Skip to content

3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

raktapittacikitsitādanantaraṁ kāsacikitsitasyārambhaḥ| tasya ca sambandhō nidānē svayaṁ granthakr̥taivōktaḥ|

Adhikarana kāsacikitsitādhyāyaḥ vātakāsacikitsā śuddhasya vātakāsasya cikitsā sapittasya vātakāsasya cikitsā sakaphasya vātakāsasya cikitsā (2-3) · Śloka 3

athātaḥ kāsacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) kēvalānilajaṁ kāsaṁ snēhairādāvupācarēt| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca pēyāyūṣarasādibhiḥ||1|| lēhairdhūmaistathā'bhyaṅgasvēdasēkāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṁ, sapittaṁ tūrdhvabhaktikaiḥ||2|| ghr̥taiḥ kṣīraiśca, sakaphaṁ jayētsnēhavirēcanaiḥ| |3|

View original

अथातः कासचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) केवलानिलजं कासं स्नेहैरादावुपाचरेत्| वातघ्नसिद्धैः स्निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः||१|| लेहैर्धूमैस्तथाऽभ्यङ्गस्वेदसेकावगाहनैः| बस्तिभिर्वद्धविड्वातं, सपित्तं तूर्ध्वभक्तिकैः||२|| ग़ृतैः क्षीरैश्च, सकफं जयेत्स्नेहविरेचनैः| |३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kēvalānilajaṁ kāsaṁ-dōṣāntarāsaṁsr̥ṣṭaṁ, snēhaiḥ-vātaghnasiddhaiḥ, ādāvupācarēt| nanu,śuddhasya vātasya snēhairēva pradhānōpakrama ādimadhyāvasānēṣu, na punaranya upakramaḥ, tasmādādāviryanēna nārthaḥ| atrōcyatē| vātaḥ kēvalō dōṣāntarāvr̥tamārgaḥ kāsasya kāraṇam, na tvanāvr̥tamārgaḥ| tathā ca kāsasamprāptāvuktam (hr̥. ni. a. 3119)-tatrādhō vihatō'nilaḥ| ūrdhvaṁpravr̥ttaḥ" ityādi| ēvaṁ vātasya vihatau yō dōṣaḥ kāraṇaṁ kaphādiḥ, tasya rūkṣādyupakramēṇaiva śamaṁ kr̥tvā'nantaraṁ kāsēna sahōpakramamasya bhiṣajaḥ kuryuriti tēṣāṁ bhrāntinirasāRthamādāvityuktam| tathā, pēyādibhirupācarēt| tathā, baddhau viḍvātau yasminkāsē taṁ bastibhirupācarēt| sapittaṁ ca vātakāsamūrdhvabhaktikaiḥ-bhaktasamanantaraṁ pīyamānairghr̥tairbhōjayēt kṣīraiśca| ūrdhvabhaktikairiti ūrdhvabhaktādibhiḥ| mayuravyaṁsakāditvāt samāsaḥ, adhyātmādigvāṭhṭhañ| tathā, vātaghnasiddhairityēṣvapi yōjyam| tathā, sakaphaṁ vātakāsaṁ snēhavirēcanairupācarēt| atha snēhānāha

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha kāsacikitsitam| tatra śuddhavātacikitsāmāha-kēvalānilajaṁ kāsamiti| ādaugrahaṇaṁ jitē'pi vātē kāsānuvr̥ttau rūkṣōpacārārtham| snigdhairiti pēyādibastyantānāṁ viśēṣaṇam| ādiśabdāt balakānti dēyata (?) bastibhirbaddhaviḍātamiti vacanāt pūrvairbaddhaviḍvātēma dvātaṁ ca (?)| pittānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sapittaṁ tviti| ūrdhvabhaktikaiḥ-ūrdhvaṁ bhōjanāt prayuktaiḥ| kaphānubaddhavātakāsacikitsāmāha-sakaphamiti| snēhāḥ-ēraṇḍatailādayaḥ|

Adhikarana guḍūcyādighr̥taṁ vātakāsanut (3-4) · Śloka 4

| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṁ pr̥thaktriṁśatpalādrasē||3|| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātakāsanudvahnidīpanaḥ| |4|

View original

| गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पलाद्रसे||३|| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्वह्निदीपनः| |४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍūcyāḥ kaṇṭakāryāśca pr̥thak-pratyēkaṁ, triṁtśalpalaṁ tasmādyō rasastasmin ghr̥tāt prasthaḥ siddhō vātakāsādijit| tisrō'pi pañcamya ētā apēkṣitakriyē'pādānē bōdhyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- snēhairityuktam| tānēva snēhānāha| tatra ghr̥tamāha-guḍūcīkaṇṭakārībhyāmiti|

Adhikarana kṣārādighr̥taṁ kāsaśvāsādinut (4-6) · Śloka 6

| kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4|| dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pañcakōlayutaiḥ pacēt| daśamūlasya niryūhē pītō maṇḍānupāyinā||5|| sa kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrōgagulmanut| |6|

View original

| क्षाररास्नावचाहिङ्गुपाठायष्ट्याह्वधान्यकैः||४|| द्विशाणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्चकोलयुतैः पचेत्| दशमूलस्य निर्यूहे पीतो मण्डानुपायिना||५|| स कासश्वासह्रत्पार्श्वग्रहणीरोगगुल्मनुत्| |६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣārādibhiḥ pañcakōlayutairdviśāṇamātraiḥ kalkairdaśamūlakvāthē sarpiṣaḥ prasthaṁ pacēt| sa ca-sarpiḥprasthō, maṇḍānupāyinā pītaḥ kāsādijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha-kṣārarāsnēti|

Adhikarana rāsnādighr̥taṁ pañcakāsādijit (6-9) · Śloka 9

| drōṇē'pāṁ sādhayēdrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6|| palōnmitā dvikuḍavaṁ kulatthaṁ badaraṁ yavam| tulārghaṁ cājamāṁsasya tēna sādhyaṁ ghr̥tāḍhakam||7|| samakṣīraṁ palāṁśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṁ vātarōgēṣu pānanāvanabastibhiḥ||8|| pañcakāsān śiraḥkampaṁ yōnivaṅkṣaṇavēdanām| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca saplīhōrdhvānilān jayēt||9||

View original

| द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नादशमूलशतावरीः||६|| पलोन्मिता द्विकुडवं कुलत्थं बदरं यवम्| तुलार्घं चाजमांसस्य तेन साध्यं घृताढकम्||७|| समक्षीरं पलांशैश्च जीवनीयैः समीक्ष्य तत्| प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनबस्तिभिः||८|| पञ्चकासान् शिरःकम्पं योनिवङ्क्षणवेदनाम्| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलान् जयेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rāsnādīni palōnmitāni kulatthabadarayavān dvikuḍavōnmitān ājamāṁsasya ca pañcāśatpalāni jaladrōṇē pācayēt| tēna kvāthēna ghr̥tāḍhakaṁ sādhyaṁ tulyakṣīraṁ pālikairjīvanīyaiḥ-jīvantīkākōlyādibhiḥ (hr̥. sū. a. 15/8), taddhr̥taṁ samīkṣya dēśakālādīnālōcya, pānādibhiḥ prayuktaṁ pañcakāsādīn jayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 raṁ0 ghr̥tāntaramāha-drōṇē'pāmiti|

Adhikarana vidāryādighr̥taṁ kāsajit (10) · Śloka 10

vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṁ ca kāsajit| |10|

View original

विदार्यादिगणक्वाथकल्कसिद्धं च कासजित्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vidāryādigaṇasya kvāthakalkābhyāṁ ca siddhaṁ sarpiḥ kāsajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha-vidāryādigaṇēti| saṅgrahē tu (ci. a. 4) "kāśmarthatriphalāvyōṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dvē pāṭhē dēvadārvarddhisvagutpāgnikagōkṣurāḥ|| vyāghrī tāmalakī mēdā kākanāsā śatavarī| vidārī ca ghr̥taprasthaḥ karṣāṁśaistairvipacitaḥ| kṣīrēṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalī makān| gulmāruciyakr̥taplīhaśirōhr̥tpārśvavēdanāḥ|| kāmalārśōnilāṣṭhīlākṣataśōṣakṣayāṁśca saḥ||" iti| agni[ka]ḥ- citrakaḥ| vaṅgasēnē tu (kāsādhikārē ślō.16)- " daśamūlikaṣāyēṇa bhārgīkalkaṁ ghr̥taṁ pacēt| dakṣatittiriniryūhē tatparaṁ vātakāsanut|| bhārṅgīkalkaṁ ghr̥taṁ cātha pacēddandhi catu rguṇē| bhārgīrasaṁ dviguṇitaṁ vātakāsaharaṁ param|| ghr̥taṁ vyādrīkaṣāyēṇa vyāghrīkalkaṁ vipācayēt|| caturguṇēna dadhnā ca tatparaṁvātakāsajit||" iti| iti snēhāḥ|-

Adhikarana aśōkabījādilēhaḥ (10-11) · Śloka 11

| aśōkabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10|| sabiḍaiśca ghr̥taṁ siddhaṁ taccūrṇaṁ vā ghr̥taplutam| lihyātpayaścānu pibēdājaṁ kāsātipīḍitaḥ||11||

View original

| अशोकबीजक्षवकजन्तुघ्नाञ्जनपद्मकैः||१०|| सबिडैश्च घृतं सिद्धं तच्चूर्णं वा घृतप्लुतम्| लिह्यात्पयश्चानु पिबेदाजं कासातिपीडितः||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aśōkabījādibhirviḍasahitairghr̥taṁ siddhaṁ kāsajit| tēṣāṁ vā-aśōkabījādīnāṁ, cūrṇaṁ ghr̥taplutaṁ lihyāt| anu paścācca, chāgaṁ kṣīraṁ kāsēnātipīḍitaḥ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lēhairityuktam| tānēva lēhānāha| tatrāśōkabījādilēhamāha-aśōkabījēti| cūrṇasiddhaṁ ghr̥taṁ styānībhūtaṁ lihyāt| cūrṇaṁ vā ghr̥tānvitaṁ lihyāt| ubhayatrājāpayō'nupānam|

Adhikarana viḍaṅgādilēhaḥ (12-13) · Śloka 13

viḍaṅgaṁ nāgaraṁ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṁ pibēdvā ghr̥tamātrayā||12|| sakaphē'nilajē kāsē śvāsahidhmāhatāgniṣu| |13|

View original

विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गु सैन्धवम्| भार्ङ्गी क्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया||१२|| सकफेऽनिलजे कासे श्वासहिध्माहताग्निषु| |१३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā viḍaṅgādicūrṇaṁ ghr̥tasya mātrayā-yathāyōgaṁ hrsvamadhyōttamayā, pibēt vātajē sakaphē kāsē śvāsādiṣu ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- viḍaṅgādilēhamāha-viḍaṅgamiti| pibēdvētilēhāyōgyasya pānavidhiḥ| "ghr̥taṁ tu pittē'vyadhikē lihyādvātē'dhikē pibēt| līḍhaṁ nirvāpayētpittamalpatvāddhanti nānalam|| ākramatyanilaṁ pītamūṣmāṇaṁ niruṇaddhi ca|" (ślō.110) iti lēhapānayōgyatāvivēkaḥ|

Adhikarana durālabhādilēhaḥ (13-14) · Śloka 14

| durālabhāṁ śr̥ṅgabēraṁ śaṭhīṁ drākṣāṁ sitōpalām||13|| lihyātkarkaṭaśr̥ṅgī ca kāsē tailēna vātajē| |14|

View original

| दुरालभां शृङ्गबेरं शठीं द्राक्षां सितोपलाम्||१३|| लिह्यात्कर्कटशृङ्गी च कासे तैलेन वातजे| |१४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durālabhādīn karkaṭāśr̥ṅgī ca vātajē kāsē tailēna lihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- durālabhādilēhamāha-durālabhāmiti|

Adhikarana duḥsparśādilēhaḥ pippalīśuṇṭhīlēhaḥ bhārṅgīśuṇṭhīlēhaḥ (14-15) · Śloka 15

| dusparśāṁ pippalīṁ mustāṁ bhārṅgī karkaṭakīṁ śaṭhīm||14|| purāṇaguḍatailābhyāṁ cūrṇitānyavalēhayēt| tadvatsakr̥ṣṇāṁ śuṇṭhīṁ ca sabhārṅgī tadvadēva ca||15||

View original

| दुस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तां भार्ङ्गी कर्कटकीं शठीम्||१४|| पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत्| तद्वत्सकृष्णां शुण्ठीं च सभार्ङ्गी तद्वदेव च||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-duḥsparśādīni cūrṇitāni vātajē kāsē purāṇaguḍatailābhyāmavēlahayēt| tathaiva pippalīsahitāṁ śuṇṭhīṁ purāṇaguḍatailābhyāṁ lihyāt| tadvacca purāṇatailābhyāṁ bhārṅgīṁsahitāṁ śuṇṭhīṁ lēhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- duḥsparśādilēhamāha-duḥsparśāmiti| lēhadvayamāha-tadvatsakr̥ṣṇāmiti| tadvat-purāṇaguḍatailābhyām|

Adhikarana pippalyādipānapañcakam (16-17) · Śloka 17

pibēcca kr̥ṣṇaṁ kōṣṇēna salilēna sasaindhavām| mastunā sasitāṁ śuṇṭhīṁ dadhnā vā kaṇarēṇukām||16|| pibēdvadaramajjñō vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam||17||

View original

पिबेच्च कृष्णं कोष्णेन सलिलेन ससैन्धवाम्| मस्तुना ससितां शुण्ठीं दध्ना वा कणरेणुकाम्||१६|| पिबेद्वदरमज्ज्ञो वा मदिरादधिमस्तुभिः| अथवा पिप्पलीकल्कं घृतभृष्टं ससैन्धवम्||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalīṁ kaduṣṇēna jalēna saindhavasahitāṁ pibēt| mastunā saśarkarāṁ śuṇṭhīṁ vā pibēt| athavā dadhnā yuktāṁ pippalīrēṇukāṁ pibēt| athavā badaramajjñō madirādibhiḥ pibēt| bahuvacanōpādānācca madirayā athavā dadhnā mastunā vētyēvaṁ draṣṭavyam, na tu dadhnō mastivati| piplīkalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ saindhavayuktaṁ madirādibhiḥ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktalēhatulyaguṇaṁ pānapañcakāha| pibētkr̥ṣṇāṁcēti| kaṇā ca rēṇukā ca kaṇarēṇukam| majjñaḥ-asthyantargatabījāni| pippalīkalkē jalamēva dravam, "pēṣaṇālōḍanē vāri" (hr̥. ka. a. 6/23) iti paribhāṣabalāt| hārītāt-"durālabhā śaṭhī kRṣṇā madhūkaṁ sitāśarkarā| līḍhaṁ nihanti vatōtthaṁ kāsaṁ kṣaudrēṇa yōjitam|| ubhē mēdētugākṣīrī pippalī sitaśarkarā| lihyāttailaṁ ghr̥takṣaudrairvātakāsanivāraṇam|| padmakaṁ triphalā vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ suradāru ca| balā rāsnā ca tulyāni sūkṣmacūrṇāni kārayēt|| samaṁ cūrṇaistvimaiḥ sarvaiḥ pr̥thak kṣaudraṁ ghr̥taṁ sitām| lihyāllēhaṁ vimathyaitatsarvakāsaharaṁ śivam||" iti|

Adhikarana sapīnasē kāsē dhūmaḥ (18) · Śloka 18

kāsī sapīnasō dhūmaṁ snaihikaṁ vidhinā pibēt| hidhmāśvāsōktadhūmāṁśca kṣīramāṁsarasāśanaḥ||18||

View original

कासी सपीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत्| हिध्माश्वासोक्तधूमांश्च क्षीरमांसरसाशनः||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsī pīnasī ca snaihikaṁ dhūmaṁ vidhinā pibēt| kṣīramāṁsarasāśanō hidhmōktān śvāsōktāṁśca dhūmān pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmairītyuktam| tānēva dhūmānāha| tatra sapīnasē kāsē dhūmamāha-kāsī sapīnasa iti| vidhinā-dhūmapānōktēna "śarāvasampuṭacchidrē nāḍīṁ nyasya daśāṅgulām| aṣṭāṅgulāṁ vā vakrēṇa kāsavān dhūmamāpibēt||" (hr̥. sū.a. 21/21) iti| kṣīrēṇa māṁsarasēna vā dhūmē pīyamānē bhōjanam|

Adhikarana māṁsarasayūṣāḥ (19) · Śloka 19

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagōdhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṁ yūṣairvā bhōjayēddhitān||19||

View original

ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्| रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-grāmyādijairmāsarasairathavā māṣātmaguptānāṁ yūṣaiḥ śālyādīn hitānāśayēt| hitāniti dēśakālādisātmyavaśāt yavā (śālyā) dyanyatamaṁ yat pathyaṁ tadbhuñjītēti pratipādayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pēyāyūṣarasādibhirityuktam| tānāha| tatra rasayūṣānāha-grāmyānūpaudakairiti| grāmyāḥ-suśrutōktāḥ "aśvāśvataragōkharōṣṭrabastōrabhramēdaḥpucchakaprabhr̥tayō grāmyāḥ| " (sū. a. 46/85) iti| ānūpāḥ-mahāmr̥gāḥ| audakāḥ jalacarāḥ pakṣiṇō matsyāśca| tēṣāmānūpatvē'pi pr̥thaggrahaṇamatiśayārtham| grāmyādīnāṁ māṁsarasaiḥ śālyādīn bhōjayēt, māṣayūṣairātmaguptāyūṣairvā| hitāniti vacanādyēna rasēna yūṣēṇavā yaddhānyaṁ prakr̥tyādivaśādyasya hitaṁ tattasya dēyam|

Adhikarana yavānyādipēyā (20-21) · Śloka 21

yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpr̥thakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20|| siddhāṁ snigdhāmlalavaṇāṁ pēyāmanilajē pibēt| kaṭihr̥tpārśvakōṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||

View original

यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः| रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशठिपौष्करैः||२०|| सिद्धां स्निग्धाम्ललवणां पेयामनिलजे पिबेत्| कटिहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिध्माप्रणाशनीम्||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavānyādibhiḥ siddhāṁ snigdhāmamlalavaṇāṁ pēyāṁ vātajēkāsē pibēt| kimbhūtām ? kaṭyādyārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tyavānyādipēyāmāha-yavānīpippalīti| bilvaphalasya madhyaṁ-antargatō bhāgaḥ| yavānyādīnāṁ kvāthēna pēyāḥ|

