૨૪. પ્રતિશ્યાયપ્રતિષેધાધ્યાયઃ

અથાત ઇત્યાદિ| વાતં પ્રતિ અભિમુખં શ્યાયો ગમનં કફાદીનાં યત્ર સ પ્રતિશ્યાયઃ| પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતમ્||૧-૨||

તચ્ચ ચિકિત્સિતમલક્ષિતાનાં વ્યાધીનાં ન સમ્ભવતિ, અતઃ પ્રતિશ્યાયલક્ષણાર્થં પૂર્વં સદ્યોજનકમેવ નિદાનં નિર્દિશન્નાહ- નારીપ્રસઙ્ગ ઇત્યાદિ| નારીપ્રસઙ્ગો નારીષ્વતિશયેન પ્રવૃત્તિઃ| શિરઃ અભિતપ્યતે યેન સ શિરોભિતાપઃ| (શિરોભિતાપો ધૂમાદિઃ, રજોધૂમચયાશ્ચ નાસાપ્રવિષ્ટા હેતવઃ)| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ; તન્ન, યતઃ સર્વનિબન્ધકારૈરઙ્ગીકૃતોઽયં પાઠઃ||૩||

સદ્યોજનકં નિદાનમભિધાય ચયાદિક્રમેણ| કાલાન્તરજનકમપિ નિદાનમાહ- ચયમિત્યાદિ| ચયં ગતાઃ અર્થાત્ સ્વે સ્વે સ્થાને સઞ્ચયં પ્રાપ્તાઃ| મૂર્ધનીતિ મૂર્ધનિ પ્રતિશ્યાયકરા ભવન્તીતિ યોજનીયમ્| યદિ સ્વે સ્વે સ્થાને ચિતાસ્તત્ કથં મૂર્ધનિ પ્રતિશ્યાયકરા ઇત્યાહ- પ્રકોપ્યમાણા ઇત્યાદિ| વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈઃ બલવદ્વિગ્રહાદિભિઃ ક્રોધાદિભિર્દિવાસ્વપ્નાદિભિશ્ચ| અન્યે તુ મૂર્ધનિ સઞ્ચયં પ્રાપ્તા દોષા ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નનુ સ્વસ્થાનવૃદ્ધિઃ સઞ્ચયઃ, વાતપિત્તકફરક્તાનાં શિરસિ સ્થાનં નાસ્તિ, તત્કથં મૂર્ધનિ વાતાદીનાં સઞ્ચયઃ? સત્યં, ‘યો વાયુર્વક્ત્રસઞ્ચારી’ ઇત્યાદિના વાયોઃ શિરસિ સ્થાનમુક્તં, પિત્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટિશ્ચેતિ શિરસિ સ્થાનદ્વયં, શ્લેષ્મણઃ સ્થાનં શિરસિ પ્રસિદ્ધમેવ, સિરાણાં સર્વગત્વાદ્રક્તસ્યાપિ શિરસિ સ્થાનં, તસ્માત્ શિરસિ સઞ્ચયં ગતા ઇતિ યુક્તમ્||૪||

પ્રતિશ્યાયસ્ય પૂર્વરૂપમાહ- શિરોગુરુત્વમિત્યાદિ| ક્ષવથોઃ પ્રવર્તનં છિક્કાયાઃ પ્રવૃત્તિઃ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ| પરિહૃષ્ટરોમતા ઉચ્છૂનરોમતા, ઉદ્ધર્ષિતરોમાઞ્ચ ઇતિ યાવત્| પૃથગ્વિધા ઉપદ્રવા જ્વરારોચકાદયઃ| પુરઃસરા અગ્રગામિનઃ, પૂર્વરૂપાણીત્યર્થઃ||૫||

વાતજપ્રતિશ્યાયસ્ય લક્ષણમાહ- આનદ્ધા પિહિતેત્યાદિ| આનદ્ધા આધ્માતા પૂરિતેવ| પિહિતા રજઃશૂકપૂર્ણેવ||૬||-

પિત્તપ્રતિશ્યાયસ્ય લક્ષણમાહ- ઉષ્ણ ઇત્યાદિ| સપીતક ઈષત્પીત ઇત્યર્થઃ| સધૂમમિતિ સધૂમમિવ વહ્નિં નાસયા વમતીત્યર્થઃ| સહસા અકસ્માત્||૭-૮||

કફકૃતપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગમાહ- કફ ઇત્યાદિ| કફકૃતે પ્રતિશ્યાયે કફઃ સ્રવેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્||૯||-

સાન્નિપાતિકસ્ય લિઙ્ગં નિર્દિશન્નાહ- ભૂત્વેત્યાદિ| અકસ્માત્ કારણં વિના| સર્વજે પ્રતિશ્યાયે સર્વેષાં વાતાદિજાનાં પ્રતિશ્યાયાનાં પીનસાનાં લિઙ્ગાનિ ભવન્તીતિ યોજ્યમ્| સાન્નિપાતિકપ્રતિશ્યાયોઽસાધ્યઃ, વિદેહોક્તત્વાત્||૧૦-૧૧||

રક્તજપ્રતિશ્યાયસ્ય લક્ષણમાહ- રક્તજે ઇત્યાદિ| ઉરોઘાતસ્તન્ત્રાન્તરોક્તલક્ષણઃ તેન પ્રકર્ષેણ પીડિતઃ| તદેવ તન્ત્રાન્તરોક્તલક્ષણં દર્શયતિ,- “ઉરઃક્ષતં ગુરુ સ્તબ્ધં પૂતિપૂર્ણકફો રસઃ| સકાસઃ સજ્વરો જ્ઞેય ઉરોઘાતઃ સપીનસઃ”- ઇતિ| મૂર્ચ્છન્તિ પતન્તિ| અત્ર રક્તજપ્રતિશ્યાયે| કૃમયઃ સૂક્ષ્માઃ| કૃમિમૂર્ધવિકારેણેત્યાદિ| કૃમિજસ્ય શિરોરોગસ્ય યલ્લક્ષણં તેન સમાનમસ્ય લક્ષણમિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તથાઽણવઃ’ ઇતિ પાઠં રક્તજપ્રતિશ્યાયલક્ષણભિન્નં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અત્રેતિ એષુ સર્વેષ્વેવ પ્રતિશ્યાયેષુ||૧૨-૧૩||-

ઇદાનીમેકદોષજેઽપિ પ્રતિશ્યાયે દુરુપચારતો દોષાન્તરપ્રકોપાદ્દુષ્ટિં ગતસ્ય લિઙ્ગમાહ- પ્રક્લિદ્યતીત્યાદિ||૧૪-૧૫||-

ઇદાનીં સર્વેષામેવ પ્રતિશ્યાયાનામુપેક્ષયા મિથ્યાહારાચારિણો નરસ્ય કાલાન્તરેણ રોગાન્તરારમ્ભકત્વં નિર્દિશન્નાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| સર્વે એવ પ્રતિશ્યાયાઃ કાલેન રોગજનના ભવન્તિ, તથા ત એવ પ્રતિશ્યાયાઃ ક્રમેણ દુષ્ટપીનસા જાયન્તે| કે તે રોગા ઇત્યાહ- બાધિર્યમિત્યાદિ| વૃદ્ધાઃ પ્રતિશ્યાયા બાધિર્યાદીન્ કુર્વન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| પ્રતિશ્યાયાનાં પક્વતા ‘પક્વં ઘનં ચાપ્યવલમ્બમાનં’ ઇત્યાદિના જ્ઞેયા; એતદ્વિપર્યયેણ ચામતા| કેચિદ્વૃદ્ધસુશ્રુતોક્તમ્,- “અરુચિર્વિરસં વક્ત્રં નાસાસ્રાવો રુજાઽરતિઃ| શિરોગુરુત્વં ક્ષવથુર્જ્વરશ્ચામસ્ય લક્ષણમ્|| તનુત્વમામલિઙ્ગાનાં શિરોનાસાસ્યલાઘવમ્| ઘનપીતકફત્વં ચ પક્વપીનસલક્ષણમ્”- ઇતિ પ્રતિશ્યાયાનામામપક્વલક્ષણં પઠન્તિ||૧૬-૧૭||

