૧૨. રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધાધ્યાયઃ

વાતપિત્તકફકૃતાનભિષ્યન્દાન્ પ્રતિપાદ્ય પરિશિષ્ટં રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધમાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

મન્થમિત્યાદિ| અત્ર મન્થસ્ય પ્રાગુપાદાનં સ્યન્દાદ્ગરીયસ્ત્વખ્યાપનાર્થમ્||૩||

તદેવ વિધાનમાહ- વ્યાધ્યાર્તાનિત્યાદિ| વ્યાધિભિરાર્તાઃ પીડિતા વ્યાધ્યાર્તાઃ| કૌમ્ભેન શતવર્ષસ્થિતેનેત્યર્થઃ| રસૈરુદારૈરથવેતિ માંસરસૈરધિકસ્નેહૈર્વા સ્નિગ્ધાનિત્યર્થઃ| દૂષ્યહરણં પ્રતિપાદયન્નાહ- સિરેત્યાદિ||૪||

દૂષ્યહરણં પ્રતિપાદ્ય દોષહરણં પ્રતિપાદયન્નાહ- વિરિક્તાનામિત્યાદિ| શિરાંસીતિ બહુવચનં પ્રતિરોગાપેક્ષયા દૂષ્યેઽપહૃતે વિરેચનેન દોષહરણં, તતઃ શિરોવિરેચનં; તદપિ સર્પિષા નતુ તૈલેન, ઘૃતસ્ય ચક્ષુષ્યત્વાત્, રક્તાવિરુદ્ધત્વાચ્ચ| તસ્ય સંસ્કારમાહ- વૈરેચનિકસિદ્ધેનેતિ; શિરોવિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધેન, કેચિત્ ત્રિવૃતાદિદ્રવ્યસિદ્ધેનેત્યાહુઃ| કેચિદત્ર ‘મજ્જ્ઞા વા તદ્વિપક્વેન’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચાનાર્ષઃ||૫||

અન્તઃશુદ્ધિકરં ક્રિયાક્રમમુક્ત્વા બહિઃશુદ્ધિકરં ક્રિયાક્રમસઙ્ગ્રહમુદ્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમાત્મીયાનતિક્રમેણ, રક્તસ્ય દૂષ્યસ્ય કફાનુબન્ધે કફહરદ્રવ્યવર્તિકૃતાઃ, વાતાનુબન્ધે તુ સ્નૈહિકાઃ; એવમન્યત્રાપિ યથાસ્વમિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| અભ્યઞ્જનમ્ અઞ્જનં; તચ્ચ પ્રસાદનં રક્તપિત્તે, સવ્રણશુક્રાદૌ તુ રોપણં; અન્યે પુનરભ્યઞ્જનમેવ શતધૌતઘૃતાદિનેચ્છન્તિ||૬||

ઇદાનીં પ્રલેપદ્રવ્યાણ્યાહ- નીલોત્પલેત્યાદિ| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| કાલીયકં દારુહરિદ્રાનુકારિ પ્રસિદ્ધમ્| ધૌતઘૃતપ્રદિગ્ધૈઃ મિશ્રૈરિત્યર્થઃ||૭||

પરિષેચનાદ્યુદ્દિષ્ટં યદનિર્દિષ્ટં તત્પિત્તાભિષ્યન્દનિર્દિષ્ટદ્રવ્યૈરતિદિશન્ ક્રિયાક્રમેઽનિર્દિષ્ટં ચ નિર્દિશન્નાહ- રુજાયામિત્યાદિ| રુજો હિ ભવન્તિ સિરાવ્યધાદિકૃતવાતાનુબન્ધાત્, વાતાવૃતાદ્રક્તાદ્વા; તત્ર વાતજાયાં તીવ્રરુજાયાં મૃદવઃ સ્વેદાઃ, દૂષ્યરક્તાવરોધાદ્બહુશોણિતજાયાં જલૌકઃપાતનં; વાતજાયામેવાન્તરમૌષધં ઘૃતસ્ય મહત્યા માત્રયા પાનમ્; અલ્પશોણિતજાયાં પિત્તાભિષ્યન્દશમનો વિધિઃ| નિયચ્છતિ નિવારયતિ||૮-૯||