Adhikarana daśamūlādipēyā (22) · Śloka 22

daśamūlarasē tadvat pañcakōlaguḍānvitām| pibētpēyāṁ|22|

View original

दशमूलरसे तद्वत् पञ्चकोलगुडान्विताम्| पिबेत्पेयां|२२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadvat-pūrvōktaguṇām, daśamūlakvāthē siddhāṁ pañcakōlaguḍayutāṁ pēyāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pēyāntaramāha=daśamūlarasa iti| rasaḥ-kvāthaḥ| pañcakōlacūrṇēna guḍēna ca pānakālē yōgaḥ| tadvat-snigdhāmlalavaṇāṁ tadguṇāṁ ca|

Adhikarana kṣairēyīpēyā (22) · Śloka 22

| samatilāṁ kṣairēyīṁ vā sasaindhavām||22||

View original

| समतिलां क्षैरेयीं वा ससैन्धवाम्||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣairēyīṁ-kṣīrasaṁskr̥tāṁ vā pēyāṁ, vātajē kāsē pibēt| kimbhūtām ? samatilāṁ,-tilasahitāṁ| tathā, sasaindhavām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pēyāntaramāha-samatilāmiti| taṇḍulasamāstilāḥ| kṣīrēṇa siddhā-kṣairēyī|

Adhikarana māṁsapēyā (23) · Śloka 23

mātsyakaukkuṭavārāhairmāṁsairvā sājyasaindhavām| |23|

View original

मात्स्यकौक्कुटवाराहैर्मांसैर्वा साज्यसैन्धवाम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā mātsyādyairmāṁsaiḥ sādhitāṁ saghr̥tasaindhavāṁ pēyāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pēyāntaramāha mātsyakaukkuṭavārāhairiti| māṁsaiḥ-māṁsarasaiḥ, māṁsagrahaṇaṁ prācuryārtham, alpēnōdakēna rasōgrāhya ityarthaḥ| hārītē tu-"rasaṁ karkaṭakānāṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sanāgaram| śvāsakāsapraśamanaṁ śr̥ṅgīmatsyasya vā punaḥ||" iti|karkaṭakaḥ-kulīraḥ| śr̥ṅgīmatsyaḥ-śr̥ṅgavān matsyaḥ| rasa ēvāyaṁ sanāgaraḥ pēyaḥ|

Adhikarana śākāni (23-24) · Śloka 24

| vāstukō vāyasīśākaṁ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ||23|| kaṇṭakāryāḥ phalaṁ patraṁ bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam| |24|

View original

| वास्तुको वायसीशाकं कासघ्नः सुनिषण्णकः||२३|| कण्टकार्याः फलं पत्रं बालं शुष्कं च मूलकम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vāstukādayaḥ śākaviśēṣāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śākānyāha-vāstuka iti| vāyasī-kākamācī| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ|

Adhikarana snēhāḥ bhakṣyāḥ (24) · Śloka 24

| snēhāstailādayōbhakṣyāḥ kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ||24||

View original

| स्नेहास्तैलादयोभक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tailādayaḥ snēhāḥ| saṁ-bhakṣyāḥ kṣīrādisambandhinō hitāḥ| kṣīraṁ cēkṣurasaśca guḍaśca, tēṣāmimē kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ| "dvandvāntē padaṁ yacchrūyatē tatsarvaiḥ sambadhyatē " iti bhāṣyakāravacanāt sarvairapyatra sambandhaḥ| tēna kṣīrasambandhina ikṣurasasambandhinō guḍasambandhinaśca bhakṣyā hitā ityavatiṣṭhatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- snēhānāha-snēhastailādaya iti|bhakṣyānāha-bhakṣyāḥ kṣīrēkṣurasagauḍikā iti| kṣīrēna ikṣurasēna guḍēna vā kr̥tāḥ|

Adhikarana pānāni (25) · Śloka 25

dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibēt| |25|

View original

दधिमस्त्वारनालाम्लफलाम्बुमदिराः पिबेत्| |२५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, dadhimastvādīni pibēt| iti vātajē kāsē prāyēṇōpayōgyannapānamuddiṣṭam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pānānyāha-dadhimastviti| amlānāṁ phalānāmambu| iti vātakāsacikitsā|

Adhikarana pittakāsacikitsā sakaphē pittakāsē vamanam (25-26) · Śloka 26

| pittakāsē tu sakaphē vamanaṁ sarpiṣā hitam||25|| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||

View original

| पित्तकासे तु सकफे वमनं सर्पिषा हितम्||२५|| तथा मदनकाश्मर्यमधुकक्वथितैर्जलैः| फलयष्ट्याह्वकल्कैर्वा विदारीक्षुरसाप्लुतैः||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittajē kāsē, kimbhūtē ? sakaphē-kaphayuktē, tu sarpiṣā vamanaṁ hitam| ata ēva vakṣyati (ślō.27)-"pittakāsē tanukaphē trivr̥tāṁ" iti| tasmādatrārthāt bahukaphatvaṁ bōdhyam| na kēvalaṁ sarpiṣā vamanaṁ hitam| yāvanmadanādibhiḥ kvathitairjalairvamanamavasthāvaśāddhitam, athavā madanaphalamadhukakalkairvidāryādirasāplutairvamanaṁ hitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha pittakāsacikitsā| tatra sakaphē pittakāsē vamanamāha-pittakāsē tviti| madanādikvāthēna sasarpiṣkēṇa vamanam| phalayaṣṭyāhvacūrṇēna vā vidārīkṣurasakalkitēna vamanāntaram|

Adhikarana tanukaphē pittakāsē virēcanam,ghanakaphē pittakāsē virēcanam (27) · Śloka 27

pittakāsē tanukaphē trivr̥tāṁ madhurairyutām| yuñjyādvirēkāya yutāṁ ghanaślēṣmaṇi tiktakaiḥ||27||

View original

पित्तकासे तनुकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्| युञ्ज्याद्विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittajē kāsē tanukaphē-ghanaślēṣmaṇi, trivr̥tāṁ madhurairyutāṁ virēkāya yuñjyāt| ghanē tu kaphē tiktakaiḥ saha trivr̥tāṁ yuñjyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- virēcanamāha-pittakāsē tanukapha iti| tacca tanau kaphē madhurairyuktyā trivr̥tyā, ghanē tiktaiḥ|

Adhikarana tanukaphē pittakāsē saṁsarjanam ghanakaphē pittakāsē saṁsarjanam (28) · Śloka 28

hr̥tadōṣō himaṁ svādu snigdhaṁ saṁsarjanaṁ bhajēt| ghanē kaphē tu śiśiraṁ rūkṣaṁ tiktōpasaṁhitam||28||

View original

हृतदोषो हिमं स्वादु स्निग्धं संसर्जनं भजेत्| घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम्||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hr̥tadōṣō narō himaṁ madhuraṁ snigdhaṁ saṁsarjanaṁ-virēkādanantaraṁ pēyādikramaṁ, bhajēt| ghanē tu kaphē śītaṁ tathā rūkṣaṁ tiktayutaṁ saṁsarjanaṁ bhajēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- saṁsarjanamāha-hr̥tadōṣa iti| tacca tanau kaphē śītasvādusnigdham, ghanē śītatiktarūkṣam| śuddhasya śuddhayōgyasya vā|

Adhikarana śuddhēpittakāsē lēhaḥ sakaphē pittakāsē lēhaḥ savātē pittakāsē lēhaḥ (29) · Śloka 29

lēhaḥ paittē sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimōtpalaiḥ| sakaphē sābdamaricaḥ saghr̥taḥ sānilē hitaḥ||29||

View original

लेहः पैत्ते सिताधात्रीक्षौद्रद्राक्षाहिमोत्पलैः| सकफे साब्दमरिचः सघृतः सानिले हितः||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittakāsē sitādibhirlēhō hitaḥ| sakaphē pittē sābda maricō lēhō hitaḥ| sānilē pittē saghr̥tō lēhō hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lēhamāha-lēhaḥ pitta iti| sa ca kēvalē pittē sitādibhiḥ, sakaphē samustamaricaiḥ, savātē saghr̥taiḥ| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- "pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham| lājāmr̥tphalādrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ|| amr̥taphalādhātrī| duḥsparśā karkaṭī śuṇṭhī śaṭhī drākṣā balā sitā| nidigdhikāmūlaphalaṁ vaṭabījaṁ rasāñjanam|| kharjūraṁ pippalī vāṁśī śvadaṁṣṭrā cēti pañca tē| ghr̥takṣaudrayutā lēhāḥ ślōkārdhaiḥ pittakāsinām|| payōnupānāṁ śr̥ṅgī vā lihyāt sājyasitāmadhum|" iti|

Adhikarana mr̥dvīkādilēhaḥ (30) · Śloka 30

mr̥dvīkārdhaśataṁ triṁśatpippalīḥ śarkarāpalam| lēhayēnmadhunā|30|

View original

मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत्पिप्पलीः शर्करापलम्| लेहयेन्मधुना|३०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, mr̥dvīkāgulikāḥ pañcāśat triṁśatpippalīḥ śarkarāpalaṁ ca madhunā lēhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lēhāntaramāha-mr̥dvīkārdhaśatamiti|

Adhikarana gōśakr̥drasalēhaḥ (30) · Śloka 30

| gōrvā kṣīrapasya śakr̥drasam||30||

View original

| गोर्वा क्षीरपस्य शकृद्रसम्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gōrvā vatsasya kṣīrapasya-kṣīravr̥ttēḥ, śakr̥drasaṁ madhunā lēhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lēhāntaramāha-gōrvēti| kṣīrapasya gōḥ-kṣīramātrāhārasya vatsasya, śakr̥drasaṁ madhunā saha marditaṁ lēhayēt|

Adhikarana tvagēlādilēhaḥ (31-32) · Śloka 32

tvagēlāvyōṣamr̥dvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31|| śarkarākṣaudrasarpirbhirlēhō hr̥drōgakāsahā| |32|

View original

त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः| लाजमुस्ताशठीरास्नाधात्रीफलबिभीतकैः||३१|| शर्कराक्षौद्रसर्पिर्भिर्लेहो हृद्रोगकासहा| |३२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tvagēlādibhirlēhō hr̥drōgakāsahā bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- "pippalyāmalakadrākṣālājālākṣāsitōpalāḥ| sañcūrṇya pakvāḥ payasā lihyāt kṣaudrāṣṭabhāgikāḥ|| vidarīkṣumr̥ṇālānāṁrasān kṣīraṁ sitōpalām| pibēt kṣaudrēṇa saṁyōjya pittakāsamapōhati|" iti| yōgaratnē tu-"vyāghrībalābhyāṁ ca jalaṁ sādhitaṁ pittakāsanut| tairēva sādhitaṁ kṣīramanupānaṁ praśasyatē|| pippalyāmalakadrākṣā vyāghrī yaṣṭī śatāvarī| pippalī cēti tulyāni śarkarā ca caturguṇā|| tvakkṣīrīṁ dviguṇāṁ datvā lēhayēnmadhusarpiṣā| kṣatakāsaṁ jayatyēṣa lēhaḥ pittōlbaṇaṁ tathā|| cūrṇaṁ tu padmabījānāṁ madhunā samprayōjayēt|| pittakāsārditō lihyāt svasthatāṁ labhatē kṣaṇāt|| vāsākaṣāyakalkābhyāṁ ghr̥taṁ samadhuśarkaram| siddhaṁ tatpittakāsaghnaṁ sarvapittavikāranut||" iti| vaṅgasēnē tu (kāsādhikārē ślō. 30)- "balādvibr̥hatīdrākṣāvāsābhiḥ kvathitaṁ jalam| pittakāsāpahaṁ pēyaṁ śarkarāmadhuyōjitam||" iti|

Adhikarana ghanakapha pittakāsē annapānaṁ tanukaphē pittakāsē annapānam (32-34) · Śloka 34

| madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakōdravāḥ||32|| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaślēṣmaṇi lēhāśca tiktakā madhusaṁyutāḥ||33|| śālayaḥ syustanukaphē ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| |34|

View original

| मधुरैर्जाङ्गलरसैर्यवश्यामाककोद्रवाः||३२|| मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः| घनश्लेष्मणि लेहाश्च तिक्तका मधुसंयुताः||३३|| शालयः स्युस्तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः| |३४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghanaślēṣmaṇi pittakāsē jāṅgalai rasairmadhuraistathā mudgakulatthādiyūṣaistathā tiktaiḥ śākaiśca saha yavādayō mātrayā-parimitāḥ, hitāḥ| ghanaślēṣmaṇi lēhāśca tiktadravyayuktāḥ| tanukaphē pittē śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasādibhirhitāḥ syuḥ-bhavēyuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- annapānamāha-madhurairiti| tacca ghanē ślēṣmaṇi yavādinā śālyādi| lēhāḥ-lēhyakhalāḥ| tē ca tiktadravyakr̥tā madhumadhurāśca|

Adhikarana anupānāni (34) · Śloka 34

| śarkarāmbhō'nupānārthaṁ drākṣēkṣusvarasāḥ payaḥ||34||

View original

| शर्कराम्भोऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसाः पयः||३४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anupānārthaṁ śarkarāmbhō hitam, drākṣēkṣusvarasāḥ payaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anupānānyāha-śarkarāmbha iti|

Adhikarana māṁsarasakṣīrapēyāyūṣāḥ (35) · Śloka 35

kākōlībr̥hatīmēdādvayaiḥ savr̥ṣanāgaraiḥ| pittakāsē rasakṣīrapēyāyūṣān prakalpayēt||35||

View original

काकोलीबृहतीमेदाद्वयैः सवृषनागरैः| पित्तकासे रसक्षीरपेयायूषान् प्रकल्पयेत्||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kākōlyādibhirmāṁsarasādīn pittakāsē prakalpayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktarasādisādhanadravyāṇyāha-kākōlīti| dvayaśabdastribhiryōjyaḥ|

Adhikarana kṣīrāntaraṁ pēyāntaram (36-37) · Śloka 37

drākṣāṁ kaṇāṁ pañcamūlaṁ tr̥ṇākhyaṁ ca pacējjalē| tēna kṣīraṁ śr̥taṁ śītaṁ pibētsamadhuśarkaram||36|| sādhitāṁ tēna pēyāṁ vā suśītāṁ madhunā'nvitām| |37|

View original

द्राक्षां कणां पञ्चमूलं तृणाख़्यं च पचेज्जले| तेन क्षीरं शृतं शीतं पिबेत्समधुशर्करम्||३६|| साधितां तेन पेयां वा सुशीतां मधुनाऽन्विताम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittakāsē tathā drākṣādīn caturguṇē jalē pacēt| tēna pādāvaśiṣṭēna drākṣādīnāṁ kvāthēna, samaṁ kṣīraṁ kvathitaṁ [ śītaṁ ] madhuśarkarāyutaṁ pibēt| tēna vā-jalēna, sādhitāṁ pēyāṁ suśītāṁ mākṣikayutāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣīrāntaramāha-drākṣāṁ kaṇāmiti| pēyāntaramāha-sādhitāmiti| tēna-drākṣādikvāthēna|

Adhikarana pānakam (37-38) · Śloka 38

| śaṭhīhnībērabr̥hatīśarkarāviśvabhēṣajam||37|| piṣṭvā rasaṁ pibētpūtaṁ vastrēṇa ghr̥tamūrcchitam| |38|

View original

| शठीह्नीबेरबृहतीशर्कराविश्वभेषजम्||३७|| पिष्ट्वा रसं पिबेत्पूतं वस्त्रेण घृतमूर्च्छितम्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śaṭhyādīn jalē piṣṭvā vastrēṇa pūtaṁ rasaṁ ghr̥tamiśritaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pānakamāha-śaṭhīti| piṣṭvā-jalōṣṇēna caturguṇēna, phāṇṭatvāt| mūrcchitaṁ-bhr̥ṣṭam|

Adhikarana ghr̥tacūrṇakvāthāḥ (38-40) · Śloka 40

| mēdāṁ vidārīṁ kākōlīṁ svayaṁguptāphalaṁ balām||38|| śarkarāṁ jīvakaṁ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkr̥tyapacētsarpiḥ kṣīrēṇāṣṭaguṇēna tat||39|| pānabhōjanalēhēṣu prayuktaṁ pittakāsajit| lihyādvā cūrṇamētēṣāṁ kaṣāyamathavā pibēt||40||

View original

| मेदां विदारीं काकोलीं स्वयंगुप्ताफलं बलाम्||३८|| शर्करां जीवकं मुद्गमाषपर्ण्यौ दुरालभाम्| कल्कीकृत्यपचेत्सर्पिः क्षीरेणाष्टगुणेन तत्||३९|| पानभोजनलेहेषु प्रयुक्तं पित्तकासजित्| लिह्याद्वा चूर्णमेतेषां कषायमथवा पिबेत्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śarkarādīn kalkīkr̥tyāṣṭaguṇēna kṣīrēṇa sarpiḥ pacēt| tacca sarpiḥ pānādiṣu yuktaṁ pittakāsajit| ētēṣāṁ vā-śarkarādīnāṁ, cūrṇaṁ lihyāt| athavaiṣāmēva kaṣāyaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tacūrṇakvāthānāha mēdāṁ vidārīmiti| lihyānmadhunā| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- " mahiṣyajāvīgōkṣīradhātrī phalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṁ pibēttadvanmadhurēṇa gaṇēna vā| kvāthīkr̥tēnēkṣurasē kṣīrayuktēna sādhitam| saśarkaraṁ pibērtprātarlihyādvā mākṣikānvitam| madhurēṇa-jīvanīyēna| kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthē pakvaṁ kṣīrasamaṁ ghr̥tam| pāyayētpittakāsārtaṁ madhunā vā'valēhayēt||" iti| iti pittakāsacikitsā|

Adhikarana kaphakāsacikitsā kaphakāsē snēhaḥ (41) · Śloka 41

kaphakāsī pibēdādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snēhaṁ parisrutaṁ vyōṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||

View original

कफकासी पिबेदादौ सुरकाष्ठात् प्रदीपितात्| स्नेहं परिस्रुतं व्योषयवक्षारावचूर्णितम्||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphakāsī pūrvaṁ surakāṣṭhāt pradīpitāt yaḥ srutaḥ snēhastaṁ vyōṣayavakṣārāvacūrṇitaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kaphakāsacikitsā| tatra snēhanamāhakaphakāsīti| paristrutaṁ-pātālayantrēṇa|

Adhikarana kaphakāsē vamanavirēcananasyāni (42) · Śloka 42

snigdhaṁ virēcayēdūrdhvamadhō mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirēkairbalinaṁ|42|

