Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతః ప్రతిశ్యాయప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः प्रतिश्यायप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| వాతం ప్రతి అభిముఖం శ్యాయో గమనం కఫాదీనాం యత్ర స ప్రతిశ్యాయః| ప్రతిషేధః చికిత్సితం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
నారీప్రసంగః శిరసోఽభితాపో ధూమో రజః శీతమతిప్రతాపః | సంధారణం మూత్రపురీషయోశ్చ సద్యః ప్రతిశ్యాయనిదానముక్తం ||3||
नारीप्रसङ्गः शिरसोऽभितापो धूमो रजः शीतमतिप्रतापः | सन्धारणं मूत्रपुरीषयोश्च सद्यः प्रतिश्यायनिदानमुक्तम् ||३||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ చికిత్సితమలక్షితానాం వ్యాధీనాం న సంభవతి, అతః ప్రతిశ్యాయలక్షణార్థం పూర్వం సద్యోజనకమేవ నిదానం నిర్దిశన్నాహ- నారీప్రసంగ ఇత్యాది| నారీప్రసంగో నారీష్వతిశయేన ప్రవృత్తిః| శిరః అభితప్యతే యేన స శిరోభితాపః| (శిరోభితాపో ధూమాదిః, రజోధూమచయాశ్చ నాసాప్రవిష్టా హేతవః)| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి; తన్న, యతః సర్వనిబంధకారైరంగీకృతోఽయం పాఠః||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
చయం గతా మూర్ధని మారుతాదయః పృథక్ సమస్తాశ్చ తథైవ శోణితం | ప్రకోప్యమాణా వివిధైః ప్రకోపణైర్నృణాం ప్రతిశ్యాయకరా భవంతి హి ||4||
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् | प्रकोप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैर्नृणां प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||४||
🔊 Audio coming soon
సద్యోజనకం నిదానమభిధాయ చయాదిక్రమేణ| కాలాంతరజనకమపి నిదానమాహ- చయమిత్యాది| చయం గతాః అర్థాత్ స్వే స్వే స్థానే సంచయం ప్రాప్తాః| మూర్ధనీతి మూర్ధని ప్రతిశ్యాయకరా భవంతీతి యోజనీయం| యది స్వే స్వే స్థానే చితాస్తత్ కథం మూర్ధని ప్రతిశ్యాయకరా ఇత్యాహ- ప్రకోప్యమాణా ఇత్యాది| వివిధైః ప్రకోపణైః బలవద్విగ్రహాదిభిః క్రోధాదిభిర్దివాస్వప్నాదిభిశ్చ| అన్యే తు మూర్ధని సంచయం ప్రాప్తా దోషా ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| నను స్వస్థానవృద్ధిః సంచయః, వాతపిత్తకఫరక్తానాం శిరసి స్థానం నాస్తి, తత్కథం మూర్ధని వాతాదీనాం సంచయః? సత్యం, ‘యో వాయుర్వక్త్రసంచారీ’ ఇత్యాదినా వాయోః శిరసి స్థానముక్తం, పిత్తస్య త్వగ్దృష్టిశ్చేతి శిరసి స్థానద్వయం, శ్లేష్మణః స్థానం శిరసి ప్రసిద్ధమేవ, సిరాణాం సర్వగత్వాద్రక్తస్యాపి శిరసి స్థానం, తస్మాత్ శిరసి సంచయం గతా ఇతి యుక్తం||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
శిరోగురుత్వం క్షవథోః ప్రవర్తనం తథాఽంగమర్దః పరిహృష్టరోమతా | ఉపద్రవాశ్చాప్యపరే పృథగ్విధా నృణాం ప్రతిశ్యాయపురఃసరాః స్మృతాః ||5||
