૪. શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

કાસચિકિત્સિતાદનન્તરં શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાયતે| સમ્બન્ધોઽત્ર નિદાન એવોક્તઃ |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માત્ શ્વાસહિધ્માસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ| આદિગ્રહણાત્ પ્રાગ્રૂપાદયો ગૃહ્યન્તે| નિદાને હ્યુક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૪/૧૮)-"શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ|" ઇતિ| તતઃ-તસ્માદ્ધેતોઃ, સાધનં- ચિકિત્સિતં, શ્વાસહિધ્મયોસ્તુલ્યમેવ વિહિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ શ્વાસચિકિત્સિતમ્| શ્વાસચિકિત્સિતં હિધ્માસ્વપિ કર્તવ્યમિત્યાહ-શ્વાસહિધ્મા ઇતિ| આદ્યશબ્દાત્ દોષદૂષ્યસ્થાનાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદાર્તં-શ્વાસહિધ્માતુરં, પૂર્વં-ઉપક્રમેભ્યઃ સર્વેભ્યોઽપિ પ્રાક્, સ્વેદૈરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્નિગ્ધૈઃ-ન રૂક્ષૈઃ, વાતકોપભયાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? લવણાન્વિતેન તૈલેનાભ્યક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર પ્રથમં સ્વેદમાહ તદાર્તં ચેતિ| તદાર્તં શ્વાસહિધ્માર્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-તૈઃ-સ્વેદૈઃ, ખેષુ-સ્રોતઃસુ, યોઽસ્ય-શ્વાસહિધ્માવતો, ગ્રથિતઃ-પિણ્ડિતઃ, કફઃ સુલીનોઽપિ-અતિશયેન શ્લિષ્ટોઽન્ત ર્ભૂતઃ, અનયેતિકર્તવ્યતયા વિલીનોઽસ્ય કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ સ્યાત્-સુખેન નિર્હર્તું શક્યતે| તથા, સ્રોતસાં-વાયુસ્તબ્ધાનાં, મૃદુત્વં ચ સ્યાત્| મરુતશ્ચાનુલોમતા-સ્વમાર્ગગામિત્વં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદફલમાહ તૈઃ ખેષ્વિતિ| ખેષુ-સ્રોતઃસુ| ગ્રથિતો-ઘનીભૂતઃ| સુલીનઃ-સ્રોતોભિરેકતાં ગતઃ| એવંવિધોઽપિ કફઃ સ્વૈદૈર્વિલીનતાં-દ્રવતાં નીતઃ, કોષ્ઠં પ્રાપ્તઃ સુખં શોધ્યો ભવતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નિન્નં ચ સન્તમાતુરં સ્નિગ્ધં-શાલ્યાદિકં ન રૂક્ષં યવાદિકમ્, આનૂપજૈઃ-સૂકરાદિમાંસજૈ રસૈઃ સહ, ભોજયેત્| અથવા સ્વેદાદનન્તરમસ્મૈ-શ્વાસહિધ્માવતે, દધ્યુત્તરેણ-દધિસરેણ, વમનં મૃદુ દદ્યાત્| વિશેષેણ કાસાદિમતે વમનં દદ્યાત્| તચ્ચ વમનં પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ-વાતં ન કરોતિ, યત્તદ્દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વિન્નભોજનમાહ સ્વિન્નં ચેતિ| સ્નિગ્ધં-સ્નિગ્ધૈઃ શાલ્યદિભિઃ કૃતમ્| દધ્યુત્તરેણ-દધિસરેણ| વમનમાહ-દદ્યાદિતિ| અસ્મૈ-શ્વાસિને| કાસાદ્યુપદ્રવયુક્તાય તુ વિશેષાત્-અતિશયેન,વમનં દદ્યાત્| પિપ્પલ્યાદિભિસ્ત્રિભિર્યુક્ત મદનફલાદિવચ્ચ| વાતાવિરોધિ-વમનકલ્પોક્તમ્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિર્હૃતે કફેઽસૌ (સઃ)-શ્વાસહિધ્માવાન્, સુખમશ્રુતે, રુઙ્ક્ષિવૃત્તેઃ| કિમ્ભૂતે કફે ? દુષ્ટો વિગ્રહઃ-શરીરં, યેન તસ્મિન્| તથા, સ્રોતઃસુ વિશુદ્ધેષુ-ઉપલેપાદિરહિતેષુ, વાયુરવિહતો-ન કેનચિદ્રુદ્ધગતિઃ, સ્રોતઃસુ ચરતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર-વમનફલમાહ નિર્હૃત ઇતિ| દુષ્ટો વિગ્રહઃ-શરીરં, યેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધ્માનં-આનાહઃ| ઉદાવર્તઃ-શકૃદાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| તમકઃ-શ્વાસવિશેષઃ| ધ્માનં ચોદાવર્તશ્ચ તમકશ્ચ ધ્માનોદાવર્તતમકમ્, તસ્મિન્-પ્રકૃતત્વાત્ તથાવિધે હિધ્માશ્વાસવતિ| માતુલુઙ્ગાદ્યૈસ્તથા હિઙ્ગુપીલુબિડૈર્યુક્તમન્નમનુલોમકારિ સ્યાત્| અથવા, અસ્યામવસ્થાયાં સૈન્ધવેન સહ ફલામ્લં ફલેન-વાતાનુલોમનેન બીજપૂરાદિના, અમ્લં-અમ્લીકૃતં, તથા કોષ્ણં-ઈષદુષ્ણં, વિરેચનં દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનમાહ ધ્માનોદાવર્તતમક ઇતિ| ધ્માનં-આધ્માનમ્| તમકઃ-તમઃપ્રવેશનમ્| ધ્માનાદિયુક્તે શ્વાસે વિરેચનમ્| તચ્ચ માતુલુઙ્ગાદ્યુક્તમન્નાન્તેન| યો ન વિરિચ્યતે તસ્મૈ વિરેચનં-ત્રિવૃન્મૂલાદિ| ફલૈઃ-માતુલુઙ્ગાદિભિરમ્લં, સસૈન્ધવં ચ| યોગરત્ને-"હિંગ્વમ્લવેતસવ્યોષસૌવર્ચલફલત્રિકમ્| તુલ્યં ત્રિવૃદ્દ્વિગુણિતં તૈઃ સર્વૈઃ શર્કરા સમા|| સ્રંસનં શ્વાસહિક્કાઘ્નં પિબેત્તદ્ભક્ષયેદથ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માદેતે-હિધ્માશ્વાસાઃ| કફેન સંરુદ્ધા ગતિર્યસ્ય સ એવમ્, કફસંરુદ્ધગતિશ્વાસૌ પ્રાણાશ્ચ, તસ્ય પ્રકોપઃ, તતો જાતાઃ| યત એવં તસ્માદ્ધેતોસ્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થં-તસ્ય પ્રાણસ્ય વાયોર્માર્ગવિશુદ્ધિનિમિત્તં, ઊર્ધ્વમધશ્ચ શોધનં હિતમ્| એતચ્ચ દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ સ્પષ્ટયતિ-ઉદીર્યત ઇત્યાદિ| યથા માર્ગસ્ય રોધાજ્જલં વહત્ ભૃશતરં-સુતરાં, ઉદીર્યતે-વૃદ્ધિં યાતિ| તથાઽનિલઃ સ્વભાવતો વહન્ માર્ગરોધાત્-માર્ગસ્યાવરણાત્, ભૃશતરમુદીર્યતે| તસ્ય-વાયોઃ, માર્ગમસ્માત્-યથોક્તાત્કારણાત્, વિશોધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શોધને યુક્તિમાહ એતે હીતિ| એતે-શ્વાસાઃ| ઉદીર્યતે-ઉન્માર્ગતાં યાતિ| વઙ્ગસેને તુ (શ્વાસાધિકારે શ્લો. ૩૦)-"સ્નેહબસ્તિં વિના કેચિદૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્| મૃદુ પ્રાણવતાં શ્રેષ્ઠં શ્વાસિનામાદિશન્તિ હિ||" ઇતિ| પ્રાણો-બલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વસ્યાં ક્રિયાયાં કૃતાયામપ્યશમે સતિ, કૃતસંશુદ્ધેઃ-શ્વાસહિધ્માર્તસ્ય, લીનં-સૂક્ષ્મસ્રોતઃશ્લિષ્ટં, મલં-કફાખ્યં, ધૂમૈઃ-વક્ષ્યમાણૈઃ, હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોધનેનાશાન્તૌ ધૂમઃ કર્તવ્ય ઇત્યાહઅશાન્તાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હરિદ્રાદીનિ પિષ્ટ્વા જલેન વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં-વર્તિ, ઘૃતાક્તાં કૃત્વા ધૂમં પિબેત્, સામર્થ્યાદગ્નિપ્લુષ્ટામ્| અથવા યવાન્ ઘૃતાક્તાન્ ધૂમં પિબેત્| મધૂચ્છિષ્ટં-સિક્થકં, સર્જરસં ઘૃતં વા એકીકૃત્ય ધૂમં પિબેત્| અથવા, ગુરુ-શ્રેષ્ઠં, અગુરુ કૃષ્ણાગરુ, ધૂમં