આશ્ચ્યોતનમાહ- કશેર્વિત્યાદિ| અમ્બરસંવૃતં વસ્ત્રવેષ્ટિતં, ન્યસ્તં ક્ષિપ્તં, આન્તરિક્ષોદકાલાભે આકાશગુણભૂયિષ્ઠં ભૂમિસ્થમુદકં ગૃહ્યતે| કેચિત્ પરિષેકમપ્યનેનૈવેચ્છન્તિ||૧૦||

રક્તાભિષ્યન્દેઽઞ્જનમાહ- પાટલીત્યાદિ| શ્રીપર્ણી કાશ્મરી| ધાત્રી આમલકી, બિમ્બીલોટો ભિલ્લોટો હિમાદ્રિજો વૃક્ષઃ| વિરેચનાદિભિર્વિશુદ્ધદોષસ્ય પુરુષસ્ય શેષદોષોપશાન્ત્યર્થમઞ્જનં યોજ્યં, ન પુનરશુદ્ધદોષસ્યેતિ||૧૧-૧૨||

ચન્દનમિત્યાદિ| પત્રં પત્રકમ્| અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| પુષ્પરસેનેતિ મધુનેત્યર્થઃ| વિપુલા યાસ્તા એવ મન્થાદિષુ ચતુર્ષુ લેખનાદિકર્મણિ સામર્થ્યાત્ પૂજિતા વર્તયઃ| તદુક્તં,- “હરેણુમાત્રા વર્તિઃ સ્યાલ્લેખનસ્ય પ્રમાણતઃ| પ્રસાદનસ્ય ચાધ્યર્ધા દ્વિગુણા રોપણસ્ય તુ”- ઇતિ||૧૩-૧૪||

મન્થાદીનાં ચતુર્ણાં સામાન્યચિકિત્સિતમુક્ત્વા સિરોત્પાતે વિશેષચિકિત્સિતમાહ- સ્યાદઞ્જનમિત્યાદિ| અઞ્જનં રસાઞ્જનં , ઘૃતં ગવ્યઘૃતમ્| નેપાલી મનઃશિલા| મરિચં પ્રસિદ્ધં, કેચિત્ મરિચશબ્દેન સિતમરિચં શોભાઞ્જનફલાપરપર્યાયં વદન્તિ| ગૈરિકં સ્વર્ણગૈરિકમ્| એતાન્યઞ્જનાન્યર્ધશ્લૌકિકાન્યપ્યુક્તાનિ||૧૫-૧૬||-

સિરાહર્ષ ઇત્યાદિ| ફાણિતં મધુયુક્તમેકમઞ્જનમિતિ; મધુયુક્તં તાર્ક્ષ્યજં દ્વિતીયમઞ્જનં, તત્ર તાર્ક્ષ્યજં રસાઞ્જનં; કાસીસં સસૈન્ધવં મધુયુક્તં તૃતીયમઞ્જનં; વેત્રામ્લસ્તન્યસંયુક્તં ફાણિતં ચતુર્થમઞ્જનં; તત્ર વેત્રામ્લમ્ અમ્લવેતસં, અન્યે તુ વેત્રં વેત્રકરીરં, અમ્લમ્ અમ્લવેતસમ્, અમ્લીકા વેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; યત્તુ જેજ્જટાચાર્યેણ દૂષિતમ્||૧૭-૧૮||

રક્તાર્જુનચિકિત્સામાહ- પૈત્તમિત્યાદિ| પૈત્તં પિત્તાભિષ્યન્દોદિતમ્| અત્ર અર્જુને| અમ્લૈઃ ધાન્યામ્લાદિભિઃ| તત્ર ઇક્ષુક્ષૌદ્રાદિભિઃ સેકાઞ્જને કર્તવ્યે, અમ્લૈઃ પુનરાશ્ચ્યોતનમેવ કર્તવ્યમ્| અર્જુનેઽપરમપ્યાશ્ચ્યોતનમાહ- સિતેત્યાદિ| એતૈઃ સિતાદિભિર્દાડિમામ્લપર્યન્તૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા યુક્તિતો દોષબલાપેક્ષયાઽઽશ્ચ્યોતનં કાર્યમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| અર્જુનેઽઞ્જનમાહ- સ્ફટિકમિત્યાદિ| વિદૃમઃ પ્રવાલઃ| અર્જુનેઽપરમપ્યઞ્જનમાહ- સૈન્ધવેત્યાદિ| સૈન્ધવક્ષૌદ્રકતકા ઇત્યેકમઞ્જનં, સક્ષૌદ્રં વા રસાઞ્જનમિત્યપરં, કાસીસં મધુના વાઽપીતિ તૃતીયમઞ્જનમ્| અત્ર અર્જુને||૧૯-૨૩||-