शिरोगुरुत्वं क्षवथोः प्रवर्तनं तथाऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता | उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||५||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిశ్యాయస్య పూర్వరూపమాహ- శిరోగురుత్వమిత్యాది| క్షవథోః ప్రవర్తనం ఛిక్కాయాః ప్రవృత్తిః| అంగమర్దో వేదనావిశేషః| పరిహృష్టరోమతా ఉచ్ఛూనరోమతా, ఉద్ధర్షితరోమాంచ ఇతి యావత్| పృథగ్విధా ఉపద్రవా జ్వరారోచకాదయః| పురఃసరా అగ్రగామినః, పూర్వరూపాణీత్యర్థః||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౭
ఆనద్ధా పిహితా నాసా తనుస్రావప్రవర్తినీ | గలతాల్వోష్ఠశోషశ్చ నిస్తోదః శంఖయోస్తథా ||6|| స్వరోపఘాతశ్చ భవేత్ ప్రతిశ్యాయేఽనిలాత్మకే |7|
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रवर्तिनी | गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||६|| स्वरोपघातश्च भवेत् प्रतिश्यायेऽनिलात्मके |७|
🔊 Audio coming soon
వాతజప్రతిశ్యాయస్య లక్షణమాహ- ఆనద్ధా పిహితేత్యాది| ఆనద్ధా ఆధ్మాతా పూరితేవ| పిహితా రజఃశూకపూర్ణేవ||6||-
Adhikarana ౬ (౭-౮) · Śloka ౮
ఉష్ణః సపీతకః స్రావో ఘ్రాణాత్ స్రవతి పైత్తికే ||7|| కృశోఽతిపాండుః సంతప్తో భవత్తృష్ణాని(భి)పీడితః | సధూమం సహసా వహ్నిం వమతీవ చ మానవః ||8||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके ||७|| कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवत्तृष्णानि(भि)पीडितः | सधूमं सहसा वह्निं वमतीव च मानवः ||८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తప్రతిశ్యాయస్య లక్షణమాహ- ఉష్ణ ఇత్యాది| సపీతక ఈషత్పీత ఇత్యర్థః| సధూమమితి సధూమమివ వహ్నిం నాసయా వమతీత్యర్థః| సహసా అకస్మాత్||7-8||
Adhikarana ౭ (౯) · Śloka ౧౦
కఫః కఫకృతే ఘ్రాణాచ్ఛుక్లః శీతః స్రవేన్ముహుః | శుక్లావభాసః శూనాక్షో భవేద్గురుశిరోముఖః ||9|| శిరోగలౌష్ఠతాలూనాం కండూయనమతీవ చ |10|
कफः कफकृते घ्राणाच्छुक्लः शीतः स्रवेन्मुहुः | शुक्लावभासः शूनाक्षो भवेद्गुरुशिरोमुखः ||९|| शिरोगलौष्ठतालूनां कण्डूयनमतीव च |१०|
🔊 Audio coming soon
కఫకృతప్రతిశ్యాయలింగమాహ- కఫ ఇత్యాది| కఫకృతే ప్రతిశ్యాయే కఫః స్రవేదితి సంబంధనీయం||9||-
Adhikarana ౮ (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
భూత్వా భూత్వా ప్రతిశ్యాయో యోఽకస్మాద్వినివర్తతే ||10|| సంపక్వో వాఽప్యపక్వో వా స సర్వప్రభవః స్మృతః | లింగాని చైవ సర్వేషాం పీనసానాం చ సర్వజే ||11||
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकस्माद्विनिवर्तते ||१०|| सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः | लिङ्गानि चैव सर्वेषां पीनसानां च सर्वजे ||११||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికస్య లింగం నిర్దిశన్నాహ- భూత్వేత్యాది| అకస్మాత్ కారణం వినా| సర్వజే ప్రతిశ్యాయే సర్వేషాం వాతాదిజానాం ప్రతిశ్యాయానాం పీనసానాం లింగాని భవంతీతి యోజ్యం| సాన్నిపాతికప్రతిశ్యాయోఽసాధ్యః, విదేహోక్తత్వాత్||10-11||