View original

स्निग्धं विरेचयेदूर्ध्वमधो मूर्ध्नि च युक्तितः| तीक्ष्णैर्विरेकैर्बलिनं|४२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snigdhaṁ ca santamanantaraṁ virēcayēt ūrdhvamadhō mūrdhni ca| yuktitō-yathābalahānirna syāditi bhāvaḥ| kairvirēcayēt ? tīkṣṇairvirēkaiḥ| kimbhūtamāturam ? balavantam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vamanavirēkanasyānyāha-snigdhamiti| virēkaiḥ-vamanavirēcanānāmauṣadhaiḥ|

Adhikarana kaphakāsē saṁsarjanam (42-44) · Śloka 44

| saṁsargī cāsya yōjayēt||42|| yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43|| dhānvabailarasaiḥ snēhaistilasarṣapanimbajaiḥ| |44|

View original

| संसर्गी चास्य योजयेत्||४२|| यवमुद्गकुलत्थान्नैरुष्णरूक्षैः कटूत्कटैः| कासमर्दकवार्ताकव्याघ्रीक्षारकणान्वितैः||४३|| धान्वबैलरसैः स्नेहैस्तिलसर्षपनिम्बजैः| |४४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saṁsargī ca-pēyādiparipāṭīṁ ca, asya yōjayēt| yavādibhiryathāyōgamuṣṇarūkṣaistathā kaṭūtkaṭaiḥ-prabhūtakaṭukaiḥ, kāsamardakādiyuktaiḥ| dhanvani bhavā dhānvāḥ-jāṅgalāḥ, bilēṣu bhavā bailāḥ-bilēśayāḥ, tēṣāṁ rasāstairmāsarasaiḥ sahētyarthaḥ| tathā, snēhaistiladijaiḥ saha|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śuddhyanantaraṁ saṁsarjanamāha-saṁsargī cēti| yavānāṁ pēyā vilēpī ca| mudgānāṁ kulitthānāṁ vā yūṣaḥ| jāṅgalānāṁ bilēśayānāṁ vā rasaḥ| sa ca kāsamardādyanvitaḥ| kṣārō-yavakṣāraḥ| tilādijaiḥ snēhairyūṣarasayōḥ kr̥takatvam| vaṅgasēnē tu (kāsā. ślō. 40)- "mudgāmalābhyāṁ yavadāḍīmābhyāṁ karkandhunā mūlakaśuṇṭhakēna| śuṇṭhīkaṇābhyāṁ sakulatthakēna yūṣō navāṅgaḥ kapharōgahantā||" iti|

Adhikarana kaphakāsē udakapānaṁ kaphakāsē uṣitōdakapānam (44-45) · Śloka 45

daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṁ madhvambu vā pibēt||44|| mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭōlaiḥ saṁsthitaṁ niśām| pibēdvāri sahakṣaudraṁ kālēṣvannasya vā triṣu||45||

View original

दशमूलाम्बु घर्माम्बु मद्यं मध्वम्बु वा पिबेत्||४४|| मूलैः पौष्करशम्याकपटोलैः संस्थितं निशाम्| पिबेद्वारि सहक्षौद्रं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु||४५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlāmbvādīn(ni) pibēt| athavā, mūlaiḥ pauṣkarādibhirniśāṁ saṁsthitaṁ-rātristhitaṁ, vāri kṣaudrēṇa saha prātaḥ pibēt| athavā, annasya triṣu kālēṣu-ādimadhyāvasānalakṣaṇēṣu, pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tr̥ṣitasya pānānyāha-daśamūlāmbviti| gharmāmbu-uṣṇōdakam| pānānantaramuṣṇō (ṣitō) dakamāha-mūlairiti| puṣkarādīnāṁ mūlaiḥ, niśāmanvitaṁ-śītakaṣāyīkr̥tam| triṣu kālēṣu-annādau annamadhyē annāntē vā|

Adhikarana kaphakāsēpippalyādayastrayō lēhāḥ (46-47) · Śloka 47

pippalī pippalīmūlaṁ śr̥ṅgabēraṁ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṁ maṣī kṣārō yavōdbhavaḥ||46|| viśālā pippalīmūlaṁ trivr̥tā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lēhāstrayaḥ ślōkārdhayōjitāḥ||47||

View original

पिप्पली पिप्पलीमूलं शृङ्गबेरं बिभीतकम्| शिख़िकुक्कुटपिच्छानां मषी क्षारो यवोद्भवः||४६|| विशाला पिप्पलीमूलं त्रिवृता च मधुद्रवाः| कफकासहरा लेहास्त्रयः श्लोकार्धयोजिताः||४७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalyādayastrayō lēhāḥ ślōkārdhairyōjitā madhunā saha kaphakāsaharā bhavanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lēhatrayamāha-pippalīti| saṅgrahē tu sapta (ci. a. 4)-"dēvadārvabhayā mustaṁ pippalī viśvamēṣajam| guḍūcī pippalī bhārṅgī śr̥ṅgī karkaṭakasya ca|| vyōṣadāhaviḍaṅgāni triphalāśarkarābalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvak marīcaiḥ saha yōjitā||" iti| [ēbhiḥ] caturbhiḥ saha|

Adhikarana kaphakāsē madhunētyādayō'ṣṭau lēhāḥ (48-49) · Śloka 49

madhunā maricaṁ lihyānmadhunaiva ca jōṅgakam| pr̥thagrasāṁśca madhunā vyāghrīvārtākabhr̥ṅgajān||48|| kāsaghnasyāśvaśakr̥taḥ surasasyāsitasya ca| |49|

View original

मधुना मरिचं लिह्यान्मधुनैव च जोङ्गकम्| पृथग्रसांश्च मधुना व्याघ्रीवार्ताकभृङ्गजान्||४८|| कासघ्नस्याश्वशकृतः सुरसस्यासितस्य च| |४९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā kaphakāsē madhunā maricaṁ lihyāt| mākṣīkēṇaivā guruṁ lihyāt| vyāghryādīnām rasān pr̥thakpr̥thak madhunā lihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tlēhāṣṭakamāha-madhunā maricamiti| jōṅgakaṁ agaruḥ| vyāghryādīnāṁ ṣaṇṇāṁ rasāḥ| kāsaghnaḥ-kāsamardaḥ| asitaḥ surasaḥ-kr̥ṣṇatulasī|

Adhikarana vātānugē kaphē lēhatrayam (49-51) · Śloka 51

| dēvadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49|| pippalī nāgaraṁ mustaṁ pathyā dhātrī sitōpalā| lājāḥ sitōpalā sarpiḥ śr̥ṅgī dhātrīphalōdbhavā||50|| madhutailayutā lēhāstrayō vātānugē kaphē| |51|

View original

| देवदारुशठीरास्नाकर्कटाख़्यादुरालभाः||४९|| पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्या धात्री सितोपला| लाजाः सितोपला सर्पिः शृङ्गी धात्रीफलोद्भवा||५०|| मधुतैलयुता लेहास्त्रयो वातानुगे कफे| |५१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dēvadārvādayō madhutailayutā lēhāstrayaḥ-ślōkārdhagaditāḥ, vātānugē kaphē syuḥ| atra śr̥ṅgīdhātrīphalōdbhavēti kēcidviśiṣṭamāmalakamāhuḥ| anyē tu śr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgīti vyācakṣatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vātānugē kaphē lēhatrayamāha-dēvadāruśaṭhīti| dhātrīphalōdbhavā śr̥ṅgī-śr̥ṅgākārā śuṣkāmalakatvak|

Adhikarana dāḍimādyaṁ cūrṇam,guḍakṣārādicūrṇam (51-53) · Śloka 53

| dvē palē dāḍimādaṣṭau guḍādvyōṣātpalatrayam||51|| rōcanaṁ dīpanaṁ svaryaṁ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣārōṣaṇakaṇādāḍimaṁ śvāsakāsajit||52|| kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalōnmitam| |53|

View original

| द्वे पले दाडिमादष्टौ गुडाद्व्योषात्पलत्रयम्||५१|| रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनसश्वासकासजित्| गुडक्षारोषणकणादाडिमं श्वासकासजित्||५२|| क्रमात्पलद्वयार्धाक्षकर्षार्धाक्षपलोन्मितम्| |५३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dāḍimasya palē dvē tu guḍādaṣṭau trikaṭukāt palatrayamityētaddāḍimādyaṁ cūrṇaṁ rōcanādiguṇaṁ pīnasādijit| saṁ-guḍādikaṁ kramēṇa paladvayamardhakarṣaṁ karṣaṁ ardhakarṣaṁ palapramāṇaṁ pūrvōktaguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- guṭikāmāha-dvē palē iti| ā0 ra0- guṭikāntaramāha-guḍakṣārōṣaṇakaṇādāḍimāditi| paladvayaṁ guḍasya| ardhākṣaḥ kṣārasya| karṣō marīcasya| ardhākṣaḥ kaṇāyāḥ| palaṁ dāḍimasya| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- " viḍaṅgaṁ saindhavaṁ kuṣṭhaṁ vyōṣaṁ hiṅgu manaḥ śilām| kāsē śvāsē ca hidhmāyāṁ lihyāt kṣaudraghr̥tāplutam|| pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmūrvāgavākṣipippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṁ yutaṁ pibēt|| tadvanmustāśaṭhīśr̥ṅgīnāgarātiviṣābhayāḥ|" iti|

Adhikarana pācanam (53) · Śloka 53

| pibējjavarōktaṁ pathyādi saśr̥ṅgīkaṁ ca pācanam||53||

View original

| पिबेज्जवरोक्तं पथ्यादि सशृङ्गीकं च पाचनम्||५३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā jvaracikitsitōktaṁ (ślō. 62)- "pathyākustumbarī" ityādikaṁ pācanaṁ karkaṭaśr̥ṅgīsahitaṁ pibēt pūrvaguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pācanamāha-pibējjvarōktamiti| pathyādi-pathyākustumbarīmustētyādi|

Adhikarana pācanāntaram (54) · Śloka 54

athavā dīpyakatrivr̥dviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṁ kvathitaṁ mūtrē kaphakāsī jalē'pi vā||54||

View original

अथवा दीप्यकत्रिवृद्विशालाघनपौष्करम्| सकणं क्वथितं मूत्रे कफकासी जलेऽपि वा||५४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dīpyakādikaṁ gōmūtrē kvathitaṁ jalē'thavā kvathitaṁ pippalīsahitaṁ kaphakāsī pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pācanāntaramāha-athavēti| taccamūtrē jalē[vā]kvathitam|

Adhikarana śamanam (55) · Śloka 55

tailabhr̥ṣṭaṁ ca vaidēhīkalkākṣaṁ sasitōpalam| pāyayētkaphakāsaghnaṁ kulatthasalilāplutam||55||

View original

तैलभृष्टं च वैदेहीकल्काक्षं ससितोपलम्| पाययेत्कफकासघ्नं कुलत्थसलिलाप्लुतम्||५५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pippalīkalkakarṣaṁ saśarkaraṁ tailēna pakvaṁ kulatthasalilāplutaṁ kaphakāsaghnaṁ pāyayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śamanamāha-tailabhr̥ṣṭaṁ cēti| vaidēhī-pippalīkalkō-dgavapiṣṭapiṇḍam| akṣaṁ-karṣam| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- "sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṁ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṁ pibēt||" iti|

Adhikarana daśamūlaghr̥tam (56-57) · Śloka 57

daśamūlāḍhakē prasthaṁ ghr̥tasyākṣasamaiḥ pacēt| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyōṣahiṅgubhiḥ||56|| pēyānupānaṁ tatsarvavātaślēṣmāmayāpaham| |57|

View original

दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्| पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसाव्योषहिङ्गुभिः||५६|| पेयानुपानं तत्सर्ववातश्लेष्मामयापहम्| |५७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlakvāthāḍhakē ghr̥tasya prasthaṁ puṣkaramūlādibhiḥ pratyēkaṁ karṣapramāṇaiḥ kalkīkr̥taiḥ pacēt| tat pēyānupānaṁ sarvavātakaphāmayaghnam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tamāha daśamūlāḍhakē iti| āḍhakē kvāthasya|

Adhikarana nirguṇḍīghr̥tam (57) · Śloka 57

| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṁ kāsajiddhr̥tam||57||

View original

| निर्गुण्डीपत्रनिर्याससाधितं कासजिद्धृतम्||५७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirguṇḍīpatrasvarasasādhitaṁ ghr̥taṁ kāsajitsyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha-nirguṇḍīti|

Adhikarana viḍaṅgaghr̥tam (58) · Śloka 58

ghr̥taṁ rasē viḍaṅgānāṁ vyōṣagarbhaṁ ca sādhitam| 57 1/2| |58|

View original

घृतं रसे विडङ्गानां व्योषगर्भं च साधितम्| ५७ १/२| |५८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viḍaṅgānāṁ rasē vyōṣagarbhaṁ ca sādhitaṁ ghr̥taṁ pūrvōktaguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- [ghr̥tāntaramāha-ghr̥tamiti|]

Adhikarana punarnavādighr̥tam (58) · Śloka 58

punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmr̥tā- paṭōlabr̥hatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṁyutaiḥ| ghr̥taṁ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyatē na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurēbhyō bhayam||58||

View original

पुनर्नवशिवाटिकासरलकासमर्दामृता- पटोलबृहतीफणिज्जकरसैः पयःसंयुतैः| घृतं त्रिकटुना च सिद्धमुपयुज्य सञ्जायते न कासविषमज्वरक्षयगुदाङ्कुरेभ्यो भयम्||५८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-punarnavādirasaiḥ payasā yutaistrikaṭunā kalkēna ca siddhaṁ ghr̥tamupayujya-pītvā, kāsādibhyō bhayaṁ na jāyatē| "vasugrahayutā jasau jasayalāśca pr̥thvī guruḥ|" atra punarnavādirasō ghr̥tāccaturguṇaḥ kṣīraṁ ghr̥tasamaṁ ghr̥taṁ vyōṣāccaturguṇamiti pākakramaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntarāmāha-punarnavēti| śivāṭikā-dvitīyaḥ punarnavā| trikaṭunā kalkēna|

Adhikarana kaṇṭakārīghr̥tam (59-63) · Śloka 63

samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhakē||59|| ghr̥taprasthaṁ balāvyōṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60|| vr̥ścīvabr̥hatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mr̥dvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavētasaiḥ||61|| śr̥ṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgōkṣurakaiḥ pacēt| kalkaistatsarvakāsēṣu śvāsahidhmāsu cēṣyatē||62|| kaṇṭakārīghr̥taṁ caitatkaphavyādhivināśanam| |63|

View original

समूलफलपत्रायाः कण्टकार्या रसाढके||५९|| घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशठिदाडिमैः| सौवर्चलयवक्षारमूलामलकपौष्करैः||६०|| वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीचित्रकर्धिभिः| मृद्वीकाचव्यवर्षाभूदुरालम्भाम्लवेतसैः||६१|| शृङ्गीतामलकीभार्ङ्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत्| कल्कैस्तत्सर्वकासेषु श्वासहिध्मासु चेष्यते||६२|| कण्टकारीघृतं चैतत्कफव्याधिविनाशनम्| |६३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇṭakāryāḥ samūlaphalapatrāyā rasāḍhakē balādibhiḥ kalkaighr̥tāccaturthāṁśapramāṇairghr̥taprasthaṁ pacēt| tacca sarpiḥ sarvakāsādhiṣviṣyatē-abhihitam| idaṁ ca kaṇṭākārīghr̥taṁ kaphavyādhivināśanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha-samūlaphalaśākhāyā iti| mūlaṁpippalīmūlam| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- "kaṇṭakāryāstulāṁ kṣuṇṇāṁ paktvā drōṇē'mbhasaḥ pacēt| tēnāḍhakēna kvāthasya ghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ|| rāsnāduḥ sparśaṣaṅgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakr̥ṣṇāmūlaiśca tajjayēt|| kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārōcakapīnasān|" iti|

Adhikarana vyāghrīlēhaḥ (63-67) · Śloka 67

| pacēvyāghrītulāṁ kṣuṇṇāṁ vahē'pāmāḍhakasthitē||63|| kṣipēt pūtē tu sañcūrṇya vyōṣarāsnāmr̥tāgnikān| śr̥ṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān||64|| sarpiṣaḥ ṣōḍaśapalaṁ catvāriṁśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayēt||65|| darvīlēpini śītē ca pr̥thak dvikuḍavaṁ kṣipēt| pippalīnāṁ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca||66|| lēhō'yaṁ gulmahr̥drōgadurnāmaśvāsakāsajit| |67|

View original

| पचेव्याघ्रीतुलां क्षुण्णां वहेऽपामाढकस्थिते||६३|| क्षिपेत् पूते तु सञ्चूर्ण्य व्योषरास्नामृताग्निकान्| शृङ्गीभार्ङ्गीघनग्रन्थिधन्वयासान् पलार्धकान्||६४|| सर्पिषः षोडशपलं चत्वारिंशत्पलानि च| मत्स्यण्डिकायाः शुद्धायाः पुनश्च तदधिश्रयेत्||६५|| दर्वीलेपिनि शीते च पृथक् द्विकुडवं क्षिपेत्| पिप्पलीनां तवक्षीर्या माक्षिकस्यानवस्य च||६६|| लेहोऽयं गुल्महृद्रोगदुर्नामश्वासकासजित्| |६७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vyāghryāstulāṁ kṣuṇṇāṁ-marditāṁ, jalasya vahē-caturdrōṇē, pacēt| āḍhakasthitē jalē sañcūrṇya vyōṣādīni ardhapalapramāṇāni pratyēkaṁ kṣipēt| agnirēvāgnikaḥ-citrakaḥ| ghr̥tasya ca ṣōḍaśa palāni, matsyaṇḍikāyāḥ,-vimalāyāḥ, catvāriṁśatpalāni, bhūyaśca tatsarvaṁ pacēt| darvī limpatīti darvīlēpī tasmin darvīlēpini, avalēhē śītē sati pratyēkaṁ dvikuḍavapramāṇaṁ pippalyādi kṣipēt| ayaṁ lēhō gulmādijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vyāghrīlēhamāha-pacēdvyāghrītulāmiti| vahēdrōṇacatuṣkē| granthi-pippalīmūlam| matsyaṇḍikāyāḥ-śarkarāyāḥ| anavasya-jīrṇasya| saṅgrahē tu (ci.a. 4)- "triphalā pippalī pāṭhā sārivā br̥hatīdvayam| marīcaṁ padmakaṁ mustamuṣīraṁ cākṣasammitam|| paktvā jalāḍhakē pādaśēṣēkṣārapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca palaṁ pacēdādarvilēpanāt|| lēhaḥ kaphōlbaṇaṁ kāsaṁ sarvamēṣa niyacchati| sādhitaṁ kṣīramēbhirvā tailakṣōdrayutaṁ pibēt||" iti| vaṅgasēnē tu (kāsādhikārē)- "kuṣṭhaṁ tāmalakī bhārṅgī śaṭhīkṣārō harītakī| kōlaṁ cōṣṇāmbhasā cīrṇaṁ lēhō vā madhusaṁyutaḥ|| kōlaṁ-maricam| (ślō. 47) vyōṣapuṣkaramr̥dvīkātriphalāśaṭhicitrakaiḥ| madhutailayutō lēhaḥ ślēṣmakāsanibarhaṇaḥ|| vyōṣājamōdacitrakaṣaṅgranthācavyakalkitaṁ sarpiḥ| kaphakāsaśvāsaharaṁ vāsakarasasādhitaṁ samadhu||" iti| yōgaratnē tu-"viḍaṅgaṁ saindhavaṁ rāsnā śaṭhī kṣārō mahauṣadham| ślēṣmakāsē hitaṁ cūrṇaṁ lēhō vā madhusaṁyutaḥ|| bibhītakaṁ ghr̥tābhyaktaṁ gōśakr̥tparivēṣṭitam| svinnamagnau harētkāsaṁ dhruvamāsyē vidhāritam||" iti|

