૬. દ્રવ્યકલ્પાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અથ ભેષજકલ્પો વ્યાખ્યાતુમારભ્યતે| બસ્તિવ્યાપદાં હ્યુત્પન્નાનાં સિદ્ધિઃ-સાધનં, સદ્ભેષજપ્રયોગાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભેષજસ્ય કલ્પો-યોજના, ભેષજકલ્પઃ| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભેષજકલ્પં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધન્વદેશે, તથા સાધારણે દેશે, તથા સમે-અનિમ્નોન્નતે, તથા સન્મૃત્તિકે, તથા શ્મશાનાદિવર્જિતે, ચૈત્યં-દિનચર્યાધ્યાયે (હૃ. સૂ. અ. ૨/૩૩) ઉક્તમ્| તથા મૃદૌ-સુસ્પર્શે, તથા પ્રદક્ષિણં-અનુકૂલં જલં યસ્મિન્, તથા કુશરોહિષસંસ્તૃતે, તથાઽફાલકુષ્ટે-ખિલે, તથા વૃક્ષૈર્મહત્તરૈરનાક્રાન્તે દેશે, યદ્ભેષજં જાતં યુક્તં યથાસ્વમ્ વર્ણરસાદિભિઃ, તદ્ભેષજં શસ્યતે| તથા જન્તુભિઃ- કીટૈઃ, અજગ્ધં-અભક્ષિતં, દવેન-દાવાગ્નિના, અદગ્ધં-અપ્રુષ્ટં, તથાઽવિદગ્ધં વૈકૃતૈર્ભૂતૈઃ-સ્વભાવં પરિત્યજ્ય ધર્મબાધાદ્વિકૃતૈરાકાશા(પૃથિવ્યા)દિભિર્યદનાસેવિતં તદવિદગ્ધમ્| વિકૃતમેવ વૈકૃતમ્, પ્રજ્ઞાદિત્વાદણ્| તથા છાયાદિભિર્યથાકાલં કાલમનતિક્રમ્ય સેવિતં, યદા તસ્યભેજષસ્ય વૃદ્ધૌ છાયાદીનામન્યતમં વસ્તુજાતમુપયુજ્યતે તદા તેન સેવિતમિત્યર્થઃ| તથાઽવગાઢં-દૂરં ગતં, મહત્-પૃથુ, મૂલં યસ્ય તદવગાઢમહામૂલમ્| તથોદિચીં-ઉત્તરાં, દિશમાશ્રિતં-તામાશ્રિત્ય સ્થિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ ચ દેશગુણકાલકલ્પનામાનૈઃ પઞ્ચધા| તત્ર દેશમાહ-ધન્વ ઇતિ| ધન્વે-જાઙ્ગલે| સન્મૃત્તિકે-સ્નિગ્ધકૃષ્ણસુવર્ણવર્ણમધુરરસમૃત્તિકે| આયતનં-વધસ્થાનં દેવયજનાગારં ચ| ગુણમાહ-યુક્તમિતિ| અવગાઢં-ગમ્ભીરમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૮)- "વિશેષતસ્ત્વશ્મવતી સ્થિરા ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા વ સ્થૂલતૃણવૃક્ષસસ્યપ્રાયા પૃથ્વી સ્વગુણભૂયિષ્ઠા| નાનાવર્ણા લઘુપુષ્પવતી પ્રવિરલપાણ્ડુવૃક્ષપ્રરોહાઽગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા| રૂક્ષા રાસભભસ્મવર્ણા રુક્ષતનુકોટરવૃક્ષપ્રાયાઽલ્પરસપ્રરોહાઽનિલગુણભૂયિષ્ઠા| મૃદ્વીસમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા મહાપર્વતવૃક્ષા શ્યામાઽઽકાશગુણભૂતિષ્ઠા| તત્રામ્બુપૃથ્વીગુણભુયિષ્ઠાસુ ભૂમિષુ જાતાનિ વિરેચનાનિ બૃંહણાનિ ચ શસ્યન્તે| અનલાનિલાકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ વમનાનિ| સર્વગુણયુક્તાસૂભયતો ભાગાનિ| આકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ શમનાનિ| એવં બલવત્તમાનિ ભવન્તિ| તેષાં શાખાપલાશમચિરપ્રરૂઢં વર્ષાવસન્તયોર્ગ્રાહ્યમ્| ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વા શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનામ્| શરદિ ત્વક્કન્દક્ષીરાણિ| હેમન્તે સારાણિ| યથર્તુ પુષ્પફલમ્| અન્યે પુનરાહુઃ, સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુસ્ષુ, આગ્નેયાન્યાગ્નેયેષુ, એવમવ્યાપન્નાન્યાપૂર્ણતરરસવીર્યાણિ ભવન્તિ|" ઇતિ| એતચ્ચ " યથાકાલં ચ સેવિતમ્" ઇત્યત્ર તન્ત્રકારેણ સઙ્ગૃહીતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યમઙ્ગલસૂચકમ્| ભેષજમેવંવિધં વિદિત્વાઽનન્તરં કલ્યાણં-સ્વસ્ત્યયનાદિ, ચરિતં-અનુષ્ઠિતં, યેનાસૌ કલ્યાણચરિતઃ, તથા શ્રાદ્ધઃ-ભેષજહરણં પ્રતિ શ્રદ્ધાવાન્, તથા શુચિઃ-સ્નાનાદિના શુદ્ધઃ તથોપોષિતઃ-કૃતોપવાસઃ, એવંવિધમૌષધમેવંવિધઃ પુમાન્ ગૃહ્ણીયાત્| તચ્ચ ભેષજં [સુસ્થં-] સ્વસ્થં કૃત્વા, સ્થિતં કાલે સક્ષીરં-આર્દ્રં, કલ્પયેત્| તદસમ્પત્તૌ તુ તથાવિધસ્ય સક્ષીરસ્યૌષધસ્યાસમ્પત્તૌ, અનતિક્રાન્તવત્સરં ભેષજં કલ્પયેત્| કિં સર્વં દ્રવ્યમનતિક્રાન્તવત્સરં કલ્પયેત્? ઋત ઇત્યાદિ| ગુડાદીન્ વર્જયિત્વા