Adhikarana ౯ (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౪
రక్తజే తు ప్రతిశ్యాయే రక్తాస్రావః ప్రవర్తతే | తామ్రాక్షశ్చ భవేజ్జంతురురోఘాతప్రపీడితః ||12|| దుర్గంధోచ్ఛ్వాసవదనస్తథా గంధాన్న వేత్తి చ | మూర్చ్ఛంతి చాత్ర కృమయః శ్వేతాః స్నిగ్ధాస్తథాఽణవః ||13|| కృమిమూర్ధవికారేణ సమానం చాస్య లక్షణం |14|
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तास्रावः प्रवर्तते | ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः ||१२|| दुर्गन्धोच्छ्वासवदनस्तथा गन्धान्न वेत्ति च | मूर्च्छन्ति चात्र कृमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः ||१३|| कृमिमूर्धविकारेण समानं चास्य लक्षणम् |१४|
🔊 Audio coming soon
రక్తజప్రతిశ్యాయస్య లక్షణమాహ- రక్తజే ఇత్యాది| ఉరోఘాతస్తంత్రాంతరోక్తలక్షణః తేన ప్రకర్షేణ పీడితః| తదేవ తంత్రాంతరోక్తలక్షణం దర్శయతి,- “ఉరఃక్షతం గురు స్తబ్ధం పూతిపూర్ణకఫో రసః| సకాసః సజ్వరో జ్ఞేయ ఉరోఘాతః సపీనసః”- ఇతి| మూర్చ్ఛంతి పతంతి| అత్ర రక్తజప్రతిశ్యాయే| కృమయః సూక్ష్మాః| కృమిమూర్ధవికారేణేత్యాది| కృమిజస్య శిరోరోగస్య యల్లక్షణం తేన సమానమస్య లక్షణమిత్యర్థః| కేచిత్ ‘మూర్చ్ఛంతి చాత్ర కృమయః శ్వేతాః స్నిగ్ధాస్తథాఽణవః’ ఇతి పాఠం రక్తజప్రతిశ్యాయలక్షణభిన్నం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అత్రేతి ఏషు సర్వేష్వేవ ప్రతిశ్యాయేషు||12-13||-
Adhikarana ౧౦ (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౬
ప్రక్లిద్యతి పునర్నాసా పునశ్చ పరిశుష్యతి ||14|| ముహురానహ్యతే చాపి ముహుర్వివ్రియతే తథా | నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాసదౌర్గంధ్యం తథా గంధాన్న వేత్తి చ ||15|| ఏవం దుష్టప్రతిశ్యాయం జానీయాత్ కృచ్ఛ్రసాధనం |16|
प्रक्लिद्यति पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||१४|| मुहुरानह्यते चापि मुहुर्विव्रियते तथा | निःश्वासोच्छ्वासदौर्गन्ध्यं तथा गन्धान्न वेत्ति च ||१५|| एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమేకదోషజేఽపి ప్రతిశ్యాయే దురుపచారతో దోషాంతరప్రకోపాద్దుష్టిం గతస్య లింగమాహ- ప్రక్లిద్యతీత్యాది||14-15||-
Adhikarana ౧౧ (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
సర్వ ఏవ ప్రతిశ్యాయా నరస్యాప్రతికారిణః ||16|| కాలేన రోగజననా జాయంతే దుష్టపీనసాః | బాధిర్యమాంధ్యమఘ్రాణం ఘోరాంశ్చ నయనామయాన్ | కాసాగ్నిసాదశోఫాంశ్చ వృద్ధాః కుర్వంతి పీనసాః ||17||