લેખ્યાઞ્જનમાહ- લોહેત્યાદિ| સર્વાણિ સુવર્ણત્રપુસીસતામ્રરજતકૃષ્ણલોહાદિજાતાનિ| ધાતવો મનઃશિલાગૈરિકાદયઃ| લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ પઞ્ચ| રત્નાનિ વૈદૂર્યમરકતપ્રભૃતીનિ| દન્તા ગવાદીનામશ્વાદીનાં ચ| શૃઙ્ગાણિ ગવાદીનામેવ| અવસાદનો મિશ્રકોક્તઃ કાસીસાદિઃ| એતદનિર્દિષ્ટાનામપિ લેખ્યાઞ્જનસઞ્જ્ઞકં જ્ઞેયમ્| અપરમપિ લેખ્યાઞ્જનમાહ- કુક્કુટાણ્ડેત્યાદિ| લેખ્યાઞ્જનં કીદૃગ્વિધસ્યાતુરસ્ય પ્રયોજ્યમિત્યાહ- પુટપાકાવસાનેનેત્યાદિ| રક્તવિસ્રાવણાદિના પુટપાકાવસાનેન, સ્યન્દઘાતિના અભિષ્યન્દહનનશીલેન, કૃત્સ્નેન સકલેન વિધિના, સમ્પાદિતસ્ય સમ્યગ્યોજિતસ્ય; સ પુનર્વિધિઃ સિરાવ્યધવિરેચનશિરોવિરેચનાન્યન્તઃપરિમાર્જનાનિ; તથા હિ,- “તતઃ પ્રદેહાન્ પરિષેચનાનિ નસ્યાનિ ધૂમાશ્ચ યથાસ્વમેવ| આશ્ચ્યોતનાભ્યઞ્જનતર્પણાનિ તથૈવ કાર્યાઃ પુટપાકયોગાઃ”- ઇતિ; લેખ્યાઞ્જનં પ્રયોજનીયમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ‘પુટપાકાવસાદેન’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, પુટપાક એવાવસાદોઽવધિર્યસ્ય સ તથા તેનેતિ ખ્યાનયન્તિ||૨૪-૨૬||-

ઇમાં ચિકિત્સામવ્રણે શુક્રેઽપ્યતિદિશન્નાહ- અનેનેત્યાદિ| અનેન લેખ્યાઞ્જનેન પૂર્વોક્તેન રક્તવિસ્રાવણાદ્યુપક્રમેણ સમ્પાદિતસ્યાતુરસ્યાવ્રણં શુક્રમપહરેદિતિ વાક્યાર્થઃ||૨૭||