પરમૌષધમનતિક્રાન્તવત્સરં કલ્પયેત્| ગુડાદીંસ્તુ અતિક્રાન્તવત્સરાન્ કલ્પયેત્| ક્ષીરં બષ્કયણ્યાઃ સમ્બન્ધિ ગ્રાહ્યમ્| વિટ્ મૂત્રં ચ, તચ્ચક્ષીરં ચ, નીરુજં-અપગતદોષં, ગ્રાહ્યમ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છાદિકં ગ્રાહ્યમ્| આદિગ્રહણાત્ ચિકિત્સિતોપયોગિ કેશનખચર્માદિકં ગૃહ્યતે| વયઃશબ્દોપાદાનાત્ વિશિષ્ટં તરુણં વયો ગૃહ્યતે, ન હ્યવયાઃ કશ્ચિદસ્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગ્રહણસ્થાપનાવચારણાવધિમાહ-અથેતિ| શ્રાદ્ધઃ-શ્રદ્ધાવાન્| સક્ષીરં-આર્દ્રમ્, તદભાવે શુષ્કમ્| તચ્ચ વર્ષાવધિ, ઘૃતાદીનિ વિના| ધાન્યં-શાલ્યાદિ| કૃષ્ણા-પિપ્પિલી| બાષ્કયણં,-બષ્કયણી-પ્રૌઢવત્સા, તસ્યા વિણ્મુત્રં ક્ષીરં ચ| તન્નીરુજાં-અરોગાણાં, તરુણાનાં બલિનાં ચ ગ્રાહ્યમ્| ધાત્વાદિકં તદ્વત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૮)- "અથ મઙ્ગલાચારઃ કલ્યાણવૃત્તિઃ શુચિઃ શુક્લ્વાસાઃ સંપૂજ્ય દેવતામશ્વિનૌ ગોબ્રાહ્ય્ણાંશ્ચ કૃતોપવાસ ઉદઙ્નુખઃ પ્રાઙ્નુખો વાગૃણ્હીયાત્| ગૃહીત્વા ચાનુરૂપગુણવદ્ભાજનસંસ્થાન્યાગારેષુ પૂર્વોત્તરદ્વારેષુ નિવાતપ્રવાતૈકદેશેષુ નિત્યપુષ્પોપહારબલિકર્મસુ, અગ્નિસલિલોપસ્વેદધૂમરજોમૂષિકચતુષ્પદામનભિગમનીયાનિ સ્વવચ્છન્નાનિ શિક્યેષ્વાસજ્ય સ્થાપયેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયસ્ય યોનયઃ-આકરાઃ, લવણવર્જિતા મધુરાદયઃ પઞ્ચ રસાઃ| તેભ્ય એવ કષાયાઃ-સ્વરસાદયઃ, પઞ્ચ સમ્ભવન્તિ| લવણસ્ય તુ સ્વરસકલ્પનાયોગો ન સમ્ભવતિ, સદૈવ શુષ્કરૂપત્વાત્| કલ્કકલ્પનાઽપિ ન સમ્ભવતિ, યતો યદ્ દ્રવ્યં દ્રવેણ સિક્તં પીણ્ડીભવતિ ન તુ વિલીયતે તત્ કલ્કસંજ્ઞામાસાદયતિ| તથા યદ્ દ્રવ્યં ક્વાથયિત્વા જલાદુદ્ધ્રિયતે દ્રવ્યાવયવાસ્તૂદકમનુપ્રવિશન્તિ, તત્રૈવ શૃતકલ્પના| લવણસ્ય તુ વિલીનરૂપત્વાદેવં ન સમ્ભવતિ ઇતિ શૃતકલ્પનાયા અપ્યસમ્ભવઃ| એવં શીતફાણ્ટયોરપ્યનેનૈવ ન્યાયેનાસમ્ભવ ઇત્યુક્તં લવણવર્જ્યા રસાઃ કષાયયોનય ઇતિ| મુનિનાઽપ્યુક્તં (ચ. સૂ. અ. ૪/૬)-["કલ્પનાવશતઃ પઞ્ચાનાં રસાનાં કષાયસંજ્ઞાવ્યવહાર ઇતિ| લવણસ્ય કલ્પનાયોગાભાવાત્ ] મધુરકષાયોઽમ્લકષાયસ્તિક્તકષાયઃ કટુ કષાયઃ કષાયકષાયશ્ચેતિ|" ઇતિ| રસાનાં સ્વરસાદિ કલ્પનાયોગો ન સમ્ભવતિ| ઉક્તં ચૈતત્| તસ્માત્ ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદિહ રસગ્રહણેન તદાશ્રયાણાં દ્રવ્યાણાં ગ્રહણં મન્તવ્યમ્| રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચેતિ પ્રકલ્પના પઞ્ચધૈવ કષાયાણાં સ્વરસાદીનામ્| સા ચ કલ્પના પૂર્વં પૂર્વં-યથાપૂર્વં, બલાધિકા-અધિકશક્તિઃ| એવં ફાણ્ટાખ્યા કલ્પના સબલા| તતોઽપ્યધિકશક્તિઃ શીતાખ્યા| તતોઽપ્યધિકવીર્યા શૃતાખ્યા| તતોઽપ્યધિકશક્તિઃ કલ્કાખ્યા| કલ્કાખ્યાયાં ચૂર્ણાખ્યાયાશ્ચ કલ્પનાયા અન્તર્ભાવાદપૃથગ્ગ્રહણમ્| કલ્કાખ્યાયાશ્ચ કલ્પનાયાઃ સ્વરસાખ્યા કલ્પના અધિકશક્તિઃ| નનુ, ચૂર્ણાદનન્તરં કલ્કઃ ક્રિયતે ન તુ કલ્કાદનન્તરં ચૂર્ણમ્| તસ્માત્ પઞ્ચાનાં કલ્પનાનાં મધ્યે ચૂર્ણકલ્પનૈવ નિર્દેષ્ટું યુક્તા, ન તુ કલ્કકલ્પના| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્તુ લવણસ્ય કષાયસંજ્ઞાયાં સમાવેશો માભૂદિતિ કલ્પનાનાં મધ્યે કલ્ક ઇતિ નિર્દેશઃ કૃતો ન ચૂર્ણ ઇતિ| તસ્માલ્લવણે ન સમ્ભવતિ કષાયસંજ્ઞાસમાવેશઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કલ્પનામાહ-કષાયયોનય ઇતિ| દ્રવ્યાદુદ્ધૃતસારભાગઃ કષાયઃ| લવણસ્ય તદભાવત્વાદયોનિત્વમ્| તે રસાદયો યથાપુર્વં બલવત્તરાઃ| [તન્ત્રાન્તરે-"રસઃ વ્કાથો હિમઃ ફાણ્ટઃ કલ્કશ્ચૂર્ણં વિવર્તિકા| લેહઃ સ્નેહોઽથ સન્ધાનં દશૈતા દ્રવ્યકલ્પનાઃ|| સદ્યઃ સમુદ્ધૃતાત્ ક્ષુણ્ણાત્ પટનિષ્પીડિતાત્ સ્ત્રવેત્| દ્રવ્યાત્તુ સ ચ નિર્યાસો રસઃ સ્વરસ ઉચ્યતે|| દ્વિરષ્ટપલિકે તોયે