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः ||१६|| कालेन रोगजनना जायन्ते दुष्टपीनसाः | बाधिर्यमान्ध्यमघ्राणं घोरांश्च नयनामयान् | कासाग्निसादशोफांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వేషామేవ ప్రతిశ్యాయానాముపేక్షయా మిథ్యాహారాచారిణో నరస్య కాలాంతరేణ రోగాంతరారంభకత్వం నిర్దిశన్నాహ- సర్వ ఇత్యాది| సర్వే ఏవ ప్రతిశ్యాయాః కాలేన రోగజననా భవంతి, తథా త ఏవ ప్రతిశ్యాయాః క్రమేణ దుష్టపీనసా జాయంతే| కే తే రోగా ఇత్యాహ- బాధిర్యమిత్యాది| వృద్ధాః ప్రతిశ్యాయా బాధిర్యాదీన్ కుర్వంతీతి పిండార్థః| ప్రతిశ్యాయానాం పక్వతా ‘పక్వం ఘనం చాప్యవలంబమానం’ ఇత్యాదినా జ్ఞేయా; ఏతద్విపర్యయేణ చామతా| కేచిద్వృద్ధసుశ్రుతోక్తం,- “అరుచిర్విరసం వక్త్రం నాసాస్రావో రుజాఽరతిః| శిరోగురుత్వం క్షవథుర్జ్వరశ్చామస్య లక్షణం|| తనుత్వమామలింగానాం శిరోనాసాస్యలాఘవం| ఘనపీతకఫత్వం చ పక్వపీనసలక్షణం”- ఇతి ప్రతిశ్యాయానామామపక్వలక్షణం పఠంతి||16-17||
Adhikarana ౧౨ (౧౮) · Śloka ౧౮
నవం ప్రతిశ్యాయమపాస్య సర్వముపాచరేత్ సర్పిష ఏవ పానైః | స్వేదైర్విచిత్రైర్వమనైశ్చ యుక్తైః కాలోపపన్నైరవపీడనైశ్చ ||18||
नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत् सर्पिष एव पानैः | स्वेदैर्विचित्रैर्वमनैश्च युक्तैः कालोपपन्नैरवपीडनैश्च ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రతిశ్యాయానాం సామాన్యం చికిత్సితమాహ- నవం ప్రతిశ్యాయమిత్యాది| అపాస్య పరిత్యజ్య| సర్వేషాం ప్రతిశ్యాయానాం వాతాత్మకత్వాత్ సర్వేషామేవ సర్పిఃపానం| కాలోపపన్నైః ఆవస్థికకాలయోగ్యైః| అవపీడనైః నస్యభేదైః| కేచిదత్ర, ‘పీనసానాం చ సర్వేషాం హేతుర్యస్మాత్ సమీరణః| కఫపిత్తాధికేఽప్యస్మాత్ మారుతం సముపక్రమేత్|| తస్మాదభిష్యందముదీర్యమాణముపాచరేదాదిత ఏవ ధీమాన్| ఘృతైః సహింగ్వమ్లకటూష్ణసిద్ధైః స్వేదైర్విచిత్రైర్వమనైశ్చ తీక్ష్ణైః|| కటుత్రికం చిత్రకతింతిడీకం తాలీశపత్రం చవికామ్లసంజ్ఞం| విచూర్ణితం జీరకచూర్ణయుక్తమేలాచ్ఛదత్వక్సురభీకృతం చ|| మిశ్రం పురాణేన గుడేన దద్యాత్తత్ పీనసానాం పరిపాచనార్థం| పక్వం గుడం చాపి కటుత్రికేణ ఘృతప్రగాఢం ప్రలిహేత్ సుఖోష్ణం| సర్పిర్గుడాభ్యాం కటుకైశ్చ పక్వాన్ ఖాదేచ్చ శక్తూనపి నాతిశీతాన్| గుడాధికం చార్ద్రకమాదిశంతి యుక్తోషితం తత్ పరిపాచనార్థం| శిరోవిరేకం వమనం చ కేచిదామే న దాతవ్యమితి బ్రువంతి”- ఇతి పఠంతి| స చ పాఠో జేజ్జటాచార్యేణ నాంగీకృతః||18||
Adhikarana ౧౩ (౧౯) · Śloka ౧౯
అపచ్యమానస్య హి పాచనార్థం స్వేదో హితోఽమ్లైరహిమం చ భోజ్యం | నిషేవ్యమాణం పయసాఽఽర్ద్రకం వా సంపాచయేదిక్షువికారయోగైః ||19||
अपच्यमानस्य हि पाचनार्थं स्वेदो हितोऽम्लैरहिमं च भोज्यम् | निषेव्यमाणं पयसाऽऽर्द्रकं वा सम्पाचयेदिक्षुविकारयोगैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
నవప్రతిశ్యాయస్య పాకార్థం చికిత్సామాహ- అపచ్యమానస్యేత్యాది| అహిమం ఉష్ణం, భోజ్యం భోజనం| అపరమపి పాకార్థం యోగమాహ- నిషేవ్యమాణమిత్యాది| ఆర్ద్రకం పయసా పాయయేం ఇక్షువికారయోగైర్వా| ఇక్షువికారా గుడాదయః| కేచిత్ ‘నిషేవ్యమాణం పయసాఽఽర్ద్రకం వా సంపాచయేత్ తత్ కటుకోపయోగైః’- ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- దుగ్ధేన సహార్ద్రకరసః పేయః, అన్యే తు దుగ్ధేన సహ నాగరచూర్ణం పేయమితి మన్యంతే; కటుకోపయోగైః కటుద్రవ్యోపయోగైః| అస్యాగ్రే కేచిత్ ‘గ్రామ్యాణి మాంసాని దధీని మద్యం మాషాన్ కులత్థాన్ లవణం కటూని| అమ్లం తథా చామకమూలకం చ తథా ధనత్వం తరుణః ప్రయాతి’- ఇతి పఠంతి; స చ న పఠనీయః, సర్వనిబంధకారైః పరిహృతత్వాత్||19||