Adhikarana dhūmaḥ (67) · Śloka 67

| śamanaṁ ca pibēddhūmaṁ śōdhanaṁ bahalē kaphē||67||

View original

| शमनं च पिबेद्धूमं शोधनं बहले कफे||६७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā kaphakāsē śamanaṁ dhūmaṁ pibēt| ghanaślēṣmaṇi śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt| ghanaślēṣmaṇi śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt| atha tamēva dhūmamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmamāha-śamanaṁ cēti| śamanaṁ dhūmaṁ pibēt| yasya tu bahalaḥ kaphaḥ [sa] śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt|

Adhikarana dhūmāntaram (68-69) · Śloka 69

manaḥśilālamadhukamāṁsīmustēṅgudītvacaḥ| dhūmaṁ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṁ pibēdanu||68|| niṣṭhyūtāntē guḍayutaṁ kōṣṇaṁ dhūmō nihanti saḥ| vātaślēṣmōttarān kāsānacirēṇa cirantanān||69||

View original

मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदीत्वचः| धूमं कासघ्नविधिना पीत्वा क्षीरं पिबेदनु||६८|| निष्ठ्यूतान्ते गुडयुतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः| वातश्लेष्मोत्तरान् कासानचिरेण चिरन्तनान्||६९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ētēṣāṁ sambandhinaṁ dhūmaṁ kāsaghnavidhinā-sūtrōditēna, pītvā'nu-paścāt, niṣṭhyūtāntē kōṣṇaṁ kṣīraṁ guḍānvitaṁ pibēt| sa dhūmaḥ pītō vātaślēṣmōttarān kāsāṁścirantanān āśvēva hanti| cirantanāniti "sāyaṁ ciraṁ" ityādinā ṭhyuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmāntaramāha manaḥśilēti| alaṁ-haritālam| iṅgudī-tāpasadrumaḥ| tvaktāji (?) cūrṇīkr̥tvā tēṣāṁ dhūmaṁ pibēdityarthaḥ| kāsaghnavidhinā-dhūmapānōktēna| dhūmōtkliṣṭakaphaniṣṭhānāmakṣīraṁ pibēt| saṅgrahē tu (ci. a. 4)- " prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ śārṅēṣṭā'laṁ manaḥ śilām| marīcaṁ pippalīṁ drākṣāmēlāṁ surasamañjarīm|| kr̥tvā vārtai pibēddhūmaṁ kṣaumacailānuvārtinīm| ghr̥tāktāmanu ca kṣīraṁ pibēttadvadguḍāmbu vā|| śārṅgēṣṭā-uttuṇḍukī| surasaḥ-tulasī| tadvat-niṣṭhyātāntē| nēpālitālamaricalākṣānatakuṭannaṭaiḥ| uśīrarōhiṣaphaladraviḍīvaṁśalēkhanaiḥ|| pūrvakalpēna dhūmō'yaṁ sānupānō vidhīyatē| nēpālī-manaḥśilā tālaṁ-haritālam| draviḍī-ēlā| vaṁśalēkhanaṁ-vaṁśatvak| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ| kōśātakīphalānmadhyaiḥ pibēdvā samanaḥśilaiḥ||" iti| yōgaratnē tu-"tāpyamānasakāsēna nāsābhaṅgē svarējaḍē| kṣavathau ghrāṇanāsē ca dhūmanāḍīṁ prayōjayēt|| kṣaumagarbhāṁ pibēdvarti haritālaṁ manaḥ śilām| tālīsapatraṁ kaiḍaryaṁ guḍānnaṁ caiva bhōjayēt|| kaiḍaryaṁ-kaṭphalam| dhūmavartirbalāvyōṣaṁ haritālaṁ manaḥ śilā| anupānaṁ śr̥taṁ vā'pi praśastaṁ kāñjikaudanam|| madhukaṁ cājamōdaśca jīvantyagurusarjajau| svairaṇḍamūlā kāsaghnī dhūmavartiriyaṁ śubhā|| sarjajō-rālā| kṣaumaṁ hiṅguvacābhūrjagranthiścaiṣa ghr̥tānvitaḥ| dhūmakāsaharaḥ pītaḥ sarvagandhamayō'pi vā|| manaḥ śilā samālidaraiḥ pariśōdhitaiḥ| tryahaṁ patraiḥ kr̥taṁ dhūmaṁ pibētkāsanivāraṇam|| jātēruttaraśiphādhūmaṁ śilāguggulamiśritam| gātrasya badarāṅgāraiḥ kārayētkāsaśāntayē|| jātēruttaradiṅmūlaṁ śilailāgugguluṁ samam| ajāmūtrēna piṣṭō'yaṁ dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ| mūlēna śarapuṅkhāyā dhūpaḥ kāsaharaḥ paraḥ|" iti|

Adhikarana tamakōpadravē pratīkāra (70) · Śloka 70

tamakaḥ kaphakāsē tu syāccētpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṁ tatra yathāvasthaṁ prayōjayēt||70||

View original

तमकः कफकासे तु स्याच्चेत्पित्तानुबन्धजः| पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत्||७०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphakāsē yadi tamakaḥ pittānubandhajaḥ syāt| tatratamakē, pittakāsakriyāmavasthāvaśāt prayōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tamakōpadravē pratīkāramāha-tamaka iti| tamakaḥ-pratamakaḥ, "jvaramūrcchāyutaḥ śītaiḥ śāmyēt pratamakastu saḥ|" (hr̥. ni. a. 4/11) iti vacanātpittajatvācca|

Adhikarana anubandhabhēdāccikitsā (71-72) · Śloka 72

kaphānubandhē pavanē kuryātkaphaharāṁ kriyām| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittanāśinīm||71|| vātaślēṣmātmakē śuṣkē snigdhamārdrē virukṣaṇam| kāsē karma sapittē tu kaphajē tiktasaṁyutam||72||

View original

कफानुबन्धे पवने कुर्यात्कफहरां क्रियाम्| पित्तानुबन्धयोर्वातकफयोः पित्तनाशिनीम्||७१|| वातश्लेष्मात्मके शुष्के स्निग्धमार्द्रे विरुक्षणम्| कासे कर्म सपित्ते तु कफजे तिक्तसंयुतम्||७२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pavanē kaphānubandhē sati kaphakāsaharāṁ kriyāṁ kuryāt| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittakāsanāśinīṁ kriyāṁ vidadhyāt| vātaślēṣmātmakē śuṣkē kāsē snigdhaṁ karma| ārdrē tu kāsē virūkṣaṇaṁ karma| kaphajē tu kāsē sapittē tiktasaṁyutaṁ virūkṣaṇaṁ karma|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anubandhabhēdāccikitsāmāha-kaphanubandha iti| śuṣkē-ślēṣmaniṣṭhīvanahīnē,ārdrē-yuktē| sapittē kaphajē tu śuṣkē tiktayutaṁ snigdham, ārdrē rūkṣam| iti kaphakāsacikitsā

Adhikarana uraḥkṣatē auṣadham (73) · Śloka 73

urasyantaḥkṣatē sadyō lākṣāṁ kṣaudrayutāṁ pibēt| kṣīrēṇa|73|

View original

उरस्यन्तःक्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतां पिबेत्| क्षीरेण|७३|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-antaḥkṣata urasi sati sadyaḥ-śīghramēva, lākṣāṁ mākṣikayuktāṁ kṣīrēṇa pibēt| uraḥsandhānajanēna lākṣāyāḥ prādhānyāt| tathā cāgryaṁ saṅgrahē (sū.a.13)-"lākṣā sadyaḥkṣataghnānām|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha kṣatakāsacikitsā| tatra kṣatasyauṣadhamāha-urasyantaḥkṣata iti| sadyaḥ-utpannamātrē|

Adhikarana jīrṇaiṣadhē bhōjanam (73) · Śloka 73

| śālīn jīrṇē'dyātkṣīrēṇaiva saśarkarān||73||

View original

| शालीन् जीर्णेऽद्यात्क्षीरेणैव सशर्करान्||७३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīrṇē-pariṇatē tasminnauṣadhē, kṣīrēṇaiva saha śālima(līna) dyāt saśarkaram(rān)|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atrauṣadhabhōjanamāha-śālīniti| jīrṇē-auṣadhē|

Adhikarana pārśvarujādyanvitē auṣadham (74) · Śloka 74

pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṁ surāyutām| |74|

View original

पार्श्वबस्तिसरुक्चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्| |७४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pārśvabastyādirugalpāgniśca tāṁ-lākṣāṁ, surāyutāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-pārśvabastisarugiti pārśvayōrbastau ca saruk-saśūlaḥ| tāṁ-lākṣām|

Adhikarana bhinnaviṭkē auṣadham (74) · Śloka 74

| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṁ savatsakām||74||

View original

| भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||७४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bhinnapurīṣō narō mustātiviṣāpāṭhāvatsakānvitāṁ lākṣāṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-bhinnaviṭka iti| mustādibhiścaturbhiryutāṁ lākṣāṁ śītōdakēna pibēt|

Adhikarana dīptānalē auṣadham (75) · Śloka 75

lākṣāṁ sarpirmadhūcchiṣṭaṁ jīvanīyaṁ gaṇaṁ sitām| tvakkṣīrī samitaṁ kṣīrē paktvā dīptānalaḥ pibēt||75||

View original

लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयं गणं सिताम्| त्वक्क्षीरी समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||७५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lākṣādīni hi kṣīrē paktvā tat kṣīraṁ dīptāgniḥ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāhā-lākṣāṁ sarpiriti| samit-gōdhamacūrṇam|

Adhikarana sandhānārthaṁ payaḥ (76) · Śloka 76

ikṣvārikābisagranthipadmakēsaracandanaiḥ| śr̥taṁ payō madhuyutaṁ sandhānārthaṁ pibētkṣatī||76||

View original

इक्ष्वारिकाबिसग्रन्थिपद्मकेसरचन्दनैः| शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत्क्षती||७६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ikṣvārikādibhiḥ śr̥taṁ kṣīraṁ madhuyutaṁ sandhānārthamurasi kṣataḥ pumān pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-ikṣvārikēti|

Adhikarana jvaradāhē auṣadhadvayam (77) · Śloka 77

yavānāṁ cūrṇamāmānāṁ kṣīrē siddhaṁ ghr̥tānvitam| jvaradāhē sitākṣaudrasaktūnvā payasā pibēt||77||

View original

यवानां चूर्णमामानां क्षीरे सिद्धं घृतान्वितम्| ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तून्वा पयसा पिबेत्||७७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavānāmāmānāṁ cūrṇaṁ kṣīrē siddhaṁ ghr̥tayutaṁ jvaradāhē pibēt| athavā, śarkarāmākṣikayutān saktūn payasā pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-yavānāṁ cūrṇamiti| āmānāṁ-ulambikāyōgyānām| auṣadhāntaramāha-sitākṣaudrasaktūnvēti|

Adhikarana kāsē auṣadhacatuṣṭayam (78-79) · Śloka 79

kāsavāṁstu pibētsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍōdakaṁ vā kvathitaṁ sakṣaudramaricaṁ hitam||78|| cūrṇamāmalakānāṁ vā kṣīrē pakvaṁ ghr̥tānvitam| rasāyanavidhānēna pippalīrvā prayōjayēt||79||

View original

कासवांस्तु पिबेत्सर्पिर्मधुरौषधसाधितम्| गुडोदकं वा क्वथितं सक्षौद्रमरिचं हितम्||७८|| चूर्णमामलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम्| रसायनविधानेन पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्||७९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsavāṁśca madhurauṣadhaiḥ sādhitaṁ sarpiḥ pibēt| athavā, guḍōdakaṁ kvathitaṁ sakṣaudramaricaṁ śītaṁ pibēt| āmalakānāṁ vā cūrṇaṁ kṣīrē siddhaṁ sarpiryuktaṁ pibēt| rasāyanōktavidhinā vā pippalīḥ prayōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-kāsavāṁstviti| madhurāṇijīvantyādīni| auṣadhāntaramāha-guḍōdakaṁ vēti| kvathitaṁ-kvāthavidhinā| auṣadhāntaramāha-cūrṇamāmalakānāṁ vēti| auṣadhāntaramāha-rasāyanavidhānēnēti|

Adhikarana kāsē parvāsthiśūlē cauṣadham (80) · Śloka 80

kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghr̥tamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||

View original

कासी पर्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः| मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरिपिप्पलीबलाः||८०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsī parvāsthiśūlavāṁśca saghr̥tamākṣikā madhūkādīrlihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-kāsī parvāsthiśūlīti| vaṅgasēnē tu (kāsādhikārē ślō. 93)- "cūrṇaṁ kakubhasamutthaṁ vāsakarasabhāvitaṁ bahūn vārān| madhughr̥tasitōpalābhirlēhyaṁ kṣatakāsaraktapittaharam||" iti|

Adhikarana ēlādi (trijātakādi)guṭikā (81-83) · Śloka 83

trijātamardhakarṣāṁśaṁ pippalyardhapalaṁ sitā| drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ palāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam||81|| madhunā guṭikā ghnanti tā vr̥ṣyāḥ pittaśōṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82|| kṣatakṣayasvarabhraṁśaplīhaśōṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahr̥tpārśvarukpipāsājvarānapi||83||

View original

त्रिजातमर्धकर्षांशं पिप्पल्यर्धपलं सिता| द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्||८१|| मधुना गुटिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्तशोणितम्| कासश्वासारुचिच्छर्दिमूर्च्छाहिध्मामदभ्रमान्||८२|| क्षतक्षयस्वरभ्रंशप्लीहशोषाढ्यमारुतान्| रक्तनिष्ठीवहृत्पार्श्वरुक्पिपासाज्वरानपि||८३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-trijātakamardhakarṣapramāṇaṁ kaṇā karṣadvayamātrā sitādikaṁ pratyēkaṁ palāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitaṁ madhunā kr̥tā guṭikā vr̥ṣyāḥ pitta śōṇitādīn ghnanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ēlādiguṭikāmāha-trijātamardhakarṣāṁśamiti|

Adhikarana raktaṣṭhīvē auṣadhadvayam (84-85) · Śloka 85

varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṁ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibētsiddhaṁ drākṣārasapayōghr̥taiḥ||84|| madhūkamadhukakṣīrasiddhaṁ vā taṇḍulīyakam| |85|

View original

वर्षाभूशर्करारक्तशालितण्डुलजं रजः| रक्तष्ठीवी पिबेत्सिद्धं द्राक्षारसपयोग़ृतैः||८४|| मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्| |८५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-punarnavādicūrṇaṁ drākṣārasapayōghr̥taiḥ siddhaṁ raktaṣṭhīvī pibēt| athavā, madhūkādibhiḥ siddhaṁ taṇḍulīyakaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-varṣābhūśarkarēti| auṣadhāntaramāha-madhūkamadhukakṣīrasiddhamiti| madhūkamadhukābhyāṁ siddhēna kṣīrēṇa siddham|

Adhikarana atra raktapittauṣadhamapi (85) · Śloka 85

| yathāsvaṁ mārgavisr̥tē raktē kuryācca bhēṣajam||85||

View original

| यथास्वं मार्गविसृते रक्ते कुर्याच्च भेषजम्||८५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mārgēṇa-mukhādinā, visr̥tē raktē yathāyathaṁ raktapitta cikitsitōktamauṣadhaṁ kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- raktapittauṣadhamatidiśati-yathāsvamiti| yōgaratnē tu-""gaṅgagōdāvarīkṣiprākālindīnarmadōdbhavām| āhr̥tyasikatāṁ śvētāṁ susūkṣmāṁ prasr̥tōnmitām|| tulyāṁ tailaghr̥takṣaudraiḥ savasāmañjibhistathā| sāgāradhūmaistriphalārasēna ca vimiśritām|| saptabhiḥ prasr̥taiḥ sārdhaṁ khajēna mathitāṁ pibēt|raktaṣṭhīvī kṣatōraskaḥ siddhayōgaṁ samācarēt| raktē pravr̥ttē dakṣāṇḍaṁ yūṣaistōyēna vā pibēt|| caṭakāṇḍarasaṁ vā'pi raktaṁ vā chāgajāṅgalam||" iti| saṅgrahē tu (ci. a. 5)- "raktē'tivr̥ttē chāgaṁ vā jāṅgalaṁ vā pibēdasr̥k|" tathā-"pippalīmadhukaṁ piṣṭaṁ kārṣikaṁ sasitōpalam| prāsthikaṁ gavyamājaṁ ca kṣīramikṣurasastathā|| yavagōdhūmamr̥dvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṁ ca prasr̥tāṁśāni tatsarvaṁ mrudunā'gninā|| pacēllēhaṁ ghr̥taṁkṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut| kāsahr̥drōgakārśyaghnō hitō vr̥ddhālparētasām||" iti| yavacūrṇādīni prasr̥tāṁśāni|

Adhikarana mūḍhavātē auṣadham (86) · Śloka 86

mūḍhavātastvajāmēdaḥ surābhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| |86|

View original

मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्| |८६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūḍhavātastu puruṣō'jāyā mēdaḥ surayā bhr̥ṣṭamīṣatsaindhavasahitamadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-