ક્ષુણ્ણદ્રવ્યપલં સ્મૃતમ્| તુર્યશેષં સ નિર્યૂહઃ સ્મૃતઃ વ્કાથઃ કષાયકઃ|| શૃતઃ કષાયો નિર્યૂહઃ ક્વાથો યૂષઃ કૃતશ્ચ સઃ| કૃતયૂષઃ પ્રમથ્યા ચ દ્રવ્યાત્કાલીકૃતા સ્મૃતા|| દ્વિપલ માનમેતસ્ય કેચિદાહુશ્ચતુઃ| પલમ્|" ઇતિ|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સદ્યઃ-તત્ક્ષણં, સમભૂમેઃ સમ્યગુદ્ધૃતં-ઉત્ખાતં, અનન્તરં ક્ષુણ્ણં-પિષ્ટં, સદ્યઃસમુદ્ધૃતક્ષુણ્ણં, તસ્માદ્વસ્ત્રપીડિતાદ્યઃ સ્રવેત્ સ સ્વરસઃ કલ્પનાકષાયઃ સમુદ્દિષ્ટઃ-સંજ્ઞાયાં સઙ્કેતિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રસલક્ષણમાહ-સદ્ય ઇતિ| યસ્મિન્ દિને સમુદ્ધૃતં તસ્મિન્નેવ દિને પ્રક્ષાલ્ય ક્ષુણ્ણં પટપીડિતં ચ યદ્દ્રવ્યં તસ્ય રસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્રવેણાઽઽપ્લુતઃ પિષ્ટઃ સન્ કલ્ક ઇતિ કલ્પનાકષાયઃ સઙ્કેતિતઃ| યત્ દ્રવ્યં દ્રવેણ અપ્લુતં-શુષ્કમેવ પિષ્ટં, સ કલ્પનાકષાયશ્ચૂર્ણ ઇતિ ગદિતઃ| તેન કલ્કસ્યૈવાયં ભેદ ઇતિ, નાસૌ કલ્પનેતિ શઙ્કનીયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- કલ્કલક્ષણમાહ-કલ્ક ઇતિ| શુષ્કં દ્રવ્યં દ્રવેણાપ્લુત્ય પિષ્ટં કલ્કઃ, અનાપ્લુત્ય-ચૂર્ણઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૮)- " ઉપલદશનાપિષ્ટસ્તુ કલ્કઃ| સૂક્ષ્મતાન્તવચ્યુતશ્ચૂર્ણઃ| તસ્ય સમસ્તદ્રવ્યાપરિત્યાગાદાપ્લુતોયોગાચ્ચ કલ્કાદભેદઃ| ઇતિ| દશનપેષણે લાલૈવ દ્રવઃ| કલ્કસ્ય પેષણે પાને ચાપ્લુતત્વમ્| ચૂર્ણસ્ય પાન એવ| સમસ્ય્ગ્રહણેઽપ્યશક્યપેષણસ્ય ત્યાગાન્ન કષાયલક્ષણાભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવેણાઽઽપ્લુત્ય શૃતં સ કલ્પનાકષાયઃ ક્વાથ ઇતિ કથ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શૃતલક્ષણમાહ-શૃત ઇતિ ક્વાથનોદ્ધૃતઃ શુષ્કદ્રવ્યરસઃ-શૃતઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૮)- " સ તુ ભેદ્યાન્યૌ ષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદ્યાનિ ચ છેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌ રૂક્ષાયામધઃ પ્રલિત્પાયાં તામ્રાયોમૃન્મયાન્યતમસ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બવ્હલ્પપાનીયગ્રાહિતામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્તરસતા સ્યાત્તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ| અથાગ્નાવધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવલોકયન્ દર્વ્યા ચ વિઘટ્ટયન્ મૃદુના પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેત્| અવતાર્ય ચ સુપરિશ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરાદિસહિતં ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્નુક્તરસં ભવતીતિ વારિક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશેઽનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્|" ઇતિ| તદુપદેશે-ક્ષીરાદિવ્કાથોપદેશે, વારિક્વાથં કૃત્વા તં ક્વાથં ક્ષીરાદ્યૈઃ સહ સમં ક્ષીરાદિશેષં ક્વાથયે| એવં હ્યનુપદગ્ધં દ્રવ્યં ભવતિ| કેવલક્ષીરાદિપાકે તૂપદગ્ધં સ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવે સકલાં રાત્રિં સ્થિતં સ કલ્પનાકષાયઃ શીત ઇત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શીતલક્ષણમાહ-શીત ઇતિ| ક્વથનં વિના ક્વાથવત્સકલરાત્રિસ્થાપિતોદ્ધૃતઃ-શીતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવેઽભિષુત્ય સદ્યઃ પૂતં ક્રિયતે સ કલ્પનાકષાયઃ ફાણ્ટ ઇતિ સઙ્કેતિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ફાણ્ટલક્ષણમાહ-સદ્ય ઇતિ| સદ્યઃ-આલોડનસમનન્તરમેવ પૂતઃ-ફાણ્ટઃ| અભિષુતઃ-આલોડિતઃ| આલોડનં ચોષ્ણોદકેન| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૮)- "ઉષ્ણામ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતપૂતં ફાણ્ટઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માનં ચ કલ્પના ચ માનકલ્પને, તેષાં-સ્વરસાદીનાં, માનકલ્પને [તન્માનકલ્પને]| તે વ્યાધ્યાદિબલેન યુઞ્જયાત્| આદિશબ્દેન કોષ્ઠબલાદીનાં ગ્રહણમ્| તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્ દોષધાત્વાદ્યાલોચ્ય પ્રથમમનન્તરં વ્યાધ્યાદિબલં ચ, તતઃ સ્વરસાદીનાં માનકલ્પને યુઞ્જ્યાત્, ન નિયમં કૃત્વેત્યત આહ-તથા ચ વચનં મુનેઃ| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પનેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનાં કલ્પનાનાં વક્ષ્યમાણાનાં ચ માનાનાં વિષભેદાનાહ-તન્માનેતિ| વ્યાધિબલાનુસારેણ યા કલ્પનાયયા માત્રયા યસ્યોચિતા તાં તયા તસ્ય યુઞ્જ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધ્યમં માનં-માત્રા, સ્વરસસ્ય ચતુષ્પલમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મન્દબુદ્ધ્યર્થં મધ્યમં માનમુપદિશ્યતે| તત્ર રસસ્યાહ-મધ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પેષ્યસ્ય-ઉભયરૂપસ્ય કલ્કસ્ય ચૂર્ણસ્ય વા, કર્ષં મધ્યમં માનમ્| તચ્ચ-પેષ્યસ્ય કર્ષં, દ્રવસ્ય પલત્રયે પ્રક્ષિપ્યાલોડ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પેષ્યસ્યાહ-પેષ્યસ્યેતિ| કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષં તદાઽઽલોડનદ્રવસ્ય પલત્રયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્વાથં દ્રવ્યપલે, દ્રવસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ તસ્ય પ્રસ્થાર્ધં દત્ત્વા, તચ્ચ શ્રપણેન પાદશેષં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શૃતસ્યાહ-ક્વાથમિતિ| શૃતે ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય પલં દ્રવસ્ય ષોડશપલાનિ, ચત્વાર્યવશેષ્યાણિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- શીતં કષાયં પલે દ્રવ્યસ્ય, ષડ્ભિઃ પલૈર્દ્રવસ્ય, કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શીતસ્યાહ-શીતમિતિ| શીતે દ્રવ્યસ્ય પલં દ્રવસ્ય ષટ્ પલાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-શીતકષાયાત્, અપરં-ફાણ્ટાખ્યં પ્રકૃતત્વાત્ દ્રવ્યસ્ય પલે ચતુર્ભિર્દ્રવસ્ય પલૈઃ કુર્યાત્| પઞ્ચવિધાયાં કષાયકલ્પનાયાં મધ્યમં માનમ્| અસ્માચ્ચ માનાત્ દેશકાલાદીન્ સમીક્ષ્યોનાધિકભાવો માત્રાયાઃ સ્વબુદ્ધ્યા કલ્પ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ફાણ્ટસ્યાહ-ચતુર્ભિરિતિ| ફાણ્ટે દ્રવ્યસ્ય પલં દ્રવસ્ય ચત્વારિ પલાનિ| અનયોરનવશેષ્યત્વં ક્વથનાભાવાત્, યાવત્પૂતં તાવત્પેયમ્| અત્ર તન્ત્રાન્તરોક્તો વિશેષઃ-"કર્ષશ્ચૂર્ણસ્ય કલ્કસ્ય ગુટિકાનાં ચ સર્વશઃ| દ્રવશુક્ત્યાઽવલેઢવ્યઃ પાતવ્યશ્ચ ચતુર્દ્રવઃ| ક્વાથેન ચૂર્ણપાનં યત્તત્ર ક્વાથપ્રધાનતા પ્રવર્તતે ન તેનાત્ર ચૂર્ણાપેક્ષી ચતુર્દ્રવઃ|| તેન દ્વિપલે ક્વાથે ચૂર્ણકર્ષઃ| માત્રા ક્ષૌદ્રઘૃતાદીનાં કલ્કક્વાથેષુ ચૂર્ણવત્| આદિશબ્દાત્ ગુડતૈલશર્કરાદીનિ| ષોડશાષ્ટચતુર્ભાગં વાતપિત્તકફાર્તિષુ| ક્ષૌદ્રં કષાયે દાતવ્યં વિપરીતા તુ શર્કરા| ઇત્યેકે|| ઉત્તમા સ્યાત્ પલં માત્રા ત્રિભિશ્ચાક્ષૈશ્ચ મધ્યમા| જઘન્યા સા પલાર્દ્ધેન સ્નેહક્વાથ્યૌષધેષુ ચ| દીપ્તાનલમહાકાયં પાયયન્ત્યઞ્જલિં જલમ્| અન્યે ત્વર્દ્ધં પરિત્યજ્ય પ્રસૃતિં તુ ચિકિત્સકાઃ| ક્વાથત્યાગમનિચ્છન્તસ્ત્વષ્ટભાગાવશેષિતમ્| પારંપર્યોપદેશેન વૃદ્ધવૈદ્યાઃ પલદ્વયમ્|| સ્યાદ્ધિતઃ સાધિતો યૂષસ્ત્વષ્ટાદશગુણે જલે| ચતુર્દશગુણે પેયા યવાગૂઃ ષઙ્ગુણે જલે|| શૃતં પઞ્ચગુણે ભક્તં વિલેપી ચ ચતુર્ગુણે| ક્વાથ્યદ્રવ્યાઞ્જલિં ક્ષુણ્ણં શ્રપયિત્વા જલાઢકે| અર્દ્ધસ્થિતેન તેનાત્ર યવાગ્વાદ્યુપયોજયેત્| વૃદ્ધવૈદ્યાઃ પલં દ્રવ્યમ્ ગ્રાહયન્ત્યાઢકેઽમ્ભસિ|| ભેષજસ્યાતિબાહુલ્યાત્ કદાચિદરુચિર્ભવેત્| યદપ્સુ શતશીતાસુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્યતે| કર્ષમાત્રં તતોદ્રવ્યં સાધયેત્પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ| અર્ધસ્થિતં પ્રયોક્તવ્યં પાનેપેયાદિસંવિધૌ| કર્ષાર્ધં વા કણાશુણ્ઠ્યોઃ કલ્કદ્રવ્યસ્ય વા પલમ્| વિનીય પાચયેદ્યુક્ત્યા વારિપ્રસ્થેન ચાપરાન્| અત્ર દ્વાત્રિંશત્પલજલે ક્વાથ્યસ્ય કર્ષાર્દ્ધં કર્ષઃ પલં વા તીક્ષ્ણસૌમ્યાતિસૌમ્યત્વે સતિ, કણાશુણ્ટ્યોરિતિ ષડઙ્ગાદીતિ કલ્કતિસૌમ્યત્વે સતિ, કણાશુણ્ઠ્યોરિતિ ષડઙ્ગાદીતિ કલ્કદ્રવ્યસ્યેતિ પદૈસ્તીક્ષ્ણાદીનાં ગ્રહણાત્ યસ્ય કલ્કોઽપ્યતિસૌમ્યત્વાત્ પાતું શક્યતે કિં પુનઃ ક્વાથસ્તત્કલ્કદ્રવ્યસ્ય| અપરાન્-સાર્ધકર્ષદ્વિકર્ષાદીન્, યુક્ત્યા-તીક્ષ્ણાદ્યવાન્તરવિશેષપર્યાલોચનયા, પાચયેત્| આઢકેઽઞ્જલિઃ પલં વેત્યેતત પ્રસ્થે પલં કાર્ષો વેત્યનેન ગતાર્થમપ્યરુચિર્યથા ન સ્યાત્ તથા કલ્પ્યમિત્યેવમર્થમુક્તમ્| દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્શીરપાકે ત્વયં વિધિઃ|| ન સ્યાન્મુક્તરસં સમ્યગ્ દ્રવ્યં ક્ષીરાદિભિઃ સહ| તન્નિર્દેશે વારિપૂર્વમ્ પાદવત્સાધયેદ્ભિષક્|| પૂર્વં ષોડશભાગં વારિ ચતુર્ભાગાવશેષં સાધયેત્, પશ્ચાત્તેન વારિણા તુલ્યાનિ ક્ષીરાદીન્યાવારિક્ષયાત્પચેત્| શુષ્કં દ્રવ્યમુપાદાય સ્વરસાનામસમ્ભવે| વારિ ણ્યષ્ટગુણે સાધ્યં ગ્રાહ્યં પાદાવશેષિતમ્|| આઢકં દ્રવ્યચૂર્ણાનામાસુતં સલિલાઢકે| અહોરાત્રસ્થિતં કુર્યાત્સ્વરસં સ્વરસેઽસતિ|| મૃદૌ ચતુર્ગુણં વારિ કઠિનેઽષ્ટગુણં સ્મૃતમ્| કઠિનાત્કઠિનં યત્તુ તત્ર ષોડશિકં જલમ્|| મૃદ્વાદિક્વાથ્યસઙ્ઘાતે માનાનુક્તૌ ચિકિત્સકાઃ| મધ્યસ્યોભયગામિત્વાદિચ્છન્ત્યષ્ટગુણં જલમ્|| પાદશેષઃ સ્નેહવિધૌ ક્વાથસ્તોયે ચતુર્ગુણે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહપાકે વિધાતવ્યે કલ્કસ્નેહદ્રવાણામમાનોક્તૌ-માન વચનસ્ય વિશિષ્ટસ્યાનિર્દેશે, ચતુર્ગુણવિવર્ધિતં કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમ્| કલ્કશ્ચ સ્નેહશ્ચ દ્રવશ્ચ તેષાં સમાહારઃ કલ્કસ્નેહદ્રવમ્| તદેવં કલ્કાત્ સ્નેહશ્ચ્તુર્ગુણઃ સ્નેહાત્ દ્રવશ્ચતુર્ગુણ ઇતિ બોધ્યમ્| પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવં પૃથક્ સ્નેહસમં દદ્યાદિત્યત્ર યોજ્યમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહપાકે માનમાહ-સ્નેહપાક ઇતિ| કલ્કાચ્ચતુર્ગુણઃ સ્નેહઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં દ્રવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શૌનકાખ્યસ્તુ તન્ત્રકૃદધીતે-એવં પઠતિ| સ્નેહ ઇત્યાદિ| સ્નેહઃ કદાચિચ્છુદ્ધામ્બુના પચ્યતે કદાચિન્નિઃક્વાથેન કદાચિત્સ્વરસેનેતિ| તૈઃ શુદ્ધામ્બુનિઃક્વાથસ્વરસૈઃ સ્નેહે સિદ્ધ્યતિ સતિ ક્રમેણ કલ્કસ્યાંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમં યોજયેદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શૌનકમતમાહ-અધીત ઇતિ| નિષ્વ્કાથે દ્રવે કલ્કાત્ષઙ્ગુણઃ સ્નેહઃ, સ્વરસેઽષ્ટગુણઃ સ્નેહઃ, અન્યત્ર ચતુર્ગુણઃ| ક્ષીરાદિષુ શુદ્ધામ્બુપ્રક્ષેપસ્યાવકાશત્વાત્ રસવ્કાથયોઃ પરસ્પરમન્યૈર્વા સઙ્કરે સામાન્યપરિભાષાવિષયત્વાત્| સઙ્કીર્ણં હિ દ્રવાન્તરમ્| "શણસ્ય કોવિદારસ્ય વૃષસ્ય કકુભસ્ય ચ| કલ્કાઢ્યાત્વાત્પ્રશંસન્તિ પુષ્પકલ્કં ચતુર્થકમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ્૦- સ્નેહપાકલક્ષણમધુના લક્ષયન્નાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિશેષાન્તરમાહ-પૃથક્ સ્નેહસમમિતિ| યત્ર ચતુર્ભ્યોઽધિકાનિ દ્રવાણિ તત્ર તુ પરસ્પરસામ્યેન મિલિતાનિ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણાનિ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (ક. અ. ૮)- "સમુદિતદ્રવસ્ય