Adhikarana ౧౪ (౨౦) · Śloka ౨౦
పక్వం ఘనం చాప్యవలంబమానం శిరోవిరేకైరపకర్షయేత్తం | విరేచనాస్థాపనధూమపానైరవేక్ష్య దోషాన్ కవలగ్రహైశ్చ ||20||
पक्वं घनं चाप्यवलम्बमानं शिरोविरेकैरपकर्षयेत्तम् | विरेचनास्थापनधूमपानैरवेक्ष्य दोषान् कवलग्रहैश्च ||२०||
🔊 Audio coming soon
పక్వప్రతిశ్యాయస్య నిబర్హణమాహ- పక్వమిత్యాది||20||
Adhikarana ౧౫ (౨౧) · Śloka ౨౧
నివాతశయ్యాసనచేష్టనాని మూర్ధ్నో గురూష్ణం చ తథైవ వాసః | తీక్ష్ణా విరేకాః శిరసః సధూమా రూక్షం యవాన్నం విజయా చ సేవ్యా ||21||
निवातशय्यासनचेष्टनानि मूर्ध्नो गुरूष्णं च तथैव वासः | तीक्ष्णा विरेकाः शिरसः सधूमा रूक्षं यवान्नं विजया च सेव्या ||२१||
🔊 Audio coming soon
పక్వప్రతిశ్యాయే సేవ్యమాహ- నివాతేత్యాది| ఆసనం ఉపవేశనం, చేష్టనం క్రీడనం| మూర్ధ్నో మస్తకస్య| వాసో వస్త్రం| విజయా హరీతకీ||21||
Adhikarana ౧౬ (౨౨) · Śloka ౨౨
శీతాంబుయోషిచ్ఛిశిరావగాహచింతాతిరూక్షాశనవేగరోధాన్ | శోకం చ మద్యాని నవాని చైవ వివర్జయేత్ పీనసరోగజుష్టః ||22||
शीताम्बुयोषिच्छिशिरावगाहचिन्तातिरूक्षाशनवेगरोधान् | शोकं च मद्यानि नवानि चैव विवर्जयेत् पीनसरोगजुष्टः ||२२||
🔊 Audio coming soon
సేవ్యముద్దిశ్య పరిహార్యమాహ- శీతేత్యాది||22||
Adhikarana ౧౭ (౨౩) · Śloka ౨౩
ఛర్ద్యంగసాదజ్వరగౌరవార్తమరోచకారత్యతిసారయుక్తం | విలంఘనైః పాచనదీపనీయైరుపాచరేత్ పీనసినం యథావత్ ||23||
छर्द्यङ्गसादज्वरगौरवार्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् | विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సోపద్రవస్య పక్వప్రతిశ్యాయస్యావస్థికం చికిత్సాసూత్రమాహ- ఛర్దీత్యాది| అరతిః న క్వచిదవస్థితిశ్చేతసః||23||
Adhikarana ౧౮ (౨౪) · Śloka ౨౪
బహుద్రవైర్వాతకఫోపసృష్టం ప్రచ్ఛర్దయేత్ పీనసినం వయఃస్థం | ఉపద్రవాంశ్చాపి యథోపదేశం స్వైర్భేషజైర్భోజనసంవిధానైః | జయేద్విదిత్వా మృదుతాం గతేషు ప్రాగ్లక్షణేషూక్తమథాదిశేచ్చ ||24||
बहुद्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छर्दयेत् पीनसिनं वयःस्थम् | उपद्रवांश्चापि यथोपदेशं स्वैर्भेषजैर्भोजनसंविधानैः | जयेद्विदित्वा मृदुतां गतेषु प्राग्लक्षणेषूक्तमथादिशेच्च ||२४||
🔊 Audio coming soon
పక్వప్రతిశ్యాయే వమనావస్థాం నిర్దిశన్నాహ- బహుద్రవైరిత్యాది| వాతకఫోపసృష్టం పీనసినం బహుద్రవైర్వామయేదితి పిండార్థః| వయఃస్థం తరుణం| వాంతే సతి కిం కుర్యాదిత్యాహ- ఉపద్రవానిత్యాది| యథోపదేశం యథాకథితం| వక్ష్యమాణచికిత్సాయాః కాలముద్దిశన్నాహ- మృదుతామిత్యాది| మృదుతాం గతేషు అల్పీభూతేషు, ప్రాగ్లక్షణేషు ఆమప్రతిశ్యాయలక్షణేషు, ఉక్తం వక్ష్యమాణం ‘వాతికే తు ప్రతిశ్యాయే పిబేత్’ ఇత్యాదికం విధానమిత్యర్థః| కేచిత్ ‘విదిత్వా మృదుతాం తు తేషాం ప్రాగ్లక్షణానాం విధిమాదిశేచ్చ’ ఇతి పఠంతి||24||
Adhikarana ౧౯ (౨౫) · Śloka ౨౬
వాతికే తు ప్రతిశ్యాయే పిబేత్ సర్పిర్యథాక్రమం | పంచభిర్లవణైః సిద్ధం ప్రథమేన గణేన చ ||25|| నస్యాదిషు విధిం కృత్స్నమవేక్షేతార్దితేరితం |26|
वातिके तु प्रतिश्याये पिबेत् सर्पिर्यथाक्रमम् | पञ्चभिर्लवणैः सिद्धं प्रथमेन गणेन च ||२५|| नस्यादिषु विधिं कृत्स्नमवेक्षेतार्दितेरितम् |२६|
🔊 Audio coming soon
వాతికప్రతిశ్యాయస్య చికిత్సామాహ- వాతిక ఇత్యాది| యథాక్రమం స్నేహపానక్రమేణేత్యర్థః| ప్రథమో గణో విదారిగంధాదిః| కృత్స్నం సమస్తం| అర్దితేరితం అర్దితచికిత్సితోక్తం||25||-
Adhikarana ౨౦ (౨౬-౨౮) · Śloka ౨౮
పిత్తరక్తోత్థయోః పేయం సర్పిర్మధురకైః శృతం ||26|| పరిషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ కుర్యాదపి చ శీతలాన్ | శ్రీసర్జరసపత్తంగప్రియంగుమధుశర్కరాః ||27|| ద్రాక్షామధూలికాగోజీశ్రీపర్ణీమధుకైస్తథా | యుజ్యంతే కవలాశ్చాత్ర విరేకో మధురైరపి ||28||
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||२६|| परिषेकान् प्रदेहांश्च कुर्यादपि च शीतलान् | श्रीसर्जरसपत्तङ्गप्रियङ्गुमधुशर्कराः ||२७|| द्राक्षामधूलिकागोजीश्रीपर्णीमधुकैस्तथा | युज्यन्ते कवलाश्चात्र विरेको मधुरैरपि ||२८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తరక్తకృతయోః ప్రతిశ్యాయోశ్చికిత్సామాహ- పిత్తరక్తోత్థయోరిత్యాది| మధురకైః కాకోల్యాదిభిః| కేచిత్ ‘పిత్తరక్తోత్థయోస్తిక్తైః కషాయమధురైర్ఘృతం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తిక్తాని పటోలాదీని| పరిషేకానిత్యాది| ప్రదేహాః ప్రలేపాః| శ్రీరితి శ్రీవేష్టకః నవనీతధూపః, ‘గుగ్గులీ’ ఇతి లోకే, సర్జరసో రాలా, పత్తంగం రక్తచందనం; మధులికా గుడూచీ, మర్కటతృణమపరే, గోజీ గోజిహ్వికా, శ్రీపర్ణీ కాశ్మీరీ| కవలా గండూషభేదాః| అత్రేతి పిత్తరక్తోత్థయోః ప్రతిశ్యాయయోరిత్యర్థః| మధురైః ద్రాక్షారగ్వధమధుశర్కరాదిభిః||26-28||
Adhikarana ౨౧ (౨౯) · Śloka ౩౦
ధవత్వక్త్రిఫలాశ్యామాతిల్వకైర్మధుకేన చ | శ్రీపర్ణీరజనీమిశ్రైః క్షీరే దశగుణే పచేత్ ||29|| తైలం కాలోపపన్నం తన్నస్యం స్యాదనయోర్హితం |30|
धवत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्वकैर्मधुकेन च | श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ||२९|| तैलं कालोपपन्नं तन्नस्यं स्यादनयोर्हितम् |३०|
🔊 Audio coming soon
పిత్తరక్తకృతయోః ప్రతిశ్యాయయోర్నస్యార్థం తైలమాహ- ధవేత్యాది| ధవత్వగాదికల్కైస్తైలచతుర్థాంశైర్దశగుణే క్షీరే తైలం పచనీయం| శ్యామా త్రివృత్, తిల్వకః పట్టికారోధ్రః| కాలోపపన్నం నిరామతాకాలయోగ్యం| అనయోః పిత్తరక్తోత్థయోః ప్రతిశ్యాయయోః||29||-