Adhikarana kṣāmakṣīṇādau auṣadham (86-87) · Śloka 87

| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatōraskō mandanidrō'gnidīptimān||86|| śr̥takṣīrasarēṇādyātsaghr̥takṣaudraśarkaram| |87|

View original

| क्षामः क्षीणः क्षतोरस्को मन्दनिद्रोऽग्निदीप्तिमान्||८६|| शृतक्षीरसरेणाद्यात्सघृतक्षौद्रशर्करम्| |८७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatōraskō mandanidrō dīptāgniḥ śr̥takṣīrasya sambandhinā sarēṇa saghr̥takṣaudraśarkaramajāmēdō'dyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-kṣāmaḥ kṣīṇa iti| ajāmēda ityunaṣaṅgaḥ|

Adhikarana kṣīṇakṣatakr̥takr̥śēṣu auṣadham (87-88) · Śloka 88

| śarkarāyavagōdhūmaṁ jīvakarṣabhakau madhu||87|| śr̥takṣīrānupānaṁ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kr̥śaḥ| |88|

View original

| शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभकौ मधु||८७|| शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात्क्षीणः क्षतः कृशः| |८८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā kṣīṇaḥ kṣataḥ kr̥śō vā śarkarādikaṁ lihyāt| katham ? śr̥takṣīrānupānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-

Adhikarana kṣīṇakṣatakr̥tēṣu auṣadham (88-89) · Śloka 89

| kravyātpiśitaniryūhaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ pibēcca saḥ||88|| pipppalīkṣaudrasaṁyuktaṁ māṁsaśōṇitavardhanam| |89|

View original

| क्रव्यात्पिशितनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः||८८|| पिप्प्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्| |८९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sa ca-kṣīṇādiḥ, kravyātpiśitasya niryūhaṁ ghr̥tēna bhr̥ṣṭaṁ pibēt| kimbhūtam ? pippalīkṣaudrānvitam| tacca māṁsaśōṇitavardhanaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-kravyātpiśitaniryūhamiti| saḥ-kṣīṇaḥ kṣatakāsī|

Adhikarana kṣīṇakṣatakr̥tēṣu auṣadhāntaram kṣatōraskē auṣadham (89-91) · Śloka 91

| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89|| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śr̥tātkṣīrādadyājjātēna sarpiṣā||90|| śālyōdanaṁ kṣatōraskaḥ kṣīṇaśukrabalēndriyaḥ| |91|

View original

| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः||८९|| तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः| साश्वकर्णैः शृतात्क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा||९०|| शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रबलेन्द्रियः| |९१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nyagrōdhādibhiḥ śr̥tātkṣīrāt samudbhūtēna sarpiṣā śālyōdanaṁ kṣatōraskaḥ kṣīṇaśukrādiśca narō'dyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāha-nyagrōdhōdumbarēti| tālamastakō-agra. . majjā| nyagrōdhādibhiḥ śr̥taṁ yat kṣīraṁ, tatō jātaṁ yatsarpiḥ, tēna śālyōdanamadyāt|

Adhikarana vātapittārditē ghr̥tābhyaṅgaḥ (91-92) · Śloka 92

| vātapittārditē'bhyaṅgō gātrabhēdē ghr̥tairmataḥ||91|| tailaiścānilarōgaghnaiḥ pīḍitē mātariśvanā| |92|

View original

| वातपित्तार्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्मतः||९१|| तैलैश्चानिलरोगघ्नैः पीडिते मातरिश्वना| |९२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātapittapīḍitē gātramēdē vā'bhyaṅgōghr̥tairmataḥ| mātariśvanā-vātēna, pīḍitē sati tailairvātarōgaghnairabhyaṅgō mataḥ| caśabdāddhr̥tairapīti dyōtayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tābhyaṅgamāha vātapitārdit iti| tailābhyaṅgamāha-tailaiścēti|

Adhikarana hratpārśvārtau auṣadham (92) · Śloka 92

| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|

View original

| हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः|९२|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hr̥tpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṁ syāt| iti sambhāvanāyāṁ liṅ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāh hr̥tpārśvārtau tviti|

Adhikarana atra vātavyādhyuktamapi (92) · Śloka 92

| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||

View original

| हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः||९२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hr̥tpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṁ syāt| iti sambhāvanāyāṁ liṅ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vātavyādhyuktamatidiṣati kuryādvēti|

Adhikarana kṣatē auṣadham (93-94) · Śloka 94

| yaṣṭyāhnanāgabalayōḥ kvāthē kṣīrasamē ghr̥tam||93|| payasyāpippalīvāṁśīkalkaiḥ siddhaṁ kṣatē hitam| |94|

View original

| यष्ट्याह्ननागबलयोः क्वाथे क्षीरसमे घृतम्||९३|| पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कैः सिद्धं क्षते हितम्| |९४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yaṣṭyāhvayasya nāgabalāyāśca kvāthē kṣīratulyē payasyādikalkaiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ kṣatakāsēhitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- auṣadhāntaramāhayaṣṭyāhvanāgabalayōriti| saṅgrahē tu (ci. a. 5)- "śr̥taṁ vā'ṣṭaguṇē kṣīrē kōlalā kṣārasānvitam| kalkaiḥ kaṭvaṅgadārvītvamratsakatvagvatsakatvakphalairghr̥tam ||" iti| kaṭvaṅgaḥ-ṭuṇṭukaḥ| phalaṁ-vatsakasyaiva|

Adhikarana amr̥taprāśaṁ ghr̥tam (94-101) · Śloka 101

| jīvanīyō gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā||94|| balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ payasyā ca pañcamūlaṁ ca yallaghu||95|| drākṣākṣōḍādi ca phalaṁ madhurasnigdhabr̥ṁhaṇam| taiḥ pacētsarpiṣaḥ prasthaṁ karṣāṁśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||96|| kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṁsarasānvitam| prasthārdhaṁ madhunaḥ śītē śarkarārdhatulārajaḥ||97|| palārdhakaṁ ca maricatvagēlāpatrakēsaram| vinīya cūrṇitaṁ tasmāllihyānmātrāṁ yathābalam||98|| amr̥taprāśamityētannarāṇāmamr̥taṁ ghr̥tam| sudhāmr̥tarasaṁ prāśyaṁ kṣīramāṁsarasāśinā||99|| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kr̥śān varṇasvarahīnāṁśca br̥ṁhayēt||100|| kāsahidhmājvaraśvāsadāhatr̥ṣṇāsripittanut| putradaṁ chardimūrcchāhr̥dyōnimūtrāmayāpaham||101||

View original

| जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरा पुनर्नवा||९४|| बलाभार्ङ्गीस्वगुप्तर्द्धिशठीतामलकीकणाः| शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्चमूलं च यल्लघु||९५|| द्राक्षाक्षोडादि च फलं मधुरस्निग्धबृंहणम्| तैः पचेत्सर्पिषः प्रस्थं कर्षांशैः श्लक्ष्णकल्कितैः||९६|| क्षीरधात्रीविदारीक्षुच्छागमांसरसान्वितम्| प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलारजः||९७|| पलार्धकं च मरिचत्वगेलापत्रकेसरम्| विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां यथाबलम्||९८|| अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्| सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना||९९|| नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्| स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्||१००|| कासहिध्माज्वरश्वासदाहतृष्णास्रिपित्तनुत्| पुत्रदं छर्दिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||१०१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvanīyō gaṇastathā śuṇṭhyādayastairjīvanīyādigaṇādibhiḥ karṣāṁśaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ kṣīradhātryādirasayuktaṁ ghr̥tasya prasthaṁdvātriśatpalāni pacēt| drākṣākṣōḍādīnya(tya)trādiśabdēna nārikēlanikōcādiparigrahaḥ| śītē ghr̥tē mākṣikasya ṣōḍaśapalāni, śarkarācūrṇapalāni pañcāśat, maricādīni dvikārṣikāṇi cūrṇitāni prakṣipya tasmānmātrāṁ yathābalaṁ lihyāt| amr̥taprāśamētatsaṁjñaṁ ghr̥taṁ narāṇāmamr̥tatulyam, mahāguṇatvāt| yathā nāgānāṁ sudhā dēvānāmamr̥tam| ata ēvaitat sudhāmr̥tarasam| prāśyaṁ-bhōjyaṁ, kṣīramāṁsarasāśinā| ētacca ghr̥taṁ naṣṭaśukrādīn br̥ṁhayēt| kāsādinut| putradam| chardyādighnam| atra ca madhurasnigdhabr̥ṁhaṇānāṁ drākṣādīnāmapi yathālābhaṁ karṣapramāṇamadhikaṁ vā yōjyam| yathā sāmānyaparibhāṣōktā karṣamātrā paripūrṇā syāditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- amr̥taprāśamāha jīvanīyō gaṇa iti| vīrāvidārī| payasyā-dugdhikā| madhurādiguṇaṁ phalaṁ-tacca drākṣākṣōḍādi prasiddhaṁ grāhyamityarthaḥ| vinīya-nikṣipya| sudhāpātālē, amr̥taṁ-svargē, tābhyāṁ tulyarasamidaṁ ghr̥taṁ narāṇāmamr̥tam| ata ēvāmr̥taprāśākhyam| " rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmr̥tam| sudhēvōttamanāgānāṁ bhaiṣajyamidamastu tē||" (hr̥. sū. a. 18/17) iti mantraliṅgāt|

Adhikarana śvadaṁṣṭrādighr̥tam (102-105) · Śloka 105

śrvadaṁṣṭrōśīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattr̥ṇam| darbhamūlaṁ pr̥thakparṇī palāśarṣabhakau sthirām||102|| pālikāni pacēttēṣāṁ rasē kṣīracaturguṇē| kalkaiḥ svaguptājīvantīmēdarṣabhakajīvakaiḥ||103|| śatāvaryarddhimr̥dvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātapittahr̥drōgaśūlanut||104|| mūtrakr̥cchrapramēhārśaḥkāsaśōṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṁ balamāṁsadaḥ||105||

View original

श्र्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्| दर्भमूलं पृथक्पर्णी पलाशर्षभकौ स्थिराम्||१०२|| पालिकानि पचेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे| कल्कैः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः||१०३|| शतावर्यर्द्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत्||१०४|| मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः| धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः||१०५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śvadaṁṣṭrādīni pālikāni, tēṣāṁ rasē kṣīracaturguṇē svaguptādibhiḥ kalkairghr̥tāt prasthaḥ siddhō vātapittahr̥drōgaśūlanut| mūtrakr̥cchrādighniḥ| tathā, dhanurādikhinnānāṁ balamāṁsadaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha śvadaṁṣṭrōśīrēti| śvadaṁṣṭrayā ṣōḍaśaguṇē jalē caturthāṁśāvaśiṣṭaṁ pākānantaraṁ yōrasaḥ| yasmāccaturguṇaṁ kṣīraṁ| akaruṇā ēva hr̥tahr̥dayatā|

Adhikarana samasaktu madhukādi ghr̥tam (106-107) · Śloka 107

madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthē pacēddhr̥tam| pippalyaṣṭapalē kalkē prasthaṁ siddhē ca śītalē||106|| pr̥thagaṣṭapalaṁ kṣaudraśarkarābhyāṁ vimiśrayēt| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmēṣu taddhitam||107||

View original

मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे पचेद्धृतम्| पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले||१०६|| पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत्| समसक्तु क्षतक्षीणरक्तगुल्मेषु तद्धितम्||१०७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni, drākṣāyāḥ ṣōḍaśa, ētatkvāthē pippalyaṣṭapalēghr̥taprasthaṁ pacēt| ghr̥tē ca siddhē suśītē sati kṣaudraśarkarayōḥ pr̥thagaṣṭapalaṁ vimiśrayēt| ētacca ghr̥taṁ samasaktu kṣata kṣīṇē raktagulmē ca hitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha madhukāṣṭapalēti| tantripaṭāṁ samasaktu|

Adhikarana dhātrīphalādi ghr̥tam (108-110) · Śloka 110

dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhr̥tāt| gavyājayōśca payasōḥ prasthaṁ prasthaṁ vipācayēt||108|| siddhaśītē sitākṣaudraṁ dviprasthaṁ vinayēttataḥ| yakṣmāpasmārapittāsr̥kkāsamēhakṣayāpaham||109|| vayaḥsthāpanamāyuṣyaṁ māṁsaśukrabalapradam| |110|

View original

धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसाद्धृतात्| गव्याजयोश्च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्||१०८|| सिद्धशीते सिताक्षौद्रं द्विप्रस्थं विनयेत्ततः| यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्||१०९|| वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्| |११०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhātryādirasasya pr̥thak prasthaṁ gavyājayōḥ kṣīrayōḥ prasthau ghr̥tasya prasthaṁ ca vipācayēt| siddhapūtē ca tatastasmin ghr̥tē śarkarākṣaudrayōḥ prasthau dvau vinayēt-kṣipēt| tata iti "avyayāditvāt" tasiḥ| ētacca ghr̥taṁ yakṣmādiharaṁ tathā vayaḥsthāpanādiguṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha dhātrīphalēti| dhātrīphalarasādīnāṁ navānāṁ navaprasthaḥ|

Adhikarana ghr̥talēhapānayōrviṣayabhēdaḥ (110-111) · Śloka 111

| ghr̥taṁ tu pittē'bhyadhikē lihyādvātē'dhikē pibēt||110|| līḍhaṁ nirvāpayētpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṁ pītamūṣmāṇaṁ niruṇaddhi ca||111||

View original

| घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्||११०|| लीढं निर्वापयेत्पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्| आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||१११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittē'bhyadhikē ghr̥taṁ lihyāt| vātē'dhikē ghr̥taṁ pibēt| līḍhaṁ tu ghr̥taṁ nirvāpayēt-saṁśamayēt| analaṁ ca na hanti līḍhaṁ ghr̥tam| kutaḥ ? alpatvāt| atrāyaṁ sadbhāvārthaḥ,-kila pītēnādhikēna dravatayā vahnērmāndyēnāvaśyaṁ bhavitavyam| tathā ca vakṣyati (hr̥.ci.a.10/32)-"agnērnirvāpakaṁ pittaṁ rēkēṇa vamanēna vā|" iti| taccābhyadhikaṁ pittaṁ līḍhaṁ ghr̥taṁ saṁśamayati| alpatvācca hētōragniṁ na hanti-mandasyāgnēradhikaṁ māndyaṁ na janayati| pītaṁ saddhr̥tamanilamākrāmati-prasahya jayati| ūṣmāṇaṁ-jāṭharaṁ vahniṁ jājvalyamānaṁ, ruṇaddhi-āśvēva sthagayati, śamaṁ kiñcinnayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥talēhapānayōrviṣayabhēdamāhaghr̥taṁ tviti| nirvāpayēt-śamayēt, śītatvāt| lēhyaṁ śītasparśaṁ bhavati| alpatvāt-vahnēranāvarakatvāt, asr̥tāvayavatvāt| alpadēśē vyāpitvaṁ hyalpatvam| ūṣmāṇaṁ-agnim|

Adhikarana sarpirguḍāḥ (112-113) · Śloka 113

kṣāmakṣīṇakr̥śāṅgānāmētānyēva ghr̥tāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni yōjayēt||112|| sarpirguḍān samadhvaṁśān kr̥tvā dadyātpayō'nu ca| rētō vīryaṁ balaṁ puṣṭiṁ tairāśutaramāpnuyāt||113||

View original

क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु| त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||११२|| सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् कृत्वा दद्यात्पयोऽनु च| रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||११३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣāmāṇāṁ kṣīṇānāṁ kr̥śāṅgānāṁ ca nr̥ṇāmētānyēva pūrvōktāni ghr̥tāni styānāni tvakakṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ saha yōjayēt| sarpirmiśrān guḍān samadhvaṁśān kr̥tvā ca dadyāt| śarkarāyāḥ palāni pañcāśat madhunaḥ palāni ṣōḍaśātra dēyāni| muninā hyēvamuktam (ca.ci.a.11/60)-dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt| śarkarārdhatulāṁ śītē kṣaudrārdhaprasthamēva ca|| kṣiptvā sarpirguḍān kuryāddhikkāśvāsajvarāpahān|" iti| paya ityādi| anantaraṁ payaḥ pibēt| taiḥ_sarpirguḍaiḥ, rētōvīryādīn śīghrataraṁ prāpnōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sarpirguḍānāhakṣāmakṣīṇakr̥śāṅgānāmiti| kṣāmaḥ-śukrēṇa hīnaḥ| kṣīṇē-balavīryābhyām| kr̥śō-māsāṁdibhiḥ| styānāni ghr̥tāni cūrṇairyōjayēt| taiḥ-madhucaturthāṁśayuktaiḥ| sarpirguḍān-ghr̥tamōdakān kr̥tvā, rōgiṇē dadyāt| tadanu dugdhaṁ dadyāt| saṅgrahē tu (ci.a. 5)- "balā vidārī hasvaṁ ca pañcamūlaṁ punarnavā| pañcānāṁ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ śuṅgā muṣṭyaṁśikāstathā|| ēṣāṁ kaṣāyē dvikṣīrē vidāryājarasāṁśikē| jīvanīyaiḥ pacētpiṣṭairakṣamātrairghr̥tāḍhakam|| sitāpalāni pūtē ca iti dvātriṁśadāvapēt| gōdhūmapippalīvāṁśīcūrṇaṁ śr̥ṅgāṭakasya ca|| samākṣikaṁ kauḍavikaṁ tatsarvaṁ khajamūrcchitam| styānaṁ sarpirguḍānkr̥tvā bhūrjapatrēṇa vēṣṭayēt|| tān jagdhvā pālikān kṣīraṁ madyaṁ tvanu pibētkaphē| śōṣē kāsē kṣatē kṣīṇē śramastrībhārakarṣitē|| raktaniṣṭhīvanē tāpē pīnasē cōrasi sthitē| śastā pārśvaśiraḥ śūlē bhēdē ca svaravarṇayōḥ|| śr̥(śu)ṅgāḥ-pallavāṅkurāḥ| muṣṭiḥ-palam| dvikṣīrē-dviguṇakṣīrē| [vidāryāja] rasaḥ, aṁśikaḥ-samabhāgō, yasya tasmin| gōdhūmacūrṇādipañcakaṁ pratyēkaṁ kuḍavāṁśam| bhūrjapatravēṣṭanaṁ sthāpanāsaukaryārtham| 'madyaṁ tu kaphē' iti vacanāt vātē pittē ca kṣīram| śarkarayā śr̥tē kṣīra ghr̥tatailāḍhakatrayē| cūrṇīkr̥tāḥ kṣipētpakvasāndrē daśāpalāḥ pr̥thak|| drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ| tadvadvidāryāmalakē prasthārdhaṁ viśvabhēṣajam|| yaṣṭyāhvasauvarcalayōrdvipalaṁ maricasya ca| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kr̥śaḥ śuṣyaṁstān khādētpālikairguḍaiḥ|| tathā sadyō rasādīnām vr̥ddhyāpuṣṭiṁ samaśnutē|| tadvat-pr̥thak daśapalē| pālikairguḍaiḥ-pālikān guḍan kr̥tvā| gōkṣārādāḍhakaṁ sarpiḥprasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṁ rasātprasthaṁ ca taittirāt|| dadyāt sidhyati tasmiṁstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpakuḍavaṁ kuḍavaṁ ca priyālataḥ|| paladvayaṁ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṁśatim| pr̥thagbibhītakānmajjñaḥ pippalyāśca caturthikām|| triṁśatpalāni khaṇḍacca madhūkātpāṇimānikām| tathā'rdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayēt|| siddhē dvikuḍavaṁ kṣaudrācchītē datvā ca mōdakān| kārayēnmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān|| vātāsr̥kpittarōgēṣu kṣatakāsakṣayēṣu ca| kṣīṇaujaḥsvaraśukrēṣu yōnidōṣēṣu saṁstravē|| mr̥taprajāsu vandhyāsu hitā garbhasya strutau|" iti| caturthikāṁ0palam| pāṇimānikāṁ-karṣam| maricājājyōḥ pr̥thakpalam|