પાદેન સેહો યોજ્યઃ|" ઇતિ| સર્વદ્રવાણાં યુગાપત્પ્રક્ષેપઃ, અથૈકધ્યં પ્રતિ સંસૃજ્યાધિશ્રિત્ય ચ નિર્યૂહવત્સાધયેત્|" ઇતિ (ક. અ. ૮) સઙ્ગ્રહવચનાત્| અનિરૂપિતકલ્પનં ચ ભૈષજ્યં કલ્કીકુર્યાત્| કલ્કાનુક્તૌ નિરૂપિતકલ્પનમિતિ, " યતઃ વ્કાથસ્તતઃ કષ્કઃ કેવલકાથભાષિતે|" ઇતિ વચનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલ્કવિષયેઽઙ્ગુલિગ્રાહિત્વં યદા ન ભવતિ, અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તે વા સ્નેહે સશબ્દતા-ચટચટાયિત્વં ન ભવતિ, તથા વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાનાં યદા સમ્પત્-શુભત્વં સ્યાત્, તદા-તસ્મિન્ કાલે, અશ્યામલચ્છાયામન્તં સ્નેહં શીઘ્રમાહરેત્| અગ્રિતઃ સ્નેહસ્ય કટાહસ્થિતસ્ય સ કાલોઽવતરણ ઇત્યર્થઃ| અન્યદપિ સ્નેહપાકલક્ષણમસ્તિ-ઘૃતસ્યેતિ| ઘૃતાખ્યસ્ય સ્નેહસ્ય સમ્યક્પાકં પ્રાપ્તસ્ય ફેનોપશમો યદા જાયતે, તૈલાખ્યસ્ય ચ સ્નેહસ્ય પચ્યમાનસ્ય તદુદ્ભવઃ-ફેનોત્પત્તિઃ સ્યાત્, તદા ઘૃતતૈલયોઃ પાકો ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પવ્કસ્નેહહલક્ષણમાહ-નાઙ્ગુલિગ્રાહિતેતિ| ઉક્તં ચ વૃન્દેન (જ્વરાધિકારે શ્લો ૨૬૫)- "સ્નેહકલ્કો યદાઽઙ્ગુલ્યા વર્તિતો વર્તિવદ્ભવેત્| વહ્નૌ ક્ષિપ્તે ચ નો શબ્દસ્તદા સિદ્ધં વિનિર્દિશેત્|| શબ્દસ્યોપરમે પ્રાત્પે ફેનસ્યોપરમે તથા| ગન્ધવર્ણરસાનાં ચ સમ્પત્તૌ સિદ્ધ્માદિશેત્|" ઇતિ| ઘૃતતૈલયોઃફેનોપશમોદ્ભવૌ વિશેષૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લેહસ્ય પાકં પ્રાપ્તસ્ય તન્તુમત્તા-તન્તુપ્રાદુર્ભાવઃ પાકઃ| તથાઽપ્સુ મજ્જનં પાકલક્ષણં સરણાસરણરૂપતયા દ્વિધા સમ્ભવત્યત ઇદમાહ-સરણં ન ચ| સર્વલેહસ્યાપ્સુ મજ્જનં ભવતિ ન તુ સરણં-અવયવશો ગમનમ્, તથાઽપિ તસ્ય પાકઃ સમ્પન્ન ઇતિ વેદ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પવ્કેલેહલક્ષણમાહ-લેહસ્યેતિ| તન્તુમત્વમુદકમજ્જનમવિસરણં ચ| સ્નેહલેહૌક્વાથભેદૌ| તયોર્માનં "ઉત્તમાસ્યાત્પલં માત્રા" ઇત્યાદિનોક્તમ્, ક્વાથ્યૌષધશબ્દેન લેહસ્યાપિ ગ્રહણાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાકસ્ત્રિપ્રકારો મન્દશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણાખ્યઃ [ ચ ]| સ્નેહપાકવિધૌ કિટ્ટાખ્યે વસ્તુજાતે કલ્કસમે યથા કલ્કોઽઙ્ગુલિનાઽવષ્ટભ્નાતિ, તથા કિટ્ટેઽપિ સ્નેહપાકસ્યાઙ્ગુલિગ્રાહિતા ન ભવતિ, સ સ્નેહપાકો મન્દ ઉચ્યતે| મદનોપમે કિટ્ટે સત્યેવમઙ્ગુલિગ્રાહિણિ સ્નેહપાકસ્ય સ ચિક્કણઃ પાકઃ| કિઞ્ચિત્-ઈષત્, કિટ્ટે સીદતિ સતિ તથા વર્ણતઃ કૃષ્ણે ચ તસ્મિન્, તથા વર્ત્ય(ર્તિ)માને-વર્તિમા(તાં)ગચ્છતિ સતિ, પશ્ચિમઃ-ખરચિક્કણાખ્યઃ પાકઃ| અતઃ અસ્માત્ ખરચિક્કણાત્, ઊર્ધ્વં-અનન્તરં, દગ્ધો ભવતિ સ્નેહઃ| સ ચ નિષ્કાર્યઃ સ્યાત્-યથાનિરૂપિતકાર્યકરણો ન ભવેત્, નિર્વીર્યત્વાત્| આમઃ-ઈષત્પાકઃ સ્નેહઃ, પુનરગ્નિસાદકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્નેહપાકભેદાનાહ-પાકસ્ત્વિતિ| તત્ર કલ્કસમે કિટ્ટે મન્દઃ| પાકેન સ્નેહાત્પૃથગ્ભૂતઃ કલ્કઃ-કિટ્ટઃ| વૈવર્ણ્યાદ્યભાવાત્ કલ્કસમત્વમ્| મદનોપમે ચિક્કણઃ| મદનં મધૂચ્છિષ્ટમ્| પશ્ચિમઃ-ખરચિક્કણઃ| સીદતિ-મ્લાયતિ| અત ઊર્ધ્વ-પશ્રિમાદૂર્ધ્વમ્ દગ્ધઃ, સ ચ નિષ્ફલઃ| મન્દાદર્વાક્-આમઃ, સ ચાગ્નિમાન્દ્યકૄત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃદુઃ-મન્દપાકઃ સ્નેહો, નસ્યે-તદ્વિષયે, પ્રયોજ્યઃ| ખરઃ-ખરચિક્કણઃ સ્નેહઃ, અભ્યઙ્ગે-તદ્વિષયે, પ્રયોજ્યઃ| પાને તથા બસ્તૌ-તદ્વિષયે, ચિક્કણઃ પ્રયોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ત્રયાણાં વિષયભેદાનાહ-મૃદુરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાણાદયો વહપર્યન્તાઃ ક્રમેણ ચતુર્ગુણાઃ પાણિતલાદિસંજ્ઞા વેદ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- માનભેદાનાહ-શણમિતિ| શાણાદયોઽષ્ટૌ યથોત્તરં ચતુર્ગુણાઃ| શાણમાનં તુ સઙ્ગ્રહેણોક્તમ્ (ક.