Adhikarana ౨౨ (౩౦-౩౩) · Śloka ౩౩
కఫజే సర్పిషా స్నిగ్ధం తిలమాషవిపక్వయా ||30|| యవాగ్వా వామయేద్వాంతః కఫఘ్నం క్రమమాచరేత్ | ఉభే బలే బృహత్యౌ చ విడంగం సత్రికంటకం ||31|| శ్వేతామూలం సదాభద్రాం వర్షాభూం చాత్ర సంహరేత్ | తైలమేభిర్విపక్వం తు నస్యమస్యోపకల్పయేత్ ||32|| సరలాకిణిహీదారునికుంభేంగుదిభిః కృతాః | వర్తయశ్చోపయోజ్యాః స్యుర్ధూమపానే యథావిధి ||33||
कफजे सर्पिषा स्निग्धं तिलमाषविपक्वया ||३०|| यवाग्वा वामयेद्वान्तः कफघ्नं क्रममाचरेत् | उभे बले बृहत्यौ च विडङ्गं सत्रिकण्टकम् ||३१|| श्वेतामूलं सदाभद्रां वर्षाभूं चात्र संहरेत् | तैलमेभिर्विपक्वं तु नस्यमस्योपकल्पयेत् ||३२|| सरलाकिणिहीदारुनिकुम्भेङ्गुदिभिः कृताः | वर्तयश्चोपयोज्याः स्युर्धूमपाने यथाविधि ||३३||
🔊 Audio coming soon
కఫజప్రతిశ్యాయచికిత్సామాహ- కఫజే ఇత్యాది| తిలమాషవిపక్వయా యవాగ్వా కృసరయా వామనీయద్రవ్యసిద్ధయా వామయేత్| వాంతశ్చ కఫఘ్నం క్రమమన్నసంసర్జనాఖ్యమాచరేత్| ఉభే ఇత్యాది| ద్విబలాదిభిః కల్కీకృతైస్తైలం సిద్ధం నస్యే హితం| త్రికంటకోగోక్షురకః| శ్వేతా శ్వేతస్యందః| సదాభద్రా కాశ్మరీ| సరలేత్యాది| సరలా త్రివృత్, కిణిహీ కటభీ, దారు దేవదారు, నికుంభా దంతీ||30-33||
Adhikarana ౨౩ (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
సర్పీంషి కటుతిక్తాని తీక్ష్ణధూమాః కటూని చ | భేషజాన్యుపయుక్తాని హన్యుః సర్వప్రకోపజం ||34|| రసాంజనే సాతివిషే ముస్తాయాం భద్రదారుణి | తైలం విపక్వం నస్యార్థే విదధ్యాచ్చాత్ర బుద్ధిమాన్ ||35||
सर्पींषि कटुतिक्तानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च | भेषजान्युपयुक्तानि हन्युः सर्वप्रकोपजम् ||३४|| रसाञ्जने सातिविषे मुस्तायां भद्रदारुणि | तैलं विपक्वं नस्यार्थे विदध्याच्चात्र बुद्धिमान् ||३५||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికప్రతిశ్యాయచికిత్సామాహ- సర్పింషీత్యాది| సర్పీషి ఘృతాని| కటుతిక్తాని కటుతిక్తద్రవ్యసిద్ధానీత్యర్థః| కటూని చేతి చకారేణ ప్రత్యేకవాతాదియుక్తా క్రియాఽప్యనుక్తా సముచ్చీయతే| రసాంజనే ఇత్యాది| అత్రేతి సాన్నిపాతికప్రతిశ్యాయే ఇత్యర్థః||34-35||
Adhikarana ౨౪ (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౮
ముస్తా తేజోవతీ పాఠా కట్ఫలం కటుకా వచా | సర్షపాః పిప్పలీమూలం పిప్పల్యః సైంధవాగ్నికౌ ||36|| తుత్థం కరంజబీజం చ లవణం భద్రదారు చ | ఏతైః కృతం కషాయం తు కవలే సంప్రయోజయేత్ ||37|| హితం మూర్ధవిరేకే చ తైలమేభిర్విపాచితం |38|
मुस्ता तेजोवती पाठा कट्फलं कटुका वचा | सर्षपाः पिप्पलीमूलं पिप्पल्यः सैन्धवाग्निकौ ||३६|| तुत्थं करञ्जबीजं च लवणं भद्रदारु च | एतैः कृतं कषायं तु कवले सम्प्रयोजयेत् ||३७|| हितं मूर्धविरेके च तैलमेभिर्विपाचितम् |३८|
🔊 Audio coming soon