ઇદાનીં પ્રતિશ્યાયાનાં સામાન્યં ચિકિત્સિતમાહ- નવં પ્રતિશ્યાયમિત્યાદિ| અપાસ્ય પરિત્યજ્ય| સર્વેષાં પ્રતિશ્યાયાનાં વાતાત્મકત્વાત્ સર્વેષામેવ સર્પિઃપાનમ્| કાલોપપન્નૈઃ આવસ્થિકકાલયોગ્યૈઃ| અવપીડનૈઃ નસ્યભેદૈઃ| કેચિદત્ર, ‘પીનસાનાં ચ સર્વેષાં હેતુર્યસ્માત્ સમીરણઃ| કફપિત્તાધિકેઽપ્યસ્માત્ મારુતં સમુપક્રમેત્|| તસ્માદભિષ્યન્દમુદીર્યમાણમુપાચરેદાદિત એવ ધીમાન્| ઘૃતૈઃ સહિઙ્ગ્વમ્લકટૂષ્ણસિદ્ધૈઃ સ્વેદૈર્વિચિત્રૈર્વમનૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ|| કટુત્રિકં ચિત્રકતિન્તિડીકં તાલીશપત્રં ચવિકામ્લસઞ્જ્ઞમ્| વિચૂર્ણિતં જીરકચૂર્ણયુક્તમેલાચ્છદત્વક્સુરભીકૃતં ચ|| મિશ્રં પુરાણેન ગુડેન દદ્યાત્તત્ પીનસાનાં પરિપાચનાર્થમ્| પક્વં ગુડં ચાપિ કટુત્રિકેણ ઘૃતપ્રગાઢં પ્રલિહેત્ સુખોષ્ણમ્| સર્પિર્ગુડાભ્યાં કટુકૈશ્ચ પક્વાન્ ખાદેચ્ચ શક્તૂનપિ નાતિશીતાન્| ગુડાધિકં ચાર્દ્રકમાદિશન્તિ યુક્તોષિતં તત્ પરિપાચનાર્થમ્| શિરોવિરેકં વમનં ચ કેચિદામે ન દાતવ્યમિતિ બ્રુવન્તિ”- ઇતિ પઠન્તિ| સ ચ પાઠો જેજ્જટાચાર્યેણ નાઙ્ગીકૃતઃ||૧૮||

નવપ્રતિશ્યાયસ્ય પાકાર્થં ચિકિત્સામાહ- અપચ્યમાનસ્યેત્યાદિ| અહિમમ્ ઉષ્ણં, ભોજ્યં ભોજનમ્| અપરમપિ પાકાર્થં યોગમાહ- નિષેવ્યમાણમિત્યાદિ| આર્દ્રકં પયસા પાયયેમ્ ઇક્ષુવિકારયોગૈર્વા| ઇક્ષુવિકારા ગુડાદયઃ| કેચિત્ ‘નિષેવ્યમાણં પયસાઽઽર્દ્રકં વા સમ્પાચયેત્ તત્ કટુકોપયોગૈઃ’- ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દુગ્ધેન સહાર્દ્રકરસઃ પેયઃ, અન્યે તુ દુગ્ધેન સહ નાગરચૂર્ણં પેયમિતિ મન્યન્તે; કટુકોપયોગૈઃ કટુદ્રવ્યોપયોગૈઃ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘ગ્રામ્યાણિ માંસાનિ દધીનિ મદ્યં માષાન્ કુલત્થાન્ લવણં કટૂનિ| અમ્લં તથા ચામકમૂલકં ચ તથા ધનત્વં તરુણઃ પ્રયાતિ’- ઇતિ પઠન્તિ; સ ચ ન પઠનીયઃ, સર્વનિબન્ધકારૈઃ પરિહૃતત્વાત્||૧૯||

પક્વપ્રતિશ્યાયસ્ય નિબર્હણમાહ- પક્વમિત્યાદિ||૨૦||

પક્વપ્રતિશ્યાયે સેવ્યમાહ- નિવાતેત્યાદિ| આસનમ્ ઉપવેશનં, ચેષ્ટનં ક્રીડનમ્| મૂર્ધ્નો મસ્તકસ્ય| વાસો વસ્ત્રમ્| વિજયા હરીતકી||૨૧||