Adhikarana kūṣmāṇḍakarasāyanam (114-118) · Śloka 118

vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṁ svinnāṁ punaḥ pacēt| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthē kṣaudravarṇē'tra ca kṣipēt||114|| khaṇḍācchataṁ kaṇāśuṇṭhyōrdvipalaṁ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṁ pr̥thagardhapalāṁśakam||115|| avatāritaśītē ca datvā kṣaudraṁ ghr̥tārdhakam| khajēnāmathya ca sthāpyaṁ tannihantyupayōjitam||116|| kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṁ mēdhāsmr̥tibalapradam||117|| aśvibhyāṁ vihitaṁ hr̥dyaṁ kūṣmāṇḍakarasāyanam| |118|

View original

वीतत्वगस्थिकूष्माण्डतुलां स्विन्नां पुनः पचेत्| घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्रवर्णेऽत्र च क्षिपेत्||११४|| खण्डाच्छतं कणाशुण्ठ्योर्द्विपलं जीरकादपि| त्रिजातधान्यमरिचं पृथगर्धपलांशकम्||११५|| अवतारितशीते च दत्वा क्षौद्रं घृतार्धकम्| खजेनामथ्य च स्थाप्यं तन्निहन्त्युपयोजितम्||११६|| कासहिध्माज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्| उरःसन्धानजननं मेधास्मृतिबलप्रदम्||११७|| अश्विभ्यां विहितं हृद्यं कूष्माण्डकरसायनम्| |११८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vītāni-apāsitāni, tvagasthīni yasmātkūṣmāṇḍāt tasya tulāṁ sninnāṁ satīṁ punaḥ sarpiṣaḥ prasthē ghaṭṭayan pacēt| atra ca kūṣmāṇḍē mākṣikavarṇē jātē sati khaṇḍācchataṁ, phaṇāśuṇṭhyōrdvipalaṁ, jīrakācca paladvayaṁ, trijātakādi pratyēkamardhapalāṁśakaṁ, kṣipēt| avatāritē śītē cāsmin kṣaudrasya ṣōḍaśa palāni datvā, khajēna-darvyā, āmathya-vilōḍya, paścādbhāṇḍē sthāpyam| ēvaṁ hyasya samyag ghr̥tādisamayōgaḥ syāt| upayōjitaṁ ca tat kāsādīn hanti| uraḥsandhānaṁ karōti| mēdhādipradam| aśvibhyāṁ-dasrābhyāṁ, nirdiṣṭaṁ kūṣmāṇḍakākhyaṁ rasāyanam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kūṣmāṇḍakarasāyanāmāha-vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāmiti| svinnāṁ tyaktadravāṁ śītīkr̥tāṁ punaḥ pacēt| kṣaudravarṇē kūṣmāṇḍē| śataṁ-palaśatam| khaṇḍaprakṣēpasamayē svēdanānnirgataḥ kūṣmāṇḍarasaḥ prakṣēpya iti vr̥ddhavaidyāḥ|

Adhikarana nāgabalārasāyanam maṇḍūkaparṇīrasāyanam yaṣṭīrasāyanam śuṇṭhīrasāyanam (118-120) · Śloka 120

| pibēnnāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118|| palaṁ kṣīrayutaṁ māsaṁ kṣīravr̥ttiranannabhuk| ēṣa prayōgaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119|| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpō'yaṁ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca| |120|

View original

| पिबेन्नागबलामूलस्यार्धकर्षाभिवर्धितम्||११८|| पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्| एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलवर्णकरः परम्||११९|| मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं यष्ट्या विश्वौषधस्य च| |१२०|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāgabalāmūlasya palaṁ kṣīrayutaṁ pibēt| kimbhūtam ? ardhakarṣādivardhitaṁ māsaṁ yāvat| kimbhūtō naraḥ ? kṣīravartanō'nannādaḥ san| ayaṁ prayōgaḥ suṣṭhu puṣṭyādikaraḥ| ēvamēva kalpō maṇḍūkaparṇyāḥ yaṣṭyāḥ śuṇṭhyāśca kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nāgabalārasāyanamāha pibēditi| vardhitaṁ ardhakarṣēṇaiva, aṣṭabhirdinaiḥ palaṁ bhavati| ataḥ palamēva, yāvan māsaḥ pūryatē| anyadrasāyanamāha-maṇḍūkaparṇyā iti| ayaṁ-nāgabalōktaḥ| saṅgrahē tu (ci. a. 5)- "pādaśēṣaṁ jaladrōṇē pacēnnāgabalā tulām| tēna kvāthēna tulyāṁśaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ ca sādhayēt|| palārddhikaiścātibalāyaṣṭīpunarnavaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ|| aśvāgandhāsitābhīrumēdāyugmatrikaṇṭakaiḥ| kākōlīkṣīrakākōlīkṣīraśuklardhijīvakaiḥ|| mr̥ṇālabisakharjūraśr̥ṅgāṭakakasērukaiḥ| ētannāgabalāsarpiḥ pittaṁ raktaṁ kṣataṁ kṣayam|| jayēttr̥ḍbhramadāhāṁśca balapuṣṭikaraṁ param| varṇyamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitanāśanam|| upayujya ca ṣaṇmāsaṁ vr̥ddhō'pi taruṇāyatē| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| mr̥ṇālabisē-sūkṣmasthūlapadmamūlē| śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikēṇa ca|| saṁyuktaṁ vā śr̥taṁ kṣīraṁ pibētkāsajvarāpaham| phalāmlaṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭaṁ vidārīkṣurasē kr̥tam|| strīṣu kṣīṇaḥ pibēdyūṣaṁ jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ param| saktūnāṁ vastrapūtānāṁ manthaṁ kṣaudraghr̥tānvitam| yavānnasātmyō dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ| jīvanīyōpasiddhaṁ vā jāṅgalaṁ ghr̥tabharjitam|| rasaṁ prayōjēt kṣīṇō vyañjanārthaṁ saśarkaram|| vyañjanārthaṁ-śākārtham| gōmahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṁsarasaistathā| yavānnaṁ bhōjayēdyūṣaiḥ phalāmlairvā ghr̥tāplutaiḥ||" iti|-

Adhikarana nāgabalāsarpiḥ (120-125) · Śloka 125

| pādaśēṣaṁ jaladrōṇē pacēnnāgabalātulām||120|| tēna kvāthēna tulyāṁśaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ ca sādhayēt| palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121|| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumēdāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122|| kākōlīkṣīrakākōlīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mr̥ṇālabisakharjūraśr̥ṅgāṭakakasērukaiḥ||123|| ētannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayēttr̥ḍbhramadāhāṁśca balapuṣṭikaraṁ param||124|| varṇyamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vr̥ddhō'pi taruṇāyatē||125||

View original

| पादशेषं जलद्रोणे पचेन्नागबलातुलाम्||१२०|| तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरं च साधयेत्| पलार्धिकैश्चातिबलाबलायष्टीपुनर्नवैः||१२१|| प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः| अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः||१२२|| काकोलीक्षीरकाकोलीक्षीरशुक्लाद्विजीरकैः| मृणालबिसखर्जूरशृङ्गाटककसेरुकैः||१२३|| एतन्नागबलासर्पिः पित्तरक्तक्षतक्षयान्| जयेत्तृड्भ्रमदाहांश्च बलपुष्टिकरं परम्||१२४|| वर्ण्यमायुष्यमोजस्यं वलीपलितनाशनम्| उपयुज्य च षण्मासान् वृद्धोऽपि तरुणायते||१२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāgabalāyāstulāṁ vāridrōṇē pādaśēṣaṁ yathā bhavati tathā pacēt| tēna-nāgabalākvāthēna, tulyāśaṁ r̥taṁ tathā kṣīraṁ tathā palārdhapramāṇairatibalādibhiḥ kalkaiśca sādhayēt| ētannāgabalāsarpiḥ pittaraktādīn jayēt| tathā, suṣṭhu balādikaram| tathā, varṇāya hitamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitaghnaṁ ca| tathā, ṣaṇmāsā nupayujyēdaṁ ghr̥taṁ vr̥ddhō'pi taruṇa ivācarati|

Adhikarana dīptē'gnau ēṣavidhiḥ (126) · Śloka 126

dīptē'gnau vidhirēṣa syāt| |126|

View original

दीप्तेऽग्नौ विधिरेष स्यात्| |१२६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dīptē-samiddhē, agnau satyēṣa vidhiḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktasya kṣatakāsōpacārasya viṣamāha-dīptē'gnāviti|

Adhikarana mandē'gnau dīpanapācanādiḥ dravē malē grāhī (126) · Śloka 126

mandē dīpanapācanaḥ| yakṣmōktaḥ kṣatināṁ śastō, grāhī śakr̥ti tu dravē||126||

View original

मन्दे दीपनपाचनः| यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो, ग्राही शकृति तु द्रवे||१२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mandē'gnau dīpanapācanaḥ| yakṣmōktō-rājayakṣmaṇyuktaḥ, kṣatināṁ śasta upakramaḥ| dravē tu śakr̥ti grāhī upakramaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mandē'gnāvupacārāntaramāha-manda iti| yakṣmōktaḥ-rājayakṣmacikitsitōktaḥ| dravamalasyōpacārāntaramāha-grāhīti| grāhī-yakṣmōkta ēva|

Adhikarana agastyaharītakī rasāyanam (127-132) · Śloka 132

daśamūlaṁ svayaṁguptāṁ śaṅkhapuṣpīṁ śaṭhīṁ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127|| bhārṅgī puṣkaramūlaṁ ca dvipalāṁśaṁ yavāḍhakam| harītakīśataṁ caikaṁ jalapañcāḍhakē pacēt||128|| yavasvēdē kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ taccābhayāśatam| pacēdguḍatulāṁ dattvā kuḍavaṁ ca pr̥thagghr̥tāt||129|| tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśītē ca mākṣikāt| lēhaṁ dvē cābhayē nityamataḥ khādēdrasāyanāt||130|| tadvalīpalitaṁ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṁ śvāsaṁ sahidhmaṁ viṣamajvaram||131|| mēhagulmagrahaṇyarśōhr̥drōgārucipīnasān| agastyavihitaṁ dhanyamidaṁ śrēṣṭhaṁ rasāyanam||132||

View original

दशमूलं स्वयंगुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम्| हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्||१२७|| भार्ङ्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशं यवाढकम्| हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत्||१२८|| यवस्वेदे कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्| पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात्||१२९|| तैलात्सपिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात्| लेहं द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्||१३०|| तद्वलीपलितं हन्याद्वर्णायुर्बलवर्धनम्| पञ्चकासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम्||१३१|| मेहगुल्मग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान्| अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम्||१३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- daśamūlādipuṣkarāntaṁ pr̥thak dvipalapramāṇam| yavānāmāḍhakaṁ-catuḥṣaṣṭipalāni| harītakīphalānāmēkaṁ śatam| ētatsarvaṁ jalasya pañcāḍhakē pacēt| yavasvēdē ca sati taṁ kaṣāyaṁ pūtaṁgālitaṁ, tacca svinnamabhayāśataṁ guḍatulāṁ dattvā tathā ghr̥tatailapippalīcūrṇānāṁ pratyēkaṁ kuḍavaṁ dattvā pacēt| siddhē śītē ca lēhē mākṣikakuḍavaṁ dattvā, atō-lēhākhyādrasāyanāt, satribhāgapalamātraṁ dvē ca harītakyau nityaṁ khādēt| tacca bhuktaṁ valīpalitaṁ hanyāt| varṇādivardhanaṁ tathā pañcakāsādīn hanti| agastyēna maharṣiṇā nirmitamētadrasāyanaṁ dhanyaṁ-śrēṣṭhamētat| atra ca taila ghr̥tamadhūnāṁ samāṁśānāmapyavirōdhaḥ, pākācchaktayantarōtpattēḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- agastyaharītakīmāha-daśamūlamiti| yavasvēdē sati-yadā yavāḥ svinnāstadā kaṣāyaḥ siddhō bhavatītyarthaḥ lēhaṁ paladvayamitam|

Adhikarana vasiṣṭhaharītakī (133-141) · Śloka 141

daśamūlaṁ balāṁ mūrvāṁ haridrē pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmr̥tāḥ||133|| bālabilvaṁ trivr̥ddantīmūlaṁ patraṁ ca citrakāt| payasyāṁ kuṭajaṁ hiṁstrāṁ puṣpaṁ sāraṁ ca bījakāt||134|| bōṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralēkhāsahācaram||135|| saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṁ ca palāṁśakam| pathyāsahasraṁ saśataṁ yavānāṁ cāḍhakadvayam||136|| pacēdaṣṭaguṇē tōyē yavasvēdē'vatārayēt| pūtē kṣipētsapathyē ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137|| tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṁ prasthaṁ tataḥ punaḥ| adhiśrayēnmr̥dāvagnau darvīlēpē'vatārya ca||138|| śītē prasthadvayaṁ kṣaudrātpippalīkuḍavaṁ kṣipēt| cūrṇīkr̥taṁ trijātācca tripalaṁ nikhanēttataḥ||139|| dhānyē purāṇakumbhasthaṁ māsaṁ khādēcca pūrvavat| rasāyanaṁ vasiṣṭhōktamētatpūrvaguṇādhikam||140|| svasthānāṁ niṣparīhāraṁ sarvartuṣu ca śasyatē| |141|

View original

दशमूलं बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पलीद्वयम्| पाठाश्वगन्धापामार्गस्वगुप्तातिविषामृताः||१३३|| बालबिल्वं त्रिवृद्दन्तीमूलं पत्रं च चित्रकात्| पयस्यां कुटजं हिंस्त्रां पुष्पं सारं च बीजकात्||१३४|| बोटस्थविरभल्लातविकङ्कतशतावरीः| पूतीकरञ्जशम्याकचन्द्रलेख़ासहाचरम्||१३५|| सौभाञ्जनकनिम्बत्वगिक्षुरं च पलांशकम्| पथ्यासहस्रं सशतं यवानां चाढकद्वयम्||१३६|| पचेदष्टगुणे तोये यवस्वेदेऽवतारयेत्| पूते क्षिपेत्सपथ्ये च तत्र जीर्णगुडात्तुलाम्||१३७|| तैलाज्यधात्रीरसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः| अधिश्रयेन्मृदावग्नौ दर्वीलेपेऽवतार्य च||१३८|| शीते प्रस्थद्वयं क्षौद्रात्पिप्पलीकुडवं क्षिपेत्| चूर्णीकृतं त्रिजाताच्च त्रिपलं निख़नेत्ततः||१३९|| धान्ये पुराणकुम्भस्थं मासं ख़ादेच्च पूर्ववत्| रसायनं वसिष्ठोक्तमेतत्पूर्वगुणाधिकम्||१४०|| स्वस्थानां निष्परीहारं सर्वर्तुषु च शस्यते| |१४१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśamūlādi ikṣurakāntaṁ palapramāṇam| bōṭaḥ-alambusā| sthaviraṁ-śailēyam| candralēkhā-bākucī| harītakīnāmēkādaśaśatāni yavānāmāḍhakau dvau aṣṭaguṇē jalē paēt| yavasvēdē sati cāvatārayēt| tasmin kvāthē pūtē pathyāsahitāṁ purāṇaguḍāttulāṁ tailādīnāṁ pr̥thakpr̥thak prasthaṁ kṣipēt| tataḥ-anantaraṁ, punaḥ pacēt| mr̥dau vahnau darvīlēpē satyavatārya śītē sati prasthadvayaṁ kṣaudrāt pippalīnāṁ catuṣpalaṁ cūrṇitaṁ trijātācca tripalaṁ kṣipēt| tataḥ-anantaraṁ, purāṇakumbhasthaṁ-ghr̥tarūḍhabhāṇḍasthaṁ, dhānyamadhyē māsaṁ nikhanēt| māsādūrdhvaṁ pūrvavat khādēt| ētadrasāyanaṁ vasiṣṭhēna kathitam| agastyalēhādguṇairadhikaṁ svasthānāṁ niṣparīhāraṁ sarvartuṣviṣyatē, tantrakr̥dbhiriti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vasiṣṭhaharītakīmāha-daśamūlaṁ balāmiti| bōṭasthavirō-muṇḍī| candralēkhā-bākucī| sahācaraṁ-kuraṇṭakaḥ| ikṣuraḥ-kōkilākṣaḥ| ētatsarvaṁ palāṁśakaṁ-pratyēkaṁ palamātram| sapathyē-harītakyēkādaśaśatīyuktē| pūrvavatlēhaṁ dvē cāpathyē|

Adhikarana ṣāḍavaṁ cūrṇam (141-144) · Śloka 144

| pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī dvē ca sauvarcalātpalē||141|| kuḍavāṁśāni vr̥kṣāmlaṁ dāḍimaṁ patramārjakāt| ēkaikāṁ maricājātyōrdhānyakād dvē caturthikē||142|| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dvē ca pradāyayēt| kr̥tvā cūrṇamatō mātrāmannapānēṣu dāpayēt||143|| rucyaṁ taddīpanaṁ balyaṁ pārśvārtīśvāsakāsajit| |144|