ముస్తేత్యాది| తేజోవతీ కాకమర్దనికా, అగ్నికః అజమోదా| ముస్తాదిభిః కృతః కషాయః సాన్నిపాతికే ప్రతిశ్యాయే హితః; సర్వేషు ప్రతిశ్యాయేషు హిత ఇత్యన్యే||36-37||-
Adhikarana ౨౫ (౩౮-౪౧) · Śloka ౪౧
క్షీరమర్ధజలే క్వాథ్యం జాంగలైర్మృగపక్షిభిః ||38|| పుష్పైర్విమిశ్రం జలజైర్వాతఘ్నైరౌషధైరపి | హిమే క్షీరావశిష్టేఽస్మిన్ ఘృతముత్పాద్య యత్నతః ||39|| సర్వగంధసితానంతామధుకం చందనం తథా | ఆవాప్య విపయేద్భూయో దశక్షీరం తు తద్ఘృతం ||40|| నస్యే ప్రయుక్తముద్రిక్తాన్ ప్రతిశ్యాయాన్ వ్యపోహతి | యథాస్వం దోషశమనైస్తైలం కుర్యాచ్చ యత్నతః ||41||
क्षीरमर्धजले क्वाथ्यं जाङ्गलैर्मृगपक्षिभिः ||३८|| पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि | हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ||३९|| सर्वगन्धसितानन्तामधुकं चन्दनं तथा | आवाप्य विपयेद्भूयो दशक्षीरं तु तद्घृतम् ||४०|| नस्ये प्रयुक्तमुद्रिक्तान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति | यथास्वं दोषशमनैस्तैलं कुर्याच्च यत्नतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
క్షీరమిత్యాది| క్షీరం జాంగలమాంసాదిభ్యోఽష్టగుణం, అర్ధజలే క్షీరాదర్ధం జలం, జాంగలైః మృగపక్షిభిః ఏణాదిభిర్లావాదిభిశ్చ, జలజైః పుష్పైః నీలోత్పలాదిభిః, వాతఘ్నైః విదారీగంధాదిభిః, ఘృతముత్పాద్య ‘తద్దుగ్ధం మథిత్వా’ ఇతి వాక్యశేషః| సర్వగంధా ఏలాదిపరిపఠితాః| సితా శర్కరా, అనంతా ఉత్పలసారివా, చందనం రక్తచందనం, ఆవాప్య ప్రక్షిప్య| తద్ఘృతం క్షీరమథనాద్యదుత్పన్నం ఘృతం, ప్రతిశ్యాయాన్ సర్వాన్ అపోహతి స్ఫోటయతి| దోషశమనైః వాతపిత్తశ్లేష్మహరద్రవ్యగణైః| యథాస్వం యథాత్మీయం| ఇదమేవ తైలం సర్వేషామేవ ప్రతిశ్యాయానాం||38-41||
Adhikarana ౨౬ (౪౨) · Śloka ౪౨
సమూత్రపిత్తాశ్చోద్దిష్టాః క్రియాః కృమిషు యోజయేత్ | యాపనార్థం కృమిఘ్నాని భేషజాని చ బుద్ధిమాన్ ||42||
समूत्रपित्ताश्चोद्दिष्टाः क्रियाः कृमिषु योजयेत् | यापनार्थं कृमिघ्नानि भेषजानि च बुद्धिमान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
రక్తప్రతిశ్యాయే కృమిసంభవో దర్శితః, అతస్తేషామేవ కృమీణాం యాపనార్థం చికిత్సామాహ- సమూత్రేత్యాది| కృమిఘ్నా యాః క్రియా ఉద్దిష్టాస్తా గోమూత్రపిత్తయుక్తా యాపనార్థం కర్తవ్యాః; తథా కృమిఘ్నాని భేషజాని సురసాదీని చ కర్తవ్యాని| బుద్ధిమాన్ ఊహాపోహవాన్ వైద్యః| యే తు సర్వేషామేవ ప్రతిశ్యాయానాం కృమిసంభవత్వం మన్యంతే తేఽముం శ్లోకమీదృశం వ్యాఖ్యానయంతి- ప్రత్యేకం వాతాదిప్రతిశ్యాయే యాః క్రియా ఉద్దిష్టాస్తా ఏవ గోమూత్రపిత్తయుక్తా యథాస్వం కృమిషు యోజయేత్||42||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౪
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ప్రతిశ్యాయప్రతిషేధో నామ చతుర్వింశతితమోఽధ్యాయః ||24||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే చతుర్వింశోధ్యాయః||24||