સેવ્યમુદ્દિશ્ય પરિહાર્યમાહ- શીતેત્યાદિ||૨૨||

ઇદાનીં સોપદ્રવસ્ય પક્વપ્રતિશ્યાયસ્યાવસ્થિકં ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- છર્દીત્યાદિ| અરતિઃ ન ક્વચિદવસ્થિતિશ્ચેતસઃ||૨૩||

પક્વપ્રતિશ્યાયે વમનાવસ્થાં નિર્દિશન્નાહ- બહુદ્રવૈરિત્યાદિ| વાતકફોપસૃષ્ટં પીનસિનં બહુદ્રવૈર્વામયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| વયઃસ્થં તરુણમ્| વાન્તે સતિ કિં કુર્યાદિત્યાહ- ઉપદ્રવાનિત્યાદિ| યથોપદેશં યથાકથિતમ્| વક્ષ્યમાણચિકિત્સાયાઃ કાલમુદ્દિશન્નાહ- મૃદુતામિત્યાદિ| મૃદુતાં ગતેષુ અલ્પીભૂતેષુ, પ્રાગ્લક્ષણેષુ આમપ્રતિશ્યાયલક્ષણેષુ, ઉક્તં વક્ષ્યમાણં ‘વાતિકે તુ પ્રતિશ્યાયે પિબેત્’ ઇત્યાદિકં વિધાનમિત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘વિદિત્વા મૃદુતાં તુ તેષાં પ્રાગ્લક્ષણાનાં વિધિમાદિશેચ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૪||

વાતિકપ્રતિશ્યાયસ્ય ચિકિત્સામાહ- વાતિક ઇત્યાદિ| યથાક્રમં સ્નેહપાનક્રમેણેત્યર્થઃ| પ્રથમો ગણો વિદારિગન્ધાદિઃ| કૃત્સ્નં સમસ્તમ્| અર્દિતેરિતં અર્દિતચિકિત્સિતોક્તમ્||૨૫||-

પિત્તરક્તકૃતયોઃ પ્રતિશ્યાયોશ્ચિકિત્સામાહ- પિત્તરક્તોત્થયોરિત્યાદિ| મધુરકૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ| કેચિત્ ‘પિત્તરક્તોત્થયોસ્તિક્તૈઃ કષાયમધુરૈર્ઘૃતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તિક્તાનિ પટોલાદીનિ| પરિષેકાનિત્યાદિ| પ્રદેહાઃ પ્રલેપાઃ| શ્રીરિતિ શ્રીવેષ્ટકઃ નવનીતધૂપઃ, ‘ગુગ્ગુલી’ ઇતિ લોકે, સર્જરસો રાલા, પત્તઙ્ગં રક્તચન્દનં; મધુલિકા ગુડૂચી, મર્કટતૃણમપરે, ગોજી ગોજિહ્વિકા, શ્રીપર્ણી કાશ્મીરી| કવલા ગણ્ડૂષભેદાઃ| અત્રેતિ પિત્તરક્તોત્થયોઃ પ્રતિશ્યાયયોરિત્યર્થઃ| મધુરૈઃ દ્રાક્ષારગ્વધમધુશર્કરાદિભિઃ||૨૬-૨૮||

પિત્તરક્તકૃતયોઃ પ્રતિશ્યાયયોર્નસ્યાર્થં તૈલમાહ- ધવેત્યાદિ| ધવત્વગાદિકલ્કૈસ્તૈલચતુર્થાંશૈર્દશગુણે ક્ષીરે તૈલં પચનીયમ્| શ્યામા ત્રિવૃત્, તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| કાલોપપન્નં નિરામતાકાલયોગ્યમ્| અનયોઃ પિત્તરક્તોત્થયોઃ પ્રતિશ્યાયયોઃ||૨૯||-