ઇદાનીમવ્રણશુક્રચિકિત્સિતમભિધાય સવ્રણેઽપિ પૂર્વં ચિકિત્સિતમુદ્દિશન્નાહ- ઉત્તાનમિત્યાદિ| સવ્રણમપિ શુક્રમુત્તાનમેકપટલગતમ્, અવગાઢં વા દ્વિત્ર્યાદિપટલગતં, રક્તસ્રાવણેત્યાદિના પૂર્વોક્તેન વિધિનોપપાદ્ય, લેખયેદિતિ સમુદાયાર્થઃ| નનુ સવ્રણસ્ય સન્તર્પણસાધ્યત્વાત્ કથં સવ્રણે લેખનમુપયુજ્યતે? સત્યં, કર્કશાવસ્થાયાં પૂર્વં લેખનં પ્રયુજ્યતે પશ્ચાત્ સન્તર્પણમિતિ ન દોષઃ| ‘કર્કશં વાપિ સવ્રણં’ ઇત્યત્ર ‘કર્ષયેચ્ચાપિ સવ્રણં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| એતદવસ્થે એવ શુક્રે ઘર્ષણમાહ - શિરીષબીજેત્યાદિ| શિલા મનઃશિલા| કુર્યાદિત્યાદિ| કૌ તૌ શ્લોકાર્ધિકૌ દ્વૌ યોગાવિત્યાહ- શઙ્ખકોલાસ્થીત્યાદિ| કોલાસ્થિ બદરાસ્થિ, કતકં શશપુરીષાનુકાર્યમ્બુપ્રસાદનં ફલં, મધુકં યષ્ટીમધુ, દન્તો ગોદન્તઃ, અર્ણવમલં સમુદ્રફેનમ્| ક્ષારાઞ્જનમિત્યાદિ| ક્ષારાઞ્જનં ‘નીલાન્ યવાન્ ગવ્યપયોઽનુપીતાન્’ ઇત્યાદિના શ્લેષ્માભિષ્યન્દોક્તમ્| મુદ્ગાનિત્યાદિ| મુદ્ગાન્ શઙ્ખક્ષૌદ્રસિતાયુતાનિત્યેકો યોગઃ, મધૂકસારં મધુનેતિ દ્વિતીયો યોગઃ| બિભીતકેત્યાદિ| બિભીતકાસ્થિમજ્જા મધુનેત્યેકો યોગઃ; શઙ્ખાદિકતકપર્યન્તં મધુનેતિ દ્વિતીયો યોગઃ, મધુકં યષ્ટીમધુ| કેચિત્ શઙ્ખશુક્તીત્યત્ર શઙ્ખાશ્મન્તેતિ પઠન્તિ| દ્વિત્વગ્ગત ઇત્યાદિ| દ્વિત્વગ્ગતે દ્વિપટલાશ્રિતે શુક્ર ઇત્યર્થઃ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ, જેજ્જટેન પઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| વંશજેત્યાદિ| વંશજો વંશકરીરઃ, વંશાઙ્કુર ઇતિ યાવત્| અરુષ્કરાદીનાં પરિપક્વાસ્થિ, અન્યે જટામાહુઃ| એતેષાં વંશજાદીનાં તિલનાલદીપિતાનાં ભસ્મ, તચ્ચ કરભાસ્થિચૂર્ણસમં પ્રત્યહમાકૃષ્ય, ષડ્ગુણોદકેનાષ્ટગુણોદકેન વા નિષ્ક્વાથ્ય, પાદશેષં બહુશો વિસ્રાવ્ય, સ્વસ્થેન તેન સપ્તાહં કરભાસ્થિચૂર્ણં ભાવયિત્વાઽઽતપે શોષયેત્, તચ્ચૂર્ણં પુનશ્ચ ચૂર્ણિતં કૃત્વા, મધ્વાક્તેનાઙ્ગુલ્યગ્રેણ શલાકયા વા સઙ્ગૃહ્ય શુક્રદેશમાત્રં ઘર્ષયેત્, તતસ્ત્રિફલોદકેનાક્ષિ પ્રક્ષાલયેત્| શુક્રવૈવર્ણ્યનાશનમિતિ શુક્રસ્ય વૈવર્ણ્યં વિનાશયતિ ન તુ શુક્રં, એતેન શુક્રસ્ય કૃષ્ણતામુત્પાદયતીત્યર્થઃ||૨૮-૩૫||-

અસાધ્યશુક્રવૈવર્ણ્યનાશનપ્રસઙ્ગેનાસાધ્યાજકાજાતસ્ય વૈકૃતનાશનાર્થં ચિકિત્સામાહ- અજકામિત્યાદિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ, જેજ્જટપઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ| અત્રાજકાયામવસ્થાયાં લેખનમપિ કર્માતિદિશન્નાહ- બહુશોઽવલિખેદિત્યાદિ| અસ્ય અજકાજાતસ્ય, વર્ત્મ તુણ્ડં , ઉપગતં યદ્યુચ્ચતાં પ્રાપ્તં, તદા તં બહુશોઽવલિખેત્||૩૬-૩૭||

ઇદાનીં વાતપિત્તકફશોણિતાનાં પૃથગભિષ્યન્દપ્રતિષેધમભિધાય સાન્નિપાતિકાનામપ્યુપદેષ્ટુમાહ- સશોફ ઇત્યાદિ| તત્રેતિ તયોઃ પાકયોઃ| સિરાશ્ચાત્ર આપાઙ્ગ્યા ઔપનાસિકા લાલાઠ્યા વા| આશ્ચ્યોતનમ્ અક્ષિપૂરણમ્||૩૮||-