અ.૮)- "ષડ્વંશ્યો-મરીચિઃ| તાઃ ષટ્-સર્ષપઃ| તેઽષ્ટૌ-તણ્ડુલઃ| તૌ-ધાન્યમાષઃ| તૌ-યવઃ| અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃચ્યા અણ્ડિકામાષકશાણાઃ|" ઇતિ| વંશી-વંશરન્ધ્રપ્રવિષ્ટરશ્મિસ્થં રજઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુષ્કાર્દ્રયોરેકસ્મિન્ યોગે તુલ્યપરિમાણેન નિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાદાર્દ્રં દ્રવ્યં દ્વિગુણં દત્ત્વા યોજયેત્| શુષ્કાર્દ્રયોર્વા દ્રવ્યયોસ્તુલ્યપરિમાણનિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાભાવે સત્યાર્દ્રં દ્રવ્યં દ્વિગુણં કૃત્વા યોજયેત્| શુષ્કદ્રવદ્રવ્યયયોરેકસ્મિન્ યોગે તુલ્યપરિમાણેન નિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાત્ દ્રવદ્રવ્યમ્ કુડવાદિપરિમાણ સંજ્ઞયા નિર્દિષ્ટં દ્વિગુણં કૃત્વા યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આર્દ્રદ્રવયોર્વિશેષમાહ-દ્વિગુણમિતિ| આદ્રં ત્વૌષધં દ્વિગુણં યોજયેત્, પલમિત્યુક્તે પલદ્વયમ્| કુડવાદિ દ્રવં ચ, કુડવૈત્યુક્તે કુડવદ્વયમ્| " વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતપુષ્પાસહાચરાઃ| નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યા માનતો દ્વિગુણા ન તે||" ઇત્યેકે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિર્દ્રવે-અનુક્તદ્રવે, પેષણાલોડનાર્થં વારિ યોજયેત્| સ્નેહપાકે ચાનુક્તદ્રવે વાર્યેવ યોજયેત્| યત્ર યત્ર પ્રયોગે દ્રવ્યાણાં પરિમાણં વિશિષ્ટં નોક્તં તત્ર તત્ર દ્રવ્યાણાં સદૃશાન્ ભાગાન્ કલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુક્તજ્ઞાનાર્થમાહ-પેષણાલોડન ઇતિ| પેષણાલોડનસ્નેહપાકેષ્વનુક્તદ્રવેષુ વારિ યોજ્યમ્| પ્રમાણાનુક્તૌ સમભાગત્વમ્| કલ્પનાનુક્તૌ કલ્કઃ| અઙ્ગાનુક્તૌ મૂલમ્| અપ્રસિદ્ધૌ તદેવ| યથા-હરીતકીત્યુક્તે ફલમ્| " અનિર્દિષ્ટાપ્રસિદ્ધેષુ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગાદિષુ|" ઇતિ (ક. અ. ૮) સઙ્ગ્રહવચનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્બૌ શાણૌ વટકઃ કોલં બદરં દ્રંક્ષણશ્ચેત્યત્ર શબ્દાન્યત્વમ્, ન તુ તત્ત્વતો ભેદઃ| તૌ દ્વૌ દ્રંક્ષણાવક્ષં તથા પિચુસ્તથા પાણિતલં તથા સુવર્ણં તથા કવલગ્રહસ્તથા કર્ષસ્તથા બિડાલપદં તથા તિન્દુકસ્તથા પાણિમાનિકા, ઇત્યત્રાભિન્નેઽર્થે શબ્દાનેકત્વમ્| તથા દ્વૌ પિચૂ શક્તિસ્તથાઽષ્ટમિકા, ઇત્યત્રાપિ શબ્દાન્યત્વમર્થસ્યૈક્યે સતિ| પલં પ્રકુઞ્ચો બિલ્વં ચ મુષ્ટિરામ્રં ચતુર્થિકા, ઇત્યત્રાપિ શબ્દાનાં વૈલક્ષણ્યે સતિ નાર્થતો ભેદઃ| દ્વે પલે પ્રસૃત ઇત્યુચ્યતે| તૌ દ્વૌ પ્રસૃતાવઞ્જલિઃ કથ્યતે| તૌ દ્વાવઞ્જલી માનિકા,- અષ્ટૌ પલાનીત્યેવ| આઢકાદીનાં શબ્દનાં સ્વરૂપતો ભિન્નાનાં નાર્થતો ભેદઃ| તથૈવ દ્રોણાદીનાં શબ્દાનામ્| પલશતં તુલા નિગદ્યતે| તાનિ-પલશતનિ, વિંશતિર્ભાર ઉચ્યતે| ક્વાથાદીનાં તૂત્તમાદિમાત્રાઃ સઙ્ગ્રહાદવધાર્યાઃ| સઙ્ગ્રહે ત્વેવં પઠ્યતે (ક. અ. ૮)- "ક્વાથો નિર્યૂહઃ| તત્ર ભેદ્યાન્યૌષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદ્યાનિ ચ છેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌ રૂક્ષાયામધઃપ્રલિપ્તાયાં તામ્રાયોમૃન્મયાદ્યન્યતમાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બહ્વલ્પપાનીયગ્રાહિતામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્તરસતા સ્યાત્ તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ| [અગ્રાવધિશ્રયેત્| યાવન્માત્રોદકદાને તથા તદવશિષ્ટત્વે ચ તત્ર