કફજપ્રતિશ્યાયચિકિત્સામાહ- કફજે ઇત્યાદિ| તિલમાષવિપક્વયા યવાગ્વા કૃસરયા વામનીયદ્રવ્યસિદ્ધયા વામયેત્| વાન્તશ્ચ કફઘ્નં ક્રમમન્નસંસર્જનાખ્યમાચરેત્| ઉભે ઇત્યાદિ| દ્વિબલાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈસ્તૈલં સિદ્ધં નસ્યે હિતમ્| ત્રિકણ્ટકોગોક્ષુરકઃ| શ્વેતા શ્વેતસ્યન્દઃ| સદાભદ્રા કાશ્મરી| સરલેત્યાદિ| સરલા ત્રિવૃત્, કિણિહી કટભી, દારુ દેવદારુ, નિકુમ્ભા દન્તી||૩૦-૩૩||

સાન્નિપાતિકપ્રતિશ્યાયચિકિત્સામાહ- સર્પિંષીત્યાદિ| સર્પીષિ ઘૃતાનિ| કટુતિક્તાનિ કટુતિક્તદ્રવ્યસિદ્ધાનીત્યર્થઃ| કટૂનિ ચેતિ ચકારેણ પ્રત્યેકવાતાદિયુક્તા ક્રિયાઽપ્યનુક્તા સમુચ્ચીયતે| રસાઞ્જને ઇત્યાદિ| અત્રેતિ સાન્નિપાતિકપ્રતિશ્યાયે ઇત્યર્થઃ||૩૪-૩૫||

મુસ્તેત્યાદિ| તેજોવતી કાકમર્દનિકા, અગ્નિકઃ અજમોદા| મુસ્તાદિભિઃ કૃતઃ કષાયઃ સાન્નિપાતિકે પ્રતિશ્યાયે હિતઃ; સર્વેષુ પ્રતિશ્યાયેષુ હિત ઇત્યન્યે||૩૬-૩૭||-

ક્ષીરમિત્યાદિ| ક્ષીરં જાઙ્ગલમાંસાદિભ્યોઽષ્ટગુણં, અર્ધજલે ક્ષીરાદર્ધં જલં, જાઙ્ગલૈઃ મૃગપક્ષિભિઃ એણાદિભિર્લાવાદિભિશ્ચ, જલજૈઃ પુષ્પૈઃ નીલોત્પલાદિભિઃ, વાતઘ્નૈઃ વિદારીગન્ધાદિભિઃ, ઘૃતમુત્પાદ્ય ‘તદ્દુગ્ધં મથિત્વા’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| સર્વગન્ધા એલાદિપરિપઠિતાઃ| સિતા શર્કરા, અનન્તા ઉત્પલસારિવા, ચન્દનં રક્તચન્દનં, આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય| તદ્ઘૃતં ક્ષીરમથનાદ્યદુત્પન્નં ઘૃતં, પ્રતિશ્યાયાન્ સર્વાન્ અપોહતિ સ્ફોટયતિ| દોષશમનૈઃ વાતપિત્તશ્લેષ્મહરદ્રવ્યગણૈઃ| યથાસ્વં યથાત્મીયમ્| ઇદમેવ તૈલં સર્વેષામેવ પ્રતિશ્યાયાનામ્||૩૮-૪૧||

રક્તપ્રતિશ્યાયે કૃમિસમ્ભવો દર્શિતઃ, અતસ્તેષામેવ કૃમીણાં યાપનાર્થં ચિકિત્સામાહ- સમૂત્રેત્યાદિ| કૃમિઘ્ના યાઃ ક્રિયા ઉદ્દિષ્ટાસ્તા ગોમૂત્રપિત્તયુક્તા યાપનાર્થં કર્તવ્યાઃ; તથા કૃમિઘ્નાનિ ભેષજાનિ સુરસાદીનિ ચ કર્તવ્યાનિ| બુદ્ધિમાન્ ઊહાપોહવાન્ વૈદ્યઃ| યે તુ સર્વેષામેવ પ્રતિશ્યાયાનાં કૃમિસમ્ભવત્વં મન્યન્તે તેઽમું શ્લોકમીદૃશં વ્યાખ્યાનયન્તિ- પ્રત્યેકં વાતાદિપ્રતિશ્યાયે યાઃ ક્રિયા ઉદ્દિષ્ટાસ્તા એવ ગોમૂત્રપિત્તયુક્તા યથાસ્વં કૃમિષુ યોજયેત્||૪૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ચતુર્વિંશોધ્યાયઃ||૨૪||