પિબેત્| અથવા, ચન્દનમ્ [ ધૂમં પિબેત્ ]| અથવા, ગવાં શૃઙ્ગં ધૂમં પિબેત્| અથવા, ગવાં વાલાન્-ગલકમ્બલજાનિ રોમણિ, ધૂમં પિબેત્| સ્નાવ વા-સ્નાયુ વા ગવામેવ, ધૂમં પિબેત્| રૂક્ષાદીનાં ચર્માદીનિ વા ધૂમં પિબેત્| ખુરશબ્દસ્યાર્ધર્ચાદિત્વાન્નપુંસકત્વમ્| ગુગ્ગુલું વા, અથવા મનઃ શિલાં શાલનિર્યાસં વા ધૂમં પિબેત્| શલ્લક્યાદિ ઘૃતાપ્લુતં વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધૂમાનાહ હરિદ્રાપત્રમિતિ| [ અત્ર ]...દશ ધૂમાઃ| તત્રાદ્યઃ સપ્તભિઃ, તૃતીયપઞ્ચમૌ દ્વાભ્યામ્, નવમસ્ત્રિભિઃ, શેષા એકેન (?), સર્વે સઘૃતાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અવશ્યં સ્વેદનીયાનાં તથાઽસ્વેદાર્હાણામપિ ક્ષણમુરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સ્વેદૈઃ સ્વેદયેત્| કૈઃ ? સશર્કરાક્ષીરૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્નેહસેચનૈઃ| તથા, સ્વેદાધ્યાયે યાન્યુક્તાનિ દ્રવ્યાણિ તત્કૃતૈરુત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-[સ્વેદમાહ]- અવશ્યમિતિ| સ્વેદ્યાનાં શ્વાસિનામુરઃ કણ્ઠં ચાવશ્યં-નિર્ભયં, સ્વેદયેત્| અસ્વેદ્યાનાં ચ સભયમ્, યદ્યપિ ન સહતે તથાઽપિ ક્ષણમેકં સ્વેદયેત્| સ્નેહં સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણૈઃ કુર્યાત્| તેન સિઞ્ચેત્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સામે ચ શ્વાસહિધ્માવત્યામવિધિં-લઙ્ઘનપાચનાદિકં, ચરેત્ નિરામીકરણાય|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-...સામે ત્વામવિધિં ચરેદિતિ| આમવિધિં-લઙ્ઘનપાચનાદિકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિયોગાદ્વમનવિરેચનયોર્નરાણામુદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનનાશનૈઃ સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈઃ-માંસરસઘૃતક્ષીરાદિભિરાહારૈઃ, તથા કિઞ્ચિદુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ર૦-શ્લેષ્મૌષધાતિયોગોદ્ધતવાતસ્યૌષધમાહઅહિયોગોદ્ધતમિતિ| રસાદ્યૈઃકાઞ્ચલિકૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુત્ક્લિષ્ટકફાનામસ્વિન્નાનાં દુર્બલાનાં ચ શોધનાદ્ધેતોઃ પવનો લબ્ધાસ્પદઃ સન્ અન્યસ્થાનાશ્રયવશાદાસાદિત સામર્થ્યોઽત એવામન્દઃ શોષણસ્વભાવત્વાદ્ મર્મ-હૃદયાખ્યં, સંશોષ્ય શીઘ્રમસૂન્ હરેત્| તસ્માદેવંવિધાન્ હિધ્માશ્વાસવતો ન શોધયેત્| અતોઽન્યથાભૂતાંશ્ચ શોધયેદિત્યર્થાદુક્તં ભવતિ| તથા ચ તેષાં સંશોધનાદારોગ્યં સમ્પદ્યતે| અનુત્ક્લિષ્ટકફાદીનાં શોધનાયોગ્યાનાં તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-કષાયેત્યાદિ| યતો યસ્માત્તે સંશોધનાયોગ્યાસ્તસ્માત્તેષાં કષાયાદિભિઃ સંશમયેત્, શ્વાસહિધ્મા ઇતિ શેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શોધનમહાનર્હાણાં(?)