View original

| पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले||१४१|| कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमार्जकात्| एकैकां मरिचाजात्योर्धान्यकाद् द्वे चतुर्थिके||१४२|| शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदाययेत्| कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत्||१४३|| रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तीश्वासकासजित्| |१४४|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saindhavaṁ-lavaṇaṁ, palapramāṇam| śuṇṭhī palapramāṇā| pālikamiti palaṁ parimāṇamasyēti ṭhak| pālikaṁ pālikī cēti "napuṁsakamanapuṁsakēna" ityēkaśēṣaḥ| sauvarcalalavaṇācca dvē palē| kuḍavapramāṇāni vr̥kṣāmlādīni| ārjakaṁ-kuṭhērakam, tasmātpatram| ēkāmēkāṁ maricājājyōścaturthikāṁ-palasaṁjñām, dhānyakāt dvē caturthikē, śarkarāpalāni ca dvādaśātra dēyāni| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 11/82)- "pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī" ityārabhya yāvat "śarkarāyāḥ palānyatra daśa dvē ca pradāpayēt| kr̥tvā cūrṇamatō mātrā" ityādi| tasmādatrāpyayaṁ granthō nirdiṣṭō bōdhyaḥ| pramādācca kēcinna paṭhanti| ayaṁ cātraivaṁ vakti-"rucyaṁ taddīpanaṁ" ityādi| śarkarāmantarēṇa tu rucyatvamasya kathamivōpapadyatē ? tasmādyuktō'tra śarkarāprayōga iti| ētaccūrṇa kr̥tvā, ataḥ- asmāccūrṇāt, mātrāṁ yathōcitāmannapānēṣu dāpayēt, vaidya iti śēṣaḥ| ētaccūrṇaṁ rucyaṁ dīpanaṁ balyaṁ pārśvādyārtijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ṣāḍavaṁ cūrṇamāha-pālikamiti| śuṇṭhyapi pālikī| ārjakāt-parṇāśāt, patram| atra-palaviṁśatau|

Adhikarana ṣāḍavāntaram (144-146) · Śloka 146

| ēkāṁ ṣōḍaśikāṁ dhānyād dvē dvē cājājidīpyakāt||144|| tābhyāṁ dāḍimavr̥kṣāmlē dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṁ dadhitthasya madhyātpañca palāni ca||145|| taccūrṇaṁ ṣōḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayēt| ṣāḍavō'yaṁ pradēyaḥ syādannapānēṣu pūrvavat||146||

View original

| एकां षोडशिकां धान्याद् द्वे द्वे चाजाजिदीप्यकात्||१४४|| ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्ले द्विर्द्विः सौर्वचलात्पलम्| शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात्पञ्च पलानि च||१४५|| तच्चूर्णं षोडशपलैः शर्कराया विमिश्रयेत्| षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्||१४६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhānyakādēkāṁ ṣōḍaśikāṁ-karṣasaṁjñām| ajājīdīpyakāṭ dvē dvē ṣōḍaśikē| tābhyāṁ-ajājīdīpyakābhyāṁ miśritābhyāṁ sakāśāt, dāḍīmavr̥kṣāmlē dvirdviḥ-pratyēkaṁ catasraḥ ṣōḍaśikā ityarthaḥ| ēvamaṣṭau karṣā dāḍimasya, aṣṭau vr̥kṣāmlasya| tathā sauvarcalāt palaṁ, śuṇṭhyāḥ karṣaṁ, kapitthasya majjataḥ pañca palāni| tat-ētat, cūrṇaṁ śarkarāyāḥ ṣōḍaśapalaiḥ sammēlayēt| ayaṁ ṣōḍavō'nnapānēṣu pūrvavat pradēyaḥ syāt| arhārthē kr̥tyaḥ| kēcit ṣōḍaśikāṁ palamityāhuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ṣāḍavāntaramāha-ēkāṁ ṣōḍaśikāmiti| ṣōḍaśikāṁ-karṣam| tābhyāṁ-militābhyāṁ palamitābhyām| dvirdvidvirbhūtvā dviḥ, pratyēkaṁ catuḥ palamitē dāḍimavr̥kṣāmlē| ṣāḍavaḥ-ṣaḍaṅgasaṁyōgāt|

Adhikarana kṣatē yakṣmōktō'pi vidhiḥ (147) · Śloka 147

vidhiśca yakṣmavihitō yathāvasthaṁ kṣatē hitaḥ| |147|

View original

विधिश्च यक्ष्मविहितो यथावस्थं क्षते हितः| |१४७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣatē cāvasthāvaśādyakṣmaṇi yō vihitō vidhiḥ sa hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yakṣmacikitsitamatidiśati-vidhiścēti|

Adhikarana dhūmapānam (147-148) · Śloka 148

| nivr̥ttē kṣatadōṣē tu kaphē vr̥ddhē uraḥ śiraḥ||147|| dālyatē kāsinō yasya sa nā dhūmān pibēdimān| |148|

View original

| निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्धे उरः शिरः||१४७|| दाल्यते कासिनो यस्य स ना धूमान् पिबेदिमान्| |१४८|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣatadōṣē ca nivr̥ttē-śāntē sati, kaphē vr̥ddhē yasya kāsavataḥ puṁsa uraḥ śiraśca dālyatē-pāṭyata iva, saḥ-kāsī, dhūmānimān-dvimēdādīnāṁ, pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmapānamāha-nivr̥tta iti| dālyatē-bhidyatē bhidyamānamiva vyathatē| nā-puruṣaḥ| imān-vakṣyamāṇān|

Adhikarana dvimēdādidhūmaḥ (148-149) · Śloka 149

| dvimēdādvibalāyaṣṭikalkaiḥ kṣaumē subhāvitē||148|| varti kr̥tvā pibēddhūmaṁ jīvanīyaghr̥tānupaḥ| |149|

View original

| द्विमेदाद्विबलायष्टिकल्कैः क्षौमे सुभाविते||१४८|| वर्ति कृत्वा पिबेद्धूमं जीवनीयघृतानुपः| |१४९|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvibhēdādibhiḥ kalkaiḥ kṣaumē-subhāvitē varti kr̥tvā dhūmaṁ pibēt| jīvanīyākhyaṁ ghr̥tamanu-paścāt, pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmamāha-dvimēdādvivacāyaṣṭīkalkairiti| subhāvitē-punaḥpunarliptē|

Adhikarana anyō manaḥśilādidhūmaḥ (149-151) · Śloka 151

| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149|| tadvadēvānupānaṁ tu śarkarēkṣuguḍōdakam| piṣṭvā manaḥśilāṁ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā||150|| sasarpiṣkaṁ pibēddhūmaṁ tittiripratibhōjanam| |151|

View original

| मनःशिलापलाशाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः||१४९|| तद्वदेवानुपानं तु शर्करेक्षुगुडोदकम्| पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया||१५०|| ससर्पिष्कं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनम्| |१५१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-manaḥśilādibhistadvadēva-dvimēdādibhiryathā dhūmaṁ pibēt| anu śarkarōdakamikṣurasaṁ guḍōdakaṁ vā pibēt| udakasādr̥śyādikṣurasō'pīkṣūdakaśabdēna gr̥hītaḥ| sa0-manaḥ śilāmārdrayā vaṭaśuṅgayā tulyāṁ piṣṭvā saha sarpiṣā dhūmaṁ satittiripratibhōjanaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dhūmāntaramāha manaḥśilēti| tadvadēva-kalkaiḥ kṣaumē subhāvitē varti kr̥tvēti| śarkarōdakādyanyatamamanupānam| ā0 ra0- dhūmāntaramāha piṣṭvēti| tittirimāṁsarasapradhānaṁ bhōjanaṁ yatra dhūmē tam| iti kṣatajāsacikitsā|

Adhikarana kṣayakāsacikitsā kṣayakāsē prathamōpacāraḥ (151) · Śloka 151

| kṣayajē br̥ṁhaṇaṁ pūrvaṁ kuryādagnēśca vardhanam||151||

View original

| क्षयजे बृंहणं पूर्वं कुर्यादग्नेश्च वर्धनम्||१५१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣayajē kāsē pūrvōktaṁ br̥ṁhaṇaṁ kuryādagnisandīpanaṁ ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tathakṣayakāsacikitsā| tatra prathamōpacāramāha-kṣayajē br̥ṁhaṇamiti|

Adhikarana bahudōṣē virēcanam (1) · Śloka 1

bahudōṣāya sasnēhaṁ mr̥du dadyādvirēcanam||1||

View original

बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bahudōṣāya-prabhūtādōṣāya kṣayakāsinē, saha snēhēna mr̥du virēcanaṁ dadyāt| tadēvāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- virēcanamāha bahudōṣāyēti|

Adhikarana tadēva virēcanam (152-153) · Śloka 153

| śamyākēna trivr̥tayā mr̥dvīkārasayuktayā||152|| tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca| sarpiḥ siddhaṁ pibēdyuktyā kṣīṇadēhō viśōdhanam||153||

View original

| शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया||१५२|| तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च| सर्पिः सिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्||१५३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śamyākēn-karṇikārēṇa, athavā trivr̥tayā drākṣārasayuktayā tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca sarpiḥ siddhaṁ yuktyādēśakālādivalēna, kṣīṇadēhō viśōdhanaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tadēva virēcanatrayamāha śamyākēnēti| śamyākakalkēna siddhaṁ sarpirēkam| trivr̥tkalkadrākṣārasārasābhyāṁ dvitīyam| rōdhrakvāthavidārīrasābhyāṁ tr̥tīyam|

Adhikarana kṣīṇapittādiṣu karkaṭakyādighr̥tam (154) · Śloka 154

pittē kaphē dhātuṣu ca kṣīṇēṣu kṣayakāsavān| ghr̥taṁ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṁ pibēt||154||

View original

पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षयकासवान्| घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्||१५४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittē kṣīṇē kaphādiṣu ca kṣīṇēṣu kṣayakāsī karkaṭakyādipakvaṁ ghr̥taṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śamanaṁ ghr̥tamāha| pittē kapha iti| karkaṭaśr̥ṅgībalātibalākalkēna kṣīrēṇa ca sādhitam|

Adhikarana kṣīṇapittādiṣu vidāryādighr̥taṁ payaśca (155) · Śloka 155

vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghr̥taṁ payaśca|155|

View original

विदारीभिः कदम्बैर्वा तालसस्यैश्च साधितम्| घृतं पयश्च|१५५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vidārībhiriti bahuvacanaṁ kṣīravidāryādivyaktiviśēṣāṇāṁ grahaṇārtham| ēvaṁ kadambairityatrāpi dhārākadambādigrahaṇārtham| jātau bahuvacanamityanyē| tālasasyaiḥ-tālaphalairvā, sādhitaṁ ghr̥taṁ payō vā pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha vidārībhiriti| vāśabdaḥ pūrvaghr̥tāpēkṣayā, caśabdasya samuccayārthatvāt|

Adhikarana mūtravaivarṇyādikē'nuvāsanam (155-156) · Śloka 156

| mūtrasyavaivarṇyē kr̥chranirgamē||155|| śūnē savēdanē mēḍhrē pāyau saśrōṇivaṅkṣaṇē| ghr̥tamaṇḍēna laghunā'nuvāsyō miśrikēṇa vā||156||

View original

| मूत्रस्यवैवर्ण्ये कृछ्रनिर्गमे||१५५|| शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे| घृतमण्डेन लघुनाऽनुवास्यो मिश्रिकेण वा||१५६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūtrasya vaivarṇyē kr̥chranirgamē sati tathā mēḍhrē śūnē savēdanē pāyau śrōṇyāṁ vaṅkṣaṇē caivaṁvidhē sati narō laghunā ghr̥tamaṇḍēnānuvāsyaḥ| miśrikēṇa vā-ghr̥tatailēna, anuvāsyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- [anuvāsanamāha-mūtrasyēti|] laghunā-laghupañcamūlasiddhēna| [ghr̥tamaṇḍēna-]cirasthitasya ghr̥tasyācchabhāgēna| miśrakēṇa-vr̥ddhicikitsiktēna sukumārakākhyēna "pacētpunarnavatulāṁ" (hr̥. ci. a. 13/41) ityādinā|

Adhikarana anuvāsanaśuddhasya māṁsōpacāraḥ (157-158) · Śloka 158

jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bilēśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayōjyāḥ piśitāśinaḥ||157|| auṣṇyātpramāthibhāvācca srōtōbhyaścyāvayanti tē| kaphaṁ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṁ kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||

View original

जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः| क्रमशः प्रसहास्तद्वत्प्रयोज्याः पिशिताशिनः||१५७|| औष्ण्यात्प्रमाथिभावाच्च स्रोतोभ्यश्च्यावयन्ति ते| कफं शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात्सम्यग् वहन् रसः||१५८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anuvāsānāntaraṁ jāṅgalairmāsaiḥ-hariṇaiṇājādibhiḥ, tadabhāvāttatsadr̥śairapi| pratibhuktasyānantaraṁ tathaiva piśitāśinaḥ prasahāḥ-dvīpivyāghrādayaḥ, prayōjyāḥ| nānuvāsitamātrasya jāṅgalamāṁsapratibhuktasyaiva prasahāḥ piśitāśinaśca yōjyāḥ, agnimāndyabhayāt| tē prasahāḥ pramāthibhāvāt tathauṣṇyāt kaphōpaliptēbhyaḥ srōtōbhyaḥ kaphaṁ cyāvayanti| pramāthidravyalakṣaṇaṁ ca khāraṇadādaugaditam| yathā-"srōtāṁsi dōṣaliptāni pramathya yat| praviśya saukṣmyāttaikṣṇyācca tatpramāthīti saṁjñitam||" iti| taiśca-srōtōbhiḥ,śuddhaiḥ samyagvahan rasaḥ puṣṭiṁ kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuvāsanaśuddhasya māṁsōpacāramāhajāṅgalairiti| jāṅgalaiḥ-mr̥gādimāṁsarasaiḥ| pratibhuktasya-śudhdyaktēṣṭadōṣaśāntiryathā bhavatyēvaṁ bhuktasya| vartakādyāḥ-viṣkirāḥ| piśitāśina iti sarvēṣāṁ viśēṣaṇam| pratham viṣkirāstatō bilēśayāstataḥ prasahā iti kramaḥ| tadvat-pratibhōjanavat, agnibalāpēkṣayā mātrāvr̥ddhirityarthaḥ| pramāthibhāvāt-līnamalōllēkhanasāmarthyāt| taiḥ-srōtōbhiḥ| rasō-rasadhātuḥ|

Adhikarana māṁsāyōgyasya cavikādi ghr̥tam (159-161) · Śloka 161

cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākōlayavairjalē||159|| śr̥tairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśr̥ṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayēt||160|| siddhē'smiṁścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibēnmātrāṁ kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||

View original

चविकात्रिफलाभार्गीदशमूलैः सचित्रकैः| कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर्जले||१५९|| शृतैर्नागरदुःस्पर्शापिप्पलीशठिपौष्करैः| पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्||१६०|| सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च| दत्त्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः||१६१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-cavikādibhirjalē śr̥tairnāgarādibhiḥ piṣṭaiḥ samaiḥ sarpirvipācayēt| siddhē'smin ghr̥tē kṣārau dvau, pañca-saidhavādīni lavaṇāni ca, dattvā mātrāṁ prakr̥tatvāt ghr̥tasya pibēt, kaphakāsārtaḥ puruṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- māṁsayōgyasya ghr̥tamāhacavikātriphalēnti| samaiḥ-nāgarādibhiḥ pañcabhirēkayā karkaṭaśr̥ṅgayā, anyathā samairiti vyarthaṁ, pratyēkaṁ samasya paribhāṣāprātvāt|

Adhikarana kāsamardādighr̥taṁ kāsajvārārūciharam (162-163) · Śloka 163

kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurōhiṇyā kāśmaryā surasēna ca||162|| akṣamātrairghr̥taprasthaṁ kṣīradrākṣārasāḍhakē| pacēcchhōśajvaraplīhasarvakāsaharaṁ śivam||163||

View original

कासमर्दाभयामुस्तापाठाकट्फलनागरैः| पिप्पल्या कटुरोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च||१६२|| अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके| पचेच्छोशज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्||१६३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kāsamardādibhirakṣapramāṇaiḥ kṣīradrākṣārasayōrmiśritayōrāḍhakē ghr̥taprasthaṁ pacēt| śōṣādiharaṁ śivaṁ ca-ārōgyakaram|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha kāsamardābhayēti|

Adhikarana vr̥ṣādighr̥tam kāsajvarāruciharam (164) · Śloka 164

vr̥ṣavyāghrīguḍūcīnāṁ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghr̥ta pakvaṁ hanti kāsajvarārucīḥ||164||

View original

वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्रमूलफलाङ्कुरात्| रसकल्कैर्घृत पक्वं हन्ति कासज्वरारुचीः||१६४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vr̥ṣādīnāṁ pratyēkaṁ patramūlaphalāṅkurāt rasakalkaiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ kāsādīn hanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāhavr̥ṣavyāghrīguḍūcīnāmiti| patrādīnāṁ caturṇāṁ rasaistēṣāmēva kalkaiḥ| tē ca vr̥ṣādīnāṁ pratyēkaṁ grāhyāḥ|

Adhikarana dviguṇadāḍimarasasiddhaṁ ghr̥tam pippalīguḍasiddaṁ ghr̥tam (165-166) · Śloka 166

dviguṇē dāḍimarasē siddhaṁ vā vyōṣasaṁyutam| pibēdupari bhuktasya yavakṣārrayutaṁ naraḥ||165|| pippalīguḍasiddhaṁ vā chāgakṣīrayutaṁ ghr̥tam| |166|

View original

द्विगुणे दाडिमरसे सिद्धं वा व्योषसंयुतम्| पिबेदुपरि भुक्तस्य यवक्षार्रयुतं नरः||१६५|| पिप्पलीगुडसिद्धं वा छागक्षीरयुतं घृतम्| |१६६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā dāḍimasvarasē dviguṇē vyōṣakalkasaṁyutaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ bhuktasyāhārasyōpari yavakṣārayutaṁ pibēt| pippalīguḍābhyāṁ vā caturguṇē ghr̥tē ghr̥tāccaturguṇē jalē ghr̥tasamē chāgakṣīra iti pakvaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ghr̥tāntaramāha dviguṇa iti| vyōṣayutaṁ sādhanakālē| yavakṣārayutaṁ pānakālē| ghr̥tāntaramāha-pippalīguḍasiddhaṁ vēti| pippalīguḍayōḥ kalkēna chāgakṣīrēṇa ca siddham|