તયોરઞ્જનાવસ્થામુદ્દિશન્નાહ- સર્વત ઇત્યાદિ| સર્વતશ્ચાપિ શુદ્ધસ્યેતિ અન્તઃપરિમાર્જનબહિઃપરિમાર્જનાભ્યાં શુદ્ધસ્યેત્યર્થઃ| ઇદં વક્ષ્યમાણમ્| તદેવાઞ્જનમાહ- તામ્રપાત્રસ્થિતમિત્યાદિ| મૈરેયં સુરાસવયોરેકત્ર સન્ધાનં, દધિ પ્રસિદ્ધં, એવમિતિ પૂર્વવત્ તામ્રપાત્રસ્થિતં સૈન્ધવચૂર્ણયુક્તમિત્યર્થઃ, દધ્યુત્તરકં દધ્નઃ સરઃ| સ્નેહાઞ્જનં રક્તાપકર્ષણાદિના વિરૂક્ષિતાક્ષસ્ય યોજ્યં; વાતોલ્બણપાકસ્ય વા મૈરેયં દધિ ચ તામ્રપાત્રસ્થિતં સૈન્ધવયુક્તં, પિત્તોલ્બણે નાતિવિરૂક્ષિતે દધ્યુત્તરકં ચ, સશોફસ્ય ચ રક્તાસ્રાવાદિસમ્પાદિતસ્ય ઘૃતં કાંસ્યમલયુક્તઞ્જનં સ્તન્યં વા સૈન્ધવયુક્તમઞ્જનં, મધૂકસારં વા ગૈરિકેણ તુલ્યાંશં મધુનાઽઞ્જનં, ઘૃતાદીનિ ત્રીણિ સ્તન્યેનાઞ્જનં, એતાનિ સાવશેષરક્તયોઃ પાકયોર્યોજ્યાનિ||૩૯-૪૧||-

રસક્રિયામાહ- દાડિમેત્યાદિ| આરેવતઃ કૃતમાલકઃ; ‘ઐરાવત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર ઐરાવતો નારઙ્ગમ્| સસૈન્ધવામ્ અલ્પસૈન્ધવાં, ન સમસૈન્ધવામિત્યર્થઃ| રસક્રિયા ફાણિતાકૃતિઃ, તસ્યાશ્ચ કલ્પના પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધે વ્યાખ્યાતા| ‘કોલામ્લૈશ્ચ સસૈન્ધવામ્’ ઇત્યત્ર ‘કોલામ્લમધુસૈન્ધવૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૨||

આશ્ચ્યોતનમાહ- માસમિત્યાદિ| અબલાક્ષીરં સ્ત્રીસ્તન્યં, તચ્ચ પેષણે બોદ્ધવ્યમ્| એતચ્ચાશ્ચ્યોતનં સશોફે પાકે કફોલ્બણે||૪૩||

જાત્યા ઇત્યાદિ| કૃષ્ણાબીજં પિપ્પલીતણ્ડુલઃ| કીટશત્રુઃ વિડઙ્ગઃ| નિર્વિશઙ્કં પ્રયોજ્યમિતિ પાકયોરઞ્જનાવસ્થાયાં દેયં તદઞ્જનમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૪૪||

પૂયાલસે સન્નિપાતજે ક્રિયામાહ- પૂયાલસે ઇત્યાદિ| શોણિતમોક્ષણં ચ સ્નેહસ્વેદપૂર્વકમેવ| ઉપનાહનમિતિ યથાદોષહરવ્રણશોધનચક્ષુષ્યદ્રવ્યકૃતઃ પ્રલેપો બન્ધનં વા| કૃત્સ્નો વિધિરિતિ અન્તઃશુદ્ધિકરો બહિઃશુદ્ધિકરશ્ચેત્યર્થઃ| યથાવિધાનમિતિ હિતાનતિક્રમેણેત્યર્થઃ||૪૫||