શમનમાહઅનુત્ક્લિષ્ટેતિ| ત્વાત્| આસ્પદં-કારણમ્| મર્મ-હૃદયમ્| તેષાં-અશોધ્યાનાં, શ્વાસમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્ હિધ્માશ્વાસાન્ મધુરાદિભિરુપક્રમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષયાદ્યુત્પન્નસ્ય શ્વાસસ્યૌષધમાહ-ક્ષીણક્ષતેતિ| ક્ષીણાદીનામનુબન્ધો-દીર્ઘકાલત્વમ્, તસ્માજ્જાતાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે જાઙ્ગલરસા યૂષાશ્ચ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાન્નપાનાનિ| તત્ર રસાનાહકુલત્થદશમૂલાનામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિગ્ર્વાદિભિશ્ચ જલે ક્વથિતૈર્યૂષઃ સ્યાત્| તથૈવ રાસ્નાદિભિર્યૂષઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યૂષાનાહ યૂષાશ્ચેતિ| ચકારાત્પૂર્વસ્મિન્ ક્વાથે સિદ્ધાઃ| શિગ્વ્રાદીનાં મુદ્ગાદિભિઃ સહ પ્રક્ષેપઃ| તત્ર નિમ્બાદીનાં પલ્લવાઃ, ઇતરેષાં યથાસ્વં પ્રસિદ્દોઽવયવઃ| યૂષાન્તરમાહ-વ્યાઘ્રીદુરાલભેતિ| વ્યાઘ્ર્યાદિક્વથિતૈર્જલૈર્મુદ્ગાદીનાં યૂષઃ| યૂષાન્તરમાહ-[ તદ્વદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૬)- "શિરીષકુન્દકદલીકુસુમં પિપ્પલીયુતમ્| તણ્ડુલામ્બુપ્લુતં હિધ્માશ્વાસકાસહરં પરમ્|| આરનાલેન પિષ્ટ્વા વા માતુલુઙ્ગરસાન્વિતાન્| હિઙ્ગુસૌવર્ચલકણાકોલમુદ્ગાન્ જલેન વા|| ક્ષારં વા ત્રિફલાપાઠાબૃહતીફલમૂલજમ્| મુક્તાપ્રવાલવૈદૂર્યશઙ્ખસૌગન્ધિકાઞ્જનમ્|| મસારગલ્લસ્ફટિકકાચૈલાલવણદ્વયમ્| અપામાર્ગફલં તામ્રમયો રૂપ્યં શણાત્ ફલમ્|| જ્યોતીરસેન તલ્લિહ્યાદયો વૈકં મધુદ્રવમ્| લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીદ્રાક્ષા પથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ|| ઘૃતમાક્ષિકતૈલૈર્વા ત્ર્યૂષણં ક્ષારસંયુતમ્| પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ|| સિતોપલા ત્વામલકી દ્રાક્ષા ગોશ્વશકૃદ્રસઃ| જીવન્તી ચોરકઃ શૃઙ્ગી પૌષ્કરં સુરસઃ શઠી|| પિપ્પલીત્વગ્બિડક્ષારશુણ્ઠીહિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્| એલાતામલકીભાર્ઙ્ગીવૃક્ષામ્લં ચેતિ ચુર્ણિતમ્|| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મદ્યેન હવિષાઽથવા| લીઢં પ્રયુક્તમન્ને વા કેવલં ચોપયોજિતમ્||] હિધ્માશ્વાસવિબન્ધાર્શઃકાસહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્|" ઇતિ| વઙ્ગસેને (શ્વાસા. શ્લો. ૭૫)- "શતં સઙ્ગૃહ્ય ભાર્ગ્યાસ્તુ દશમૂલ્યાસ્તથા પરમ્| શતં હરીતકીનાં ચ પચેત્તોયે ચતુર્ગુણે|| પાદાવશેષે તસ્મિંસ્તુ રસે વસ્ત્રપરિસ્રુતે| આલોડ્ય તત્ર ચ તુલાં ગુડસ્ય ત્વભયાશ્ચ તાઃ|| પુનઃ પચેત્તુ મૃદ્વગૌ યાવલ્લેહત્વમાગતઃ| શીતે ચ મધુનશ્ચાત્ર ષટ્પલાનિ પ્રદાપયેત્| ત્રિકટુ ત્રિસુગન્ધં ચ પલિકાનિ પૃથક્ પૃથક્| કર્ષદ્વયં યવક્ષરં સઞ્ચૂર્ણ્ય પ્રક્ષિપેત્તતઃ|| ભક્ષયેદભયામેકાં લેહસ્યાર્ધપલં લિહેત્| શ્વાસં સુદારુણં હન્તિ કાસં પઞ્ચવિધં તથા|| સ્વરવર્ણપ્રદો હ્યેષ જઠરાગ્નેશ્ચ દીપનઃ|| કુલત્થં દશમૂલં ચ તથૈવ દ્વિજયષ્સ્ટિકમ્| શતં શતં ચ સઙ્ગૃહ્ય જલદ્રોણે વિપાચયેત્|| પાદાવશેષે તસ્મિંસ્તુ ગુડસ્યાર્ધતુલાં ક્ષિપેત્| શીતીભૂતે ચ પક્વે ચ મધુનોઽષ્ટૌ પલાનિ તુ|| ષટ્પલાનિ તુગાક્ષીર્યાઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ પલદ્વયમ્| ત્રિસુગન્ધિ સુગન્ધી ચ ખાદેદગ્નિબલં પ્રતિ|| શ્વાસં કાસં જ્વરં હિક્કાં નાશયેત્તમકં તથા||" ઇતિ| જલદ્રોણેઽત્ર પ્રતિશતં, તેન દ્રોણદ્વયે ક્વાથઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પેયા ચ ચિત્રકાદિભિઃ કૃતાઽથવા દશમૂલેન કૃતા, સા ચ કાસદિહરા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલાદિભિઃ કષાયં પિબેત્| અસ્મિન્કષાયે પરિણતે તૈરેવ-દશમૂલાદિભિઃ, સાધિતાં પેયાં હિધ્માશ્વાસી પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા શાલ્યાદિભુક્ સ્યાત્, કાસાદિશાન્ત્યર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવાઽર્કાઙ્કુરક્ષીરભવિતાનાં યવાનાં સમ્બન્ધિનઃ સક્તૂન્ સમાક્ષિકાન્ દશમૂલશઠીત્યાદિનિર્યૂહાન્વિતાન્ પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્ને-આહારે ચ, ક્ષારાદીન્ યોજયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિધ્માશ્વાસવાન્ પિપાસિતો દશમૂલસ્ય ક્વાથં દેવદારુણો વા, અથવા વારુણીમણ્ડં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિઃ કલ્કિતૈર્લેપિતે ઘૃતભાજને રૂઢે-શુષ્કે, તક્રં નિઃક્ષિપેત્| તચ્ચ તક્રં માસસ્થિતં દીપનં શ્વાસકાસજિત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાઠાદિકં સુરામણ્ડે નિશિ સ્થિતં કિઞ્ચિલ્લવણં પ્રસૃતસમ્મિતં-પલદ્વયમાત્રં, પિબેત્| અથવા, ભાર્ગીશુણ્ઠ્યાવુષ્ણામ્બુના પિબેત્| યવક્ષારં મરિચયુક્તં વા| બાષ્પિકાં-હિઙ્ગુપત્રિકાં, હિઙ્ગુ પત્રિક્વાથેન પિષ્ટાં તેનૈવાલોડિતાં વા પાયયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સપ્તપર્ણસ્ય-અયુગ્મચ્છદસ્ય સ્વરસઃ, શિરીષાત્ પુષ્પાણાં વા સ્વરસઃ, એતૌ મધુકણાયુતૌ પિત્તકફાનુગે હિધ્માશ્વાસે સતિ પાયયેત્| પિત્તાનુબન્ધિનિ હિધ્માશ્વાસે તુગાદિભિરુત્કારિકા યોજ્યા| મધૂલી-જલજા મધુયષ્ટી, ગોધૂમવિશેષો વા| પવને પુનરનુબન્ધિનિ શ્વાવિદાદિભિરુત્કારિકા નિષ્પાદિતા યોજ્યા| હિધ્માશ્વાસે વાતપિત્તાનુબન્ધિનિ સતિ સુવર્ચલારસાદિભિઃ સિદ્ધં પયોઽનુ શાલ્યોદનં ભુક્ત્વા પશ્ચાત્ ક્ષીરં પેયમ્, ગવ્યં છાગં વા દેશસાત્મ્યાદિવશાત્| અથવા ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા પયશ્છાગં સગુડનાગરં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલીમૂલાદીન્ મધુઘૃતાન્વિતાન્ સમ્મિશ્ર્ય હિધ્માભિષ્યન્દકાસઘ્નાન્ લિહ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોગજાદીનાં શકૃદ્રસં બહુકફઃ સમાક્ષિકમેકૈકશો લિહ્યાત્, અથવા પિબેત્| અથવા, ચતુષ્પદાં ચર્માદિજાં મષીં પિબેત્| શ્વાસી કફાધિકોઽશ્વગન્ધાયાશ્ચ મષીં તદ્વત્-મધુના, લિહ્યાત્| શઠીપૌષ્કરાદિણ્ વા મધુના લિહ્યાત્| પૌષ્કરં સકણં વા લિહ્યાત્| ગૈરિકાદીન્ વા લિહ્યાત્, કપિત્થજં સ્વરસં વા| કપિત્થસ્વરસેન ધાત્ર્યાદીન્ લિહ્યાત્| પથ્યાવિડઙ્ગાદીન્ ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા લિહ્યાત્| કોલાદીન્ વા પૂર્વવલ્લિહ્યાત્, ગુડાદીન્ વા| અથવા, લેહસ્ય-અગસ્ત્યાદેઃ, ઔષધાનાં ચૂર્ણાનિ માંસરસાદિભિઃ પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદિકં ચૂર્ણં ભુક્તં પાર્શ્વરુગાદિઘ્નં સુષ્ઠુ હિધ્માદિહરમ્| લોહં-અગુરુ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શઠ્યાદિકં ચૂર્ણં પૂર્વગુણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુલ્યાં સગુડશુણ્ઠીં ચ ભક્ષયેત્ નસ્યં વા દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ નસ્યાનિ| તત્ર ગુડનાગરનસ્યમાહ-તુલ્યં ગુડમિતિ| નાવયેત્-નાસાયાં નિષેચયેત્| ભક્ષણમપિ શ્વાસઘ્નમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લશુનાદીનાં મૂલં પિષ્ટ્વા નારીક્ષીરેણ પૃથક્ પૃથક્ નાવનં ચ સ્યાત્ હિધ્માશ્વાસાર્તાય| ચન્દનાદ્વા રસં નારીક્ષીરેણ સહ નસ્યં દદ્યાત્| મક્ષિકાવિષ્ઠાં સ્તન્યેન સહ નસ્યં દદ્યાત્, અલક્તકરસેન વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યચતુષ્કમાહ લશુનસ્યેતિ| નારીક્ષીરં ચતુર્ષ્વપિ| નસ્યત્રયમાહ-સ્તન્યેનેતિ| માક્ષિકાવિષ્ઠાં-મધુ| ઘૃતાચ્છં-ઘૃતમણ્ડમ્| નસ્યાન્તરમાહ-સિદ્ધં સ્તન્યેનેતિ| મધુરૈઃ-જીવન્ત્યાદિભિઃ| તદ્ધૃતં પાને નસ્યે ચ યોજ્યમ્| તચ્ચ વ્યત્યાસાત્-પ્રથમમુષ્ણં તતઃ શીતં તતઃ પુનરુષ્ણં તતઃ પુનઃ શીતમિત્યાદિ| યદોષ્ણં તદા સસિતમ્| યદા શીતં સમધુ| ક્ષીરમાહ-તદ્વત્પય ઇતિ| તદ્વત્-કલ્કિતૈર્મધુરૈઃ સિદ્ધં વ્યત્યાસાત્પ્રયોજ્યમ્| ઘૃતમાહ-તથા સિદ્ધમિતિ| અધોભાગૌષધાનિ-શ્યામાદિવેરેચનાનિ| તથા-પૂર્વવત્પ્રયોજ્યમ્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણાદિભિઃ કલ્કૈર્મસ્તુદશમૂલરસે સ્નેહપાનવિધ્યુક્તપરિભાષામાશ્રિત્ય ઘૃતં પક્ત્વા હિધ્માશ્વાસાર્તઃ પિબેત્| જીવનીયૈર્વા દ્રવ્યૈઃ કલ્કૈર્ઘૃતં પક્ત્વા સમાક્ષિકં લિહ્યાત્-ન પિબેત્| વિષયભેદાદેવં કાર્યમ્| અથવા, વસ્તુસ્વભાવાદેકસ્મિન્નપિ વિષયે કણાદિભિઃ પક્વં ઘૃતં પીતં હિધ્માશ્વાસાર્તાનામારોગ્યાય, જીવનીયૈઃ પુનઃ કલ્કૈઃ પક્વં ઘૃતં લીઢં તેષામારોગ્યાયેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતાન્તરમાહ કણાસૌર્વર્ચલેતિ| વયસ્થા-આમલકી| કાયસ્થા-હરીતકી| ઘૃતાન્તરમાહ| જીવનીયૈર્વેતિ| જીવનીયૈઃ સાધિતં ઘૃતં મધુના સહ લિહ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેજોવત્યાદિભિઃ કલ્કૈઃ કર્ષાંશૈર્હિઙ્ગુપાદૈર્હિઙ્ગુનઃ પાદઃ-ચતુર્થાંશો, યેષાં તૈરેવંવિધૈર્ઘૃતં પચેત્| તત્પીતં દુષ્ટકફાવૃતસ્રોતસાં પ્રમાથિતયા તેષાં વિવૃતત્વમુત્પાદયન્ શાખાનિલાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતાન્તરમાહ તેજોવત્યભયેતિ| ભૂતીકં-કત્તૃણમ્| પાદઃ-કર્ષચતુર્થાંશઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૬)- "સિદ્ધં વા પુરમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાસર્જરસૈઃ પિબેત્| સપદ્મકમનોહ્વાલૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ|| વત્સકાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે| સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસાવપોહતિ|| પ્રથમે-વિદાર્યાદૌ| હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકૈઃ| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્સલિલાઢકે|| ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયોપેતં તત્કાસશ્વાસપીનસાન્| અર્શાંસ્યરોચકં ગુલ્મં ક્ષયં હિધ્માં ચ નાશયેત્||" ઇતિ| કોલં-કર્ષઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાન્વન્તરાદિઘૃતસ્યાર્ધાંશેન ક્ષારેણ, અથવા પટુના-લવણેન ચાર્ધાંશેન, સર્પિઃ પિબેત્| ધાન્વન્તરં-પ્રમેહોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૨/૧૯)| વૃષઘૃતં-રક્તપિત્તોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૨/૪૦)| દાધિકં-ગુલ્મોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૪/૧૩)| હપુષાદિકં-ઉદરોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૫/૨૨)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતન્તરમાહ અર્ધાંશેનેતિ| સર્પિઃ-પુરાણમ્, ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૬)-"સૈન્ધવાર્ધાંશસંયુક્તં પુરાણં પ્રાયયેદ્ધૃતમ્||" ઇતિ| ઘૃતચતુષ્કમતિદિશતિ-ધાન્વન્તરમિતિ| [ ધાન્વન્તરાદીનિ-] પ્રમેહરક્તપિત્તગુલમ્જઠરોક્તાનિ| વઙ્ગસેને (શ્વાસાશ્લો. ૫૯)- "સૌવર્ચલયવક્ષારકટુકાવ્યોષચિત્રકૈઃ| ઘૃતં વચાવિડઙ્ગૈશ્ચ સાધિતં શ્વાસશાન્તયે|| કુલત્થરસસંયુક્તં પઞ્ચકોલશૃતં ઘૃતમ્| દીપનં શ્વાસકાસઘ્નં કફવ્યાધિહરં પરમ્|| તિક્તાસૌવર્ચલક્ષારપથ્યાત્રિકટુહિઙ્ગુભિઃ| સમાલૂરૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સક્ષીરં શ્વાસકાસનુત્| ગુલ્માનાહં(હૌ) ચ શમયેત્પ્રવૃદ્ધાન્ ગુદજાનપિ|| સુવહાકાલિકા ભાર્ગી શુગાખ્યા નિચુલં ફલમ્| કાકાદની શૃઙ્ગબેરં વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્|| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેતૈર્જલાઢકે| કદુષ્ણં પીતમેતદ્વિશ્વાસામયવિનાશનમ્|| તૈલં દશગુણે સિદ્ધં ભૃઙ્ગરાજરસે શુભે| પીયમાનં યથાન્યાયં કાસશ્વાસૌ વ્યપોહતિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સહસા-ઝટિત્યેવાજ્ઞાતસઙ્કેતસ્યૈવ, હિધ્માશ્વાસાર્તસ્ય શીતામ્બુના સેકો હિતઃ| ત્રાસઃ-ચિત્તસ્યોદ્વેગકૃત્કર્મ, વિક્ષેપઃ-અવધૂનનમ્, ભીઃ-ભયમ્, શુક્-શોકશ્ચેતસઃ સન્તાપઃ, ત્રાસાદયશ્ચતસ્રસ્તામસગુણોદ્ભવાઃ, ઈર્ષ્યા-અસૂયા પરગુણાસહિષ્ણુતા, ઇયં રજોગુણોદયા, તથા ઉચ્છ્વાસસ્ય રોધઃ, એતે ચ સર્વે હિધ્માશ્વાસાર્તાય હિતાઃ| તથા, કીટૈઃ-પિપીલિકાદિભિઃ, તસ્મિન્ દંશનં હિતમ્, વાતવેગવિઘાતાય|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિત્તક્ષોભણમૌષધમાહશીતામ્બુસેક ઇતિ| વિક્ષેપેણ વૈયગ્ર્યમ્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત્કિઞ્ચિત્-આહારવિહારૌષધાદિકં, કફવાતૌ-પૃથક્ સહિતૌ વા, નિહન્તિ તત્કફવાતઘ્નમ્| તથા, ઉષ્ણં-ન-શીતમ્| કફવાતઘ્નં હિ પ્રાયેણોષ્ણમેવ ભવતિ| ઉષ્ણમિતિ યદિહ કૃતં તદતિશયેનોષ્ણં ન ત્વીષદુષ્ણમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| તથા, વાતાનુલોમનં કફવાતઘ્નત્વેનૈવ વાતાનુલોમનકારિત્વે લબ્ધે પ્રાધાન્યેન વાતપ્રતિપક્ષેણ સ્નિગ્ધેન યદ્યુક્તં તદ્ધિધ્માશ્વાસાર્તૈઃ કફવાતઘ્નમધિકોષ્ણં સેવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાયેતિ| અત એવાહ-પ્રાયશ ઇત્યાદિ| પ્રાયશો-બાહુલ્યેન, યત્ સુતરાં મારુતશમનં તત્ હિધ્માશ્વાસાર્તૈઃ સેવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમાહ યત્કિઞ્ચિદિતિ| યન્મારુતાપહં તત્સુતરાં સેવ્યમ્, કફકૃન્ન ચેતિ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૬)-"વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાઽનિલાપહમ્| કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયોઽનિલાપહમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વેષાં-હિધ્માશ્વાસાર્તાનાં, હિ-યસ્માત્, બૃંહણે વિધીયમાને કદાચિદ્દૈવવશાત્ યોઽપાયો-રોગાધિક્યમન્યરોગપ્રાદુર્ભાવો વા, ભવેત્ સ પ્રાયશોઽલ્પસ્તથા શક્યઃ-સાધયિતું સુખસાધ્યઃ| તથા, તેષાં, શમને ભેષજાદૌ ક્રિયમાણેઽપાયો યદિ દૈવાત્સ્યાત્ સ નાત્યર્થં-નાતિશયેન| કિં તર્હિ ? મધ્યમયા વૃત્ત્યા| હિધ્માશ્વાસશાન્ત્યર્થં કર્ષણે ભેષજાદૌ ક્રિયમાણે યોઽપાયો જાયતે સ ભૃશો-દુઃસહઃ, અત એવાશક્યઃ-સાધયિતું ન શક્યતે| યત એવં કર્ષણે ભૃશોઽશક્યશ્ચાપયો ભવતિ| અતઃ-અસ્માત્કારણાત્, તાન્-હિધ્માશ્વાસાન્, ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન, શમનૈર્ભેષજૈસ્તથા બૃંહણૈરુપાચરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનબૃંહણકર્શનાનાં ક્રમદ્ધીનત્વમાહ સર્વેષામિતિ| યન્ન બૃંહણં ન ચ કર્શનં તચ્છમનમ્| તત્ર નાત્યર્થમપાયઃ-અપાયસ્યાત્યન્તાભાવઃ| અપાયો બૃંહણે તુ કદાચિદ્ભવેત્, સ ચાલ્પઃ, સ ચ શક્યઃ| કર્શને તુ સદા, સ ચાનલ્પઃ સ ચાશક્યઃ| અતઃ કર્શનં ન કાર્યમિત્યાહ-શમનૈર્બૃંહણૈરિતિ| પ્રથમં શમનૈસ્તૈરનુપશમે બૃંહણૈઃ| ભૂયિષ્ઠગ્રહણાત્કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં કર્શનૈરપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસોક્તૈર્ભેષજૈઃ શ્વાસાદીનુપાચરેત્| શ્વાસાદ્યુક્તૈઃ કાસાનુપાચરેત્| એવં પરસ્પરં સર્વૈર્યથોક્તૈર્ભેષજૈઃ સર્વાનેતાનુપાચરેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૪||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાસાદિભેષજમન્યોન્યમતિદિશતિકાસશ્વાસેતિ| ઉપાચરેદિત્યનુવર્ત્યમ્| [ વઙ્ગસેને તુ- (હિક્કાધિકારે શ્લો. ૧૮)-"પ્રાણાવરોધતર્જનવિસ્માપનભયભાષકૈશ્ચઘોરૈઃ| કથાપ્રયોગૈઃ શમયેદ્ધિક્કાં ઘોરાં મનોઘાતૈઃ|| હિક્કાર્તસ્ય પયશ્ચ્છાગં હિતં નાગરસાધિતમ્| રસં પિબેત્ફલિન્યા ]શ્ચ લાજસક્તૂન્ સસૈન્ધવાન્|| પ્રવાલશઙ્ખત્રિફલાચૂર્ણં મધુઘૃતાપ્લુતમ્| પિપ્પલી ગૈરિકં ચેતિ લેહો હિક્કાનિવારણઃ|| કોલમજ્જાઽઞ્જનં લાજા તિક્તા કાઞ્ચનગૈરિકમ્| કૃષ્ણા ધાત્રી સિતા શુણ્ઠી કાસીસં દધિનામ ચ|| પાટલ્યાઃ સફલં પુષ્પં કૃષ્ણા ખર્જૂરમુસ્તકમ્| ષડેતે પાદિકા લેહા હિક્કાઘ્ના મધુસંયુતાઃ|| નિર્ધૂમાઙ્ગારનિક્ષિપ્તશ્લક્ષ્ણમાષરજોભવઃ| હિક્કાઃ પઞ્ચ નિહન્ત્યાશુ ધૂમઃ પીતો ન સંશયઃ||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| શ્વાસહિક્કાપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૪||