નિયમસામર્થ્યાત્ ક્વાથ્યદ્રવ્યપરિમાણસ્ય| અત્રેયત્પરિમાણાનિ દ્રવ્યાણિ, ઉદકમિયત્પ્રમાણં, તદવશિષ્ટતા ચેયત્પ્રમાણા, ઇતિ ન નિયમોક્તિરેવંવિધા વિદ્યતે| કિં તર્હિ? અભ્યૂહનીયમેતત્સર્વમિતિ| અત્ર વિધિઃ|] અથાગ્નાવધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવલોકયન્ દર્વ્યા ચ વિઘટ્ટયન્ મૃદુના ચ પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેત્| અવતાર્ય ચ સુપરિસ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરાદિસહિતં ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશેઽનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્| શીતસલિલાપ્લુતં તુ નિશાપર્યુષિતં પૂતં શીતઃ કષાયઃ| ઉષ્ણામ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતઃ પૂતઃ ફાણ્ટ ઇતિ| તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્યૌષધસ્ય સમીક્ષ્ય વ્યાધ્યાતુરાદિબલતશ્ચ નિર્યાસાદીનાં કલ્પનાં માત્રાં ચ સંપ્રયોજયેત્| તથા ચ કેચિદાહુઃ| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ ભૈષજ્યમવચારયેત્|| [ એવં ચ સર્વમભ્યૂહ્યાત્ર કર્તવ્યં નિશ્ચિતં કૃત્વોક્તેન વિધિનેતિ| ] એતદેવમુપદિષ્ટં બુદ્ધિમતાં જ્ઞાનપ્રબોધાય| યથા તુ સર્વે ભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથૈવોપદેક્ષ્યત ઇતિ| નિર્યાસે મધ્યમા માત્રા ચતુષ્પલમ્| કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષઃ પલત્રયં તદાલોડને| નિર્યૂહે ભેષજપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેઽધિશત્ય પાદશેષમવતારયેત્| શીતફાણ્ટયોરૌષધપલં ષડ્ભિશ્ચતુર્ભિરમ્બુપલૈરાસુતમિતિ|" ઇતિ| તથા શાણપરિમાણસ્ય પાણિતલવાચકસ્ય [ ચ ] કિમપિ પરિમાણં નોક્તં યેનાસૌ [ ન ] પરિચ્છિદ્યત ઇતિ ન વાચ્યમ્, સઙ્ગ્રહે તત્પરિમાણસ્યોક્તત્વાત્| તત્ર હ્યેવમુક્તમ્ ( સં.ક.અ.૮)-"ષડ્વંશ્યો મરીચી| તાઃ ષટ્ મરીચ્યઃ સર્ષપ ઉચ્યતે| અષ્ટૌ સર્ષપાસ્તણ્ડુલઃ| તૌ દ્વૌ તણ્ડુલાવેકો ધાન્યમાષઃ| તૌ દ્વૌ ધાન્યમાષૌ યવઃ| અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃધ્દ્યાઽણ્ડિકામાષકશાણકર્ષપલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણવહાઃ કલ્પ્યન્તે| [ એવં ચતુર્ભિર્માષકૈઃ શાણસ્ય પરિમાણં પરિચ્છિદ્યતે| ] ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ| માષકસ્ય તુ પર્યાયો હેમઃ| કર્ષસ્ય ષોડશિકા| આઢકસ્ય તુ પર્યાયાઃ કંસઃ પાત્રં ભાજનં ચ| દ્રોણસ્ય પર્યાયો નલ્વણઃ, તથા અર્મણઃ, તથોન્માનઃ, તથા ઘટઃ કુમ્ભઃ કલશશ્ચ| દ્રોણદ્વયસ્ય ચ શૂર્પઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સંજ્ઞાન્તરમાહ-દ્વૌ શાણાવિતિ| શાણદ્વયસ્ય વટકાદયશ્ચતસ્ત્રઃ સંજ્ઞાઃ| વટકદ્વયસ્યાક્ષાદયો નવ ષોડશિકા ચ| પલદ્વયસ્ય પ્રસૃતઃ| પ્રસૃતદ્વયસ્યાઞ્જલિઃ કુડવશ્ચ| અઞ્જલિદ્વયસ્ય માનિકા| આઢકાદયસ્તિસ્ત્ર એકાર્થાઃ| દ્રોણાદયશ્ચતસ્ત્રઃ [ચ્]| પલશતં-તુલા| વિંશતિસ્તુ ભારઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૮)- "ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ| માષકસ્ય પર્યાયો હેમો ધાનકશ્ચ| પલદ્વયસ્યાષ્ટમાનમ્| દ્રોણદ્વયસ્ય શૂર્પઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિમવત્પર્વતેન વિન્ધ્યશૈલેન ચ બાહુલ્યેન વસુન્ધરા વ્યાપ્તા| તત્ર-તયોર્મધ્યાત્, આદ્યં-હૈમવતમૌષધં, સૌમ્યં પથ્યં ચ સ્વભાવાદ્ભવતિ| વૈન્ધ્યં ચૌષધમાગ્નેયં-ન તથા દેહસ્ય સદા પથ્યં, સ્યાદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને દ્રવ્યકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શૈલભેદાદ્દ્રવ્યવિશેષમાહ-હિમવદિતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દ્રવ્યકલ્પપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||