Adhikarana uktaghr̥tānāṁ dīpanatvaṁ strōtaḥ śōdhanatvaṁ ca (166-167) · Śloka 167

| ētānyagnivivr̥ddhyarthaṁ sarpiṣi kṣayakāsinām||166|| syurdōṣabaddhakaṇṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē| |167|

View original

| एतान्यग्निविवृद्ध्यर्थं सर्पिषि क्षयकासिनाम्||१६६|| स्युर्दोषबद्धकण्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये| |१६७|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ētāni pūrvōktāni cavyādibhirvipakvāni ghr̥tānyagnivardhanāni kṣayakāsināṁ syuḥ| dōṣōpaliptakaṇṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktānāṁ ghr̥tānāṁ dīpanatvaṁ srōtaḥ śōdhanatvaṁ cāha ētanīti| vaṅgasēnē tu (kāsa. ślō. 99)- "śubhadēśasamudbhūtaṁ samudbhr̥taṁ mūla [maśva]gandhāyāḥ| puṇyē'hani saṅkṣuṇṇaṁ vipacēddrōṇē'mbhasastulāmasmāt|| jñātvā'ṣṭabhāgaśēṣaṁ gr̥ṇhīyātadrasaṁ suparitūtam| dvē caivātra palaśatē dadyācchāgasya śuddhamāṁsasya|| sarpiḥprasthamathaikaṁ gavyaṁ ca payaścaturguṇē dadyāt| kalkānakṣasamāṁśānūrdhvamataḥ sampravakṣyāmi|| kākōlōyugamr̥ddhī dvē mēdē jīvakaṁ svayaṁguptām| r̥ṣabhakamēlāṁ madhukaṁ mr̥dvīkāhastipippalyau|| jīvantīmupakulyāṁ balāṁ vidārīṁ śatāvarī cātra| datvā samyagvipacētsarpirathōddhr̥tya pūtvā ca|| madhuśarkarayōḥ kuḍavaṁ datvā bhāṇḍē śubhē sthitaṁ mr̥ditam| līḍhvā tatpāṇitalaṁ yathēṣṭamāhāramaśnīyāt|| kṣīṇakṣataśiśuvr̥ddhāḥ kṣīṇēndriyavarṇahīnamāṁsāśca| prāśya prāpuḥ sadyaḥ puṣṭibalārōgyatējāṁsi|| upayujya sarpirētatsatpativarṣō yuvēva bhūtvā''śu| bahuśaḥ sniyō'dhigacchati na cātra śukrakṣayaṁ labhatē|| putrarthinī ca nārī labhatē putrān vayasyatītē'pi vandhyā labhatē putraṁ sarpiḥ prāśyaitadaśvagandhādyam|| upayuktē yaḥ puruṣasnīn māsān sārdhamāsaṁ vā| nārīśataṁ sa gacchanaiva bhavēdyōṣitāṁ tr̥tpiḥ|| khālityavalīpatairna cāsyadēhō'bhibhūtē kṣipram| vātavyādhibhirārtāstathaiva hr̥dva stirōgārtāḥ|| bhuñjānā bhājamānāḥ sarpirarōgā bhavantīha| ēvaṁ jagaddhitārthaṁ sarpiridaṁ vājigandhāyāḥ|| śrēṣṭhaṁ vājīkaraṇaṁ nirdiṣṭaṁ pūrvamaśvibhyām|| (śō. 95)- kilīraśuktiṁśca takēṇa lāvānniḥkvāthavargairmadhuraisyathā'nyaiḥ| pacēdghr̥tṁ tattu niṣēvyamāṇaṁ hanyātkṣātōtthaṁ kṣatajaṁ ca kāsam||" iti| yōgaratnē tu-" ṣōḍaśabhirjapātraiḥ mr̥dvīkāyāḥ palāni daśa ṣaṭ ca| aṣṭau madhuyuktapacani (?)cchāgaṁ ulārdhaṁ syāt|| avaśiṣṭapādatōyaṁ pūtaṁ śītaṁ kaṣāyamavatārya| datvā kaṣāyatulyaṁ payō ghanasarpiṣaḥ prastham|| r̥̄ṣabhakajīvakamēdāvidārivīrātmagutpānām| bhavyākrōḍanikōcakaśr̥ṅgāṭakapadmabījānām|| bhāgānakṣasamāṁśānāvapya ca sādhayēttu mr̥dvagnau| samyaksiddhē tasmin dadyātsitaśarkarāpalānyaṣṭau|| madhunaśca palānyaṣṭau catvāri palāni pippalīcūrṇāt| samasaktukaghr̥tamētajjanakēśvarapūjitaṁ samuddiṣṭam| kṣīṇē kṣatē'lpaśukrē tadgudhirē paittikēṣurōgēṣu| strīkāmēṣu ca dēyaṁ balyaṁ vr̥ṣyaṁ ca ghr̥tamētat||" iti|

Adhikarana harītakīlēhaḥ (167-139) · Śloka 139

| prasthōnmitē yavakvāthē viṁśati vijayāḥ pacēt||167|| svinnā mr̥ditvā tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṁ guḍāt| pippalyā dvipalaṁ karṣaṁ manōhvāyā rasāñjanāt||138|| dattvā'rdhākṣaṁ pacēdbhūyaḥ sa lēhaḥ śvāsakāsajit| ||139||

View original

| प्रस्थोन्मिते यवक्वाथे विंशति विजयाः पचेत्||१६७|| स्विन्ना मृदित्वा तास्तस्मिन्पुराणात्षट्पलं गुडात्| पिप्पल्या द्विपलं कर्षं मनोह्वाया रसाञ्जनात्||१३८|| दत्त्वाऽर्धाक्षं पचेद्भूयः स लेहः श्वासकासजित्| ||१३९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yavakvāthē prasthapramāṇē harītakīviśatiṁ pacēt| svinnāstāḥ-harītakīḥ, tasmin-yavakvāthē, mr̥dutvā purāṇād guḍāt ṣaṭpalaṁ, pippalyā dvipalaṁ, karṣaṁ manaḥśilāyāḥ, rasāñjanādardhakarṣaṁ dattvā'sminkvāthē punaḥ pacēt| sa lēhaḥ śvāsakāsajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- harītakīlēhamāha prasthōnmita iti| tāḥ-harītakīḥ| tasmin-yavavkāthē| mr̥ditvā-nirasthīkrtya,mardanēna ślakṣṇīkuryādityarthaḥ| yōgaratnē tu (vaṅgasēnē kāsā ślō.170)-" samūlapuṣpacchadakaṇṭakāryāstulāṁ jaladrōṇapariplutāṁ ca| harītakīnāṁ ca śataṁ nidadhyāttathā'tra paktva caraṇāvaśēṣam|| guḍasya datvā śatamētadagnau vōpakvamuttārtha tataḥ suśītē| kaṭutrikaṁ ca tripalapramāṇaṁ palāni ṣaṭ puṣparasasya tatra||kṣipēccaturjātapalaṁ yathāgni prayujyamānō vidhinā'valēhaḥ| vātātmakaṁ pittakaphōdbhavaṁ ca dvidōṣajaṁ kāsamapi tridōṣam|| kṣatōdbhavaṁ ca hanyātsapīnasaṁ śvāsamuraḥ kṣataṁ ca| yakṣmāṇamēkādaśarūpamugraṁ bhr̥gūpadiṣṭaṁ hi rasāyanaṁ syāt||" puṣparasasya-madhunaḥ| 'tulāmādāya vāsāyāḥ pacēdaṣṭaguṇē jalē|napādāvaśēṣēṇa pācayēdabhayāḍhakam|| ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ vidhātkhaṇḍācchuddhāttathā śatam| śītībhūtē nidadhyācca kṣaudrasyāṣṭau palāni tu|| vaṁśōdbhavāyāścatvāri pippalyardhapalaṁ tathā| caturjātapalaṁ caiva cūrṇitaṁ tatra dāpayēt|| raktapittaṁ nihantyēṣā kāsaṁ śvāsaṁ tathā kṣayam| vidradhiṁ jaṭharaṁ gulmaṁ tr̥ṣṇāhr̥drōgapīnasān|| palārdhaṁ bhakṣayēdasyā yathēṣṭaṁ cātra bhōjanam|' iti|

Adhikarana śvāvitsūcīkṣāralēhaḥ mayūracaraṇakṣāralēhaḥ ēraṇḍapatrakṣāralēhaḥ surasairaṇḍapatrakṣāralēhaḥ tryūṣaṇacūrṇalēhaḥ (169-171) · Śloka 171

| śvāvidhāṁ sūcayō dagdhāḥ saghr̥takṣaudraśarkarāḥ||169|| śvāsakāsaharā, barhipādau vā madhusarpiṣā| ēraṇḍapatrakṣāraṁ vā vyōṣatailaguḍanvitam||170|| lēhayēt, kṣāramēvaṁ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṁ vā purāṇaguḍasarpiṣā||171||

View original

| श्वाविधां सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||१६९|| श्वासकासहरा, बर्हिपादौ वा मधुसर्पिषा| एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडन्वितम्||१७०|| लेहयेत्, क्षारमेवं वा सुरसैरण्डपत्रजम्| लिह्यात् त्र्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा||१७१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śvāvidhāṁ sambandhibhyaḥ sucayō dagdhā ghr̥takṣaudraśarkarānvitāḥ śvāsakāsaharāḥ barhiṇō-mayūrasya, vā pādau dagdhau madhusarpiṣā saha śvāsakāsaharau| athavā, ēraṇḍapatrasya kṣāraṁvyōṣataillaguḍayuraṁ lēhayēt| ēvaṁ-pūrvōktēna prakārēṇa, surasairaṇḍapatrajaṁ kṣāraṁ vyōṣatailaguḍānvitaṁ lēhayēt| athavā tryūṣaṇacūrṇaṁ purāṇauḍasarpiṣā lihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣāralēhamāha śvāvidhāmiti| sūcayaḥ-śalākāḥ,yābhistē pakṣiṇaḥ śvānaṁ vidhyanti| kṣāralēhāntaramāha-barhipādau vēti| barhipādau-mayūracaraṇau, madhusarpirbhyāṁ līḍhē tadvat| kṣāralēhāntaramāha-ēraṇḍapatrakṣāraṁ vēti| kṣāralēhāntaramāha-kṣāramēvaṁ vēti| ēvaṁ-vyōṣādyanvitam| surasaḥ-tulasī| lēhāntaramāha-lihyāditi| saṅgrahē tu (ci. a. 5)- "citrakatriphalājājīkarkaṭājyākaṭutrikam| drakṣāṁ ca kṣaudra sarpirbhyāṁ lihyādadyāṅguḍēna vā|| pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam| śaṭhīdvibr̥hatīdrākṣāpippalyēlāvitunnakam|| sārivāpuṣkarajaṭākarkakhyā rasāñjanam| punarnavā lōharajastrāyamāṇa yavānikā|| vr̥ddhistāmalakī bhārṅgī viḍaṅgaṁ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavētasavyōṣadāru ca|| sarvakāsāñjayēllīḍhaṁ taccūrṇaṁ madhusapiṁṣā|" iti| pippalī-gajapippalī, itarasyā vyōṣēṇōktatvāt| vitunnakaṁ-kṣudramustam|

Adhikarana samaśarkaraṁ cūrṇaṁ maricacūrṇaṁ tadvat (172-173) · Śloka 173

padmakaṁ tripalā vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ dēvadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṁ samastaṁ samaśarkaram||172|| khādēnmadhughr̥tābhyāṁ vā lihyātkāsaharaṁ param| tadvanmaricacūrṇaṁ vā saghr̥takṣaudraśarkaram||173||

View original

पद्मकं त्रिपला व्योषं विडङ्गं देवदारु च| बला रास्ना च तच्चूर्णं समस्तं समशर्करम्||१७२|| खादेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्कासहरं परम्| तद्वन्मरिचचूर्णं वा सघृतक्षौद्रशर्करम्||१७३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-padmakādīnāṁ samastaṁ cūrṇaṁ samaśarkaram| padmakādīnāṁ cūrṇamēkataḥ, ēkataḥ śarkarācūrṇam, tadubhayaṁ saṁyōjya khādētbhakṣayēt| athavā, samaśarkaramēva madhughr̥tābhyāṁ miśrayitvā lihyāt| tathaiva maricacūrṇaṁ ghr̥takṣaudraśarkarāyutaṁ lihyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- samaśarkaraṁ cūrṇamāha padmakamiti| ēkēna kēnacit samaśarkarā mā bhuditi samastagrahaṇam| khādēnmadhughr̥tābhyāṁ vinaiva| maricacūrṇamāha-tadvaditi| lihyātkāsaharaṁ paramiti tadvacchabdārthaḥ|

Adhikarana pathyādiguṭikā mukhē dhāraṇārthaṁbibhītakadhāraṇam (174) · Śloka 174

pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṁ dhārayēnmukhē| sarvēṣu śvāsakāsēṣu, kēvalaṁ vā bibhītakam||174||

View original

पथ्याशुण्ठीघनगुडैर्गुटिकां धारयेन्मुखे| सर्वेषु श्वासकासेषु, केवलं वा बिभीतकम्||१७४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṁ mukhē dhārayēt sarvēṣvēva śvāsakāsēṣu| kēvalaṁ vā bibhītakaṁ mukhē dhārayēditi yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- guṭikāmāha pathyāśuṇṭhīghanaguḍairiti| bibhītakadhāraṇamāha-kēvalaṁ vēti|

Adhikarana pēyāmutkārikāṁ ca (175) · Śloka 175

patrakalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ tilvakasya saśarkaram| pēyā vōtkārikā charditr̥ṭkāsāmātisārajit||175||

View original

पत्रकल्कं घृतभृष्टं तिल्वकस्य सशर्करम्| पेया वोत्कारिका छर्दितृट्कासामातिसारजित्||१७५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-patrakalkaṁ tilvakasya ghr̥tē bhr̥ṣṭaṁ saśarkaraṁ chardiṭr̥ḍādijit| pēyā vā patrasya kalkē siddhā tadvat| athavā, utkārikā patrakalkakr̥tā chardyādijit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pēyāmutkārikāṁ cāha patrakalkamiti| tilvakapatrāṇyārdrāṇi piṣṭvā kalkaṁ kuryāt| taṁ ghr̥tēna bharjayēt| tatsamēna taṇḍulapiṣṭēna yōjayēt, pēyārthamutkārikārdhēna (rthaṁ ca)| utkārikā-pūpalikā| saṅgrahē tu (ci. a. 5)- "gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyōṣacitrakān| sābhayān sādhayēttōyē yavāgūstēna cāmbhasā|| sasarpirlavaṇā kṣasē hidhmāśvāsē sapīnasē| pāṇḍvāmayē kśayē śōṣē karṇaśūlē ca śasyatē||" iti| gaṇḍīraṁ-snuhīkāṇḍam|

Adhikarana mudgayūṣaḥ (176) · Śloka 176

kaṇṭakārīrasē siddhō mudgayūṣaḥ susaṁskr̥taḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||176||

View original

कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः| सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्||१७६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇṭakāryāḥ kvāthē mudgayūṣaḥ susaṁskr̥tō-hiṅgusaindhavādinā, sagaurāmalakāmlaḥ sarvakāsēṣu bhiṣagjitaṁ-auṣadham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yūṣamāha-kaṇṭakārī iti| susaṁskr̥taḥ-snēhalavaṇādibhiḥ| gaurāmalakaṁ-pītavarṇamāmalakam|

Adhikarana kṣīrayūṣarasāḥ (177) · Śloka 177

vātaghnauṣadhaniḥkvāthē kṣīraṁ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayētkṣayakāsinē||177||

View original

वातघ्नौषधनिःक्वाथे क्षीरं यूषान् रसानपि| वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत्क्षयकासिने||१७७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātaghnauṣadhānāṁ niḥkvāthē siddhaṁ kṣīramathavā yūṣān rasāṁśca viṣkiramāṁsajān pratudajān vā| tathā, bilēṣu bhavā bailāḥ prāṇinastēṣāṁ rasān kṣayakāsinē vaidyō dāpayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣīrayūṣarasanāhavātadhauṣadhaniḥkvātha iti| bailān-bilēśayakr̥tān|

Adhikarana kṣayakāsōktā br̥ṁhaṇādi (178-179) · Śloka 179

kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāsē'pi tē yōjyā vakṣyatē yacca yakṣmaṇi||178|| br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ cāgnēḥ srōtasāṁ ca viśōdhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyō balyaṁ sarvaṁ praśasyatē||179||

View original

क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः| क्षयकासेऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच्च यक्ष्मणि||१७८|| बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम्| व्यत्यासात्क्षयकासिभ्यो बल्यं सर्वं प्रशस्यते||१७९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ-dvimēdētyādayaḥ, sānupānā uktāḥ, tē ca kṣayakāsē'pi yōjyāḥ| tacca yakṣmaṇi vakṣyatē br̥ṁhaṇamagnidīpanaṁ srōtōviśōdhanaṁ, tacca kṣayakāsinē yōjyam| tathā, kṣayakāsibhyō vyatyāsēna sarvaṁ cikitsitaṁ balyaṁ praśasyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣatakāsadhūmānatidiśati kṣatakāsē cēti| yakṣmōktamatidiśati-vakṣyatē yaccēti| vyatyāsāt-parivartāt| br̥ṁhaṇaṁ tyaktvā dīpanamiktvā (?) punarbr̥ṁhaṇamityādi parivartaḥ|

Adhikarana kṣayakāsē sarvadōṣāvirōdhi kartavyam (3) · Śloka 3

sannipātōdbhavō ghōraḥ kṣayakāsō yatastataḥ| yathādōṣabalaṁ tasya sannipātahitaṁ hitam||180|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē kāsacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

View original

सन्निपातोद्भवो घोरः क्षयकासो यतस्ततः| यथादोषबलं तस्य सन्निपातहितं हितम्||१८०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थाने कासचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sannipātōdbhavaḥ kṣayakāsō ghōrō-dāruṇō, yatō bhavati, tasmād yathādōṣabalaṁ tasya yatsannipātē hitaṁ tadatra hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē kāsacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kṣayakāsē sarvadōṣāvirōdhi kartavyamityāha saniipātōdbhava iti| iti hēmādriṭīkāyāyurvēdarasāyanē| kāsaprakaraṇaṁ nāma sāmastyēna nirūpitam||