કાસીસાદિરસક્રિયાઞ્જનમાહ- કાસીસેત્યાદિ| ચકારાત્ પાકયોરુક્તમઞ્જનં સમુચ્ચીયતે| અત્ર પૂયાલસે| ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરિત્યાદિ| એભિરેવ કાસીસાદિભિર્મધુના પિષ્ટૈસ્તામ્રાયસચૂર્ણયુક્તૈરન્યદઞ્જનમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ‘ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરથોપયુઞ્જ્યાત્’ ઇત્યત્ર ‘ક્ષૌદ્રાન્વિતૈરેભિરવાન્તરોક્તૈઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૬||

ઇદાનીં પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ પિલ્લાખ્યસ્ય ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- સ્નેહાદિભિરિત્યાદિ| સ્નેહાદિભિરિતિ સ્નેહસિરાવ્યધવિરેચનશિરોવિરેચનાસ્થાપનૈઃ| અપાસ્ય નિર્હૃત્ય| તૃપ્તિઃ તર્પણમ્| યથાસ્વં યથાત્મીયમ્||૪૭||

સેકાશ્ચ્યોતનયોર્દ્રવ્યાણ્યાહ- મુસ્તેત્યાદિ| ક્ષુણ્ણાભિરિતિ અન્તરીક્ષોદકે તદ્ગુણે વાઽન્યસ્મિન્ ન્યસ્તાભિરિત્યર્થઃ | આશ્ચ્યોતનમેવ કાર્યમિતિ અત્રાનુક્તોઽપિ સેકઃ કાર્યઃ| અન્યે એતૈરાશ્ચ્યોતનમેકમેવેચ્છન્તિ| અત્રાઞ્જનમિત્યાદિ| અત્રાક્લિન્નવર્ત્મનિ રસાઞ્જનમાક્ષિકમઞ્જનં સ્યાત્| ‘રોધ્રોત્પલસારિવાભિઃ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘લોધ્રાસિતસારિવાભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, અસિતસારિવા શ્યામાલતા; અસિતં રસાઞ્જનમિત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૮||

રસક્રિયાઞ્જનમાહ- પત્રમિત્યાદિ| પક્ત્વેતિ કષાયકલ્પેન વિપાચ્યેત્યર્થઃ| ક્રિયાં રસાક્રિયાં, વંશસ્ય મૂલરસેન વા રસક્રિયાં, તામેવ વા રસક્રિયામતિશોષણેન વર્તીકૃતામ્| તામ્રકપાલં તામ્રકટાહઃ| ત્રિફલાયા અન્યા રસક્રિયા, પલાશપુષ્પૈરન્યા, ખરમઞ્જરેરપામાર્ગસ્યાન્યા રસક્રિયેતિ||૪૯||-

ઇદાનીં તીક્ષ્ણાઞ્જનદુર્બલસ્ય નયનસ્ય પ્રત્યાશ્વાસનાર્થં પ્રત્યઞ્જનમાહ- પિષ્ટ્વેત્યાદિ| કાંસ્યસ્ય મલં કાર્પાસવસ્ત્રેણ સહ દગ્ધ્વા સિતમરિચતામ્રજોયુક્તં છગલીદુગ્ધેન પિષ્ટ્વા પ્રત્યઞ્જનં યોજ્યમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| પશ્ચાત્ પ્રશાન્તદોષે યદઞ્જનં ક્રિયતે તત્ પ્રત્યઞ્જનશબ્દવાચ્યમ્||૫૦||-

ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- સમુદ્રફેનમિત્યાદિ| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્||૫૧||

સર્વાનપ્યક્લિન્નર્ત્મોક્તાન્ પ્રક્લિન્નવર્ત્મન્યતિદિશન્નાહ- પ્રક્લિન્નેત્યાદિ| એત એવેતિ પૂર્વોક્તાઃ| સમીક્ષ્ય દોષમિતિ પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ કફજત્વાદેષુ મધ્યે યે કફહરા યોગાસ્તે પ્રયોજ્યા ઇત્યર્થઃ||૫૨||

પ્રક્લિન્નવર્ત્મનઃ સામાન્યચિકિત્સામુક્ત્વા વિશેષચિકિત્સામાહ- સકજ્જલમિત્યાદિ| તુત્થકં કજ્જલતુલ્યભાગં તામ્રપાત્રે ઘૃષ્ટં સર્પિર્યુતમઞ્જનમિતિ||૫૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૨||