௨௪. ப்ரதிஶ்யாயப்ரதிஷேதாத்யாயஃ

அதாத இத்யாதி| வாதஂ ப்ரதி அபிமுகஂ ஶ்யாயோ கமநஂ கபாதீநாஂ யத்ர ஸ ப்ரதிஶ்யாயஃ| ப்ரதிஷேதஃ சிகித்ஸிதம்||௧-௨||

தச்ச சிகித்ஸிதமலக்ஷிதாநாஂ வ்யாதீநாஂ ந ஸம்பவதி, அதஃ ப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணார்தஂ பூர்வஂ ஸத்யோஜநகமேவ நிதாநஂ நிர்திஶந்நாஹ- நாரீப்ரஸங்க இத்யாதி| நாரீப்ரஸங்கோ நாரீஷ்வதிஶயேந ப்ரவத்திஃ| ஶிரஃ அபிதப்யதே யேந ஸ ஶிரோபிதாபஃ| (ஶிரோபிதாபோ தூமாதிஃ, ரஜோதூமசயாஶ்ச நாஸாப்ரவிஷ்டா ஹேதவஃ)| கேசிதமுஂ பாடஂ ந படந்தி; தந்ந, யதஃ ஸர்வநிபந்தகாரைரங்கீகதோऽயஂ பாடஃ||௩||

ஸத்யோஜநகஂ நிதாநமபிதாய சயாதிக்ரமேண| காலாந்தரஜநகமபி நிதாநமாஹ- சயமித்யாதி| சயஂ கதாஃ அர்தாத் ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே ஸஞ