವಂ ಜಾತಮಣ್ಡಂ, ಯಥಾ ಚ ತೈಲಪೂರ್ಣಂ ಪಾತ್ರಂ ರಕ್ಷ್ಯತೇ, ತಥಾ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಾದಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ವಿಶೇಷತೋಽಪಚಾರಂ ನಿಷೇಧತಿ ವಮನಾದ್ಯೈರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ತಸ್ಮಿನ್ ಮಧುರಹೃದ್ಯಾನಿ ದದ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಮಮ್ಲಲವಣೌ ರಸೌ, ತತಃ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತರಸೌ, ತತಃ ಕಷಾಯಕಟುಕರಸೌ ದದ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಂ-ಪರಸ್ಪರಪ್ರತಿಪಕ್ಷಾಣಾಂ ರಸಾನಾಂ, ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಯೋಃ, ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್-ವಿಪರ್ಯಯಾತ್, ಉಪಯೋಗೇನ-ಯಥಾಸ್ವಮುಪಯೋಗೇನ, ಯಥಾ-ಮಧುರರಸಮುಪಯುಜ್ಯ ಪುನರಮ್ಲಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಅಮ್ಲಮುಪಯುಜ್ಯ ಪುನರ್ಮಧುರಾದ್ಯನ್ಯತಮಂ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಏವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರುಪಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ತಂ ಪುರುಷಂ ವಮನಾದಿಭಿರ್ವಿಶುದ್ಧಂ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಥೋಚಿತಾಂ ಸ್ವಾಂ ನಯೇತ್| ಸರ್ವಂಸಹಃ-ಅಶೇಷಕ್ಷಮಃ, ತಥಾ ಸ್ಥಿರಬಲಃ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪುಮಾನ್ ವೇದ್ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೫||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುದ್ಧಸ್ಯೋಪಚಾರಮಾಹ-ದದ್ಯಾದಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಕ. ಅ. ೭)-"ಅತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ಯಜೇದಷ್ಟೌ ಭಾಷ್ಯಾದೀನಿ ವಿಶೇಷತಃ| ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷ್ಯಾಚ್ಛಿರೋರೋಗತಿಮಿರೋರಃಸ್ವರವ್ಯಥಾಃ|| ರಕ್ತನಿಷ್ಠೇವತಮಕಜ್ವರಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಸಾಧನಮ್|| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದನಸ್ಯಾಧೋಭಕ್ತಸ್ನೇಹೋಪಸೇವನಮ್|| ಮೌನಂ ವಿಧಿರ್ವಾತಹರೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವಿಕಾರಜಿತ್| ಅತ್ಯಾಸ್ಯಾಯನಯಾನಾಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಿಮೂರ್ಧತ್ರಿಕಾದಿರುಕ್| ಅತಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾತ್ಪಾದಜಙ್ಘೋರುಸದನಾದಯಃ| ತೇಷಾಂ ವಾತಹರಂ ಸರ್ವಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನಾದಾಮವಿಷಚ್ಛರ್ದಿಜ್ವರಾದಯಃ| ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋಕ್ತೋ ವಿಧೇಯೋ ವಿಧಿರಾಮಹಾ|| ಅಹಿತಾನ್ನಾದ್ಯಥಾದೋಷಂ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುರ್ಭೇಷಜಾನಿ ಚ| ಹಲೀಮಕಾದಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತ್ ಪುರಾ ಗದಾಃ|| ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಕಫಜಿತ್ತೇಷು ಧೂಮರೂಕ್ಷಾನ್ನಲಙ್ಘನಮ್| ವ್ಯವಾಯಾಜ್ಜೀವಿತಭ್ರಂಶಸ್ತೈರಸ್ಯಾನಿಲಾಮಯೈಃ|| ಗುದೋಽವಲುಪ್ಯತ ಇವ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಚೇತನಾ| ಮೇಢ್ರಂ ಧೂಮಾಯತಿ ಮನಸ್ತಮಸೀವ ಪ್ರವೇಶ್ಯತೇ|| ಜೀವನೀಯಶೃತಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಷೋರುಪಯೋಜನಮ್| ಆಹಾರೋ ಬೃಂಹಣಸ್ತತ್ರ ವೃಷ್ಯಾಸ್ತೇ ತೇ ಚ ಬಸ್ತಯಃ|| ವೇಗರೋಧೋರ್ಧ್ವವಾತತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ ಯೇ ಸದಾತುರಾಃ| ತೇಷಾಂ ವಿಬದ್ಧೇ ಪವನೇ ಸರ್ವದೇಹೋಪತಾಪಿನಿ|| ಫಲವರ್ತಿಂ ಪುರಾ ದದ್ಯಾದಥ ಬಸ್ತಿಂ ಚಲಾಪಹಮ್| ನಿಕುಮ್ಭಕುಮ್ಭಾಗ್ನ್ಯುರುಬೂಕಧಾವನೀಪುನರ್ನವಾದಾರು ಮಹಚ್ಚ ಪಞ್ಚಕಮ್| ಫಲಂ ಚ ಮುತ್ರೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಸಮಸ್ತು ಘೃತಂ ಸತೈಲಂ ಲವಣಾನಿ ಪಞ್ಚ|| ನಿರೂಹಿತಂ ಧನ್ವರಸೇನ ಭೋಜಯೇನ್ನಿಕುಮ್ಭತೈಲೇನ ತತೋಽನುವಾಸಯೇತ್| ಬಲಾಂ ಸರಾಸ್ನಾಂ ಫಲಬಿಲ್ವಚಿತ್ರಕಾನ್ ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕೃತಮಾಲಕಾತ್ಫಲಮ್|| ಯವಾನ್ ಕುಲತ್ಥಾಂಶ್ಚ ಪಚೇಜ್ಜಲೇ ರಸಃ ಸಮುಸ್ತಪಾಠೇನ್ದ್ರಯವೈಶ್ಛ ಕಲ್ಕವಾನ್| ಸತೈಲಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಸೈನ್ಧವೋ ಹಿತಃ ಸದಾಽಽತುರಾಣಾಂ ಬಲಪುಷ್ಟಿವರ್ಣದಃ|| ತಥಾಽನುವಾಸ್ಯಂ ಮಧುಕೇನ ಸಾಧಿತಂ ಬಾಲೇನ ಬಿಲ್ವೇನ ಶತಾವ್ಹಯಾಽಥವಾ| ಸಜೀವನೀಯಸ್ತು ರಸೋಽನುವಾಸನೇ ನಿರೂಹಣೇ ಚಾಲವಣಃ ಶಿಶೋರ್ಹಿತಃ|| ನ ಚಾನ್ಯದಾಽಽಶ್ವಙ್ಗಬಲಾಭಿವರ್ದ್ಧನಂ ನಿರೂಹಬಸ್ತೇಃ ಶಿಶುವೃದ್ಧಯೋರ್ಹಿತಮ್|| ನಿರೂಹಬಸ್ತೇರ್ನೈವ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ ಸ್ಥವಿರಬಾಲಯೋಃ| ಬಲಾಙ್ಗವರ್ದ್ಧನಂ ಶೀಘ್ರಮಾದೃತೋ ಯೋಜಯೇದತಃ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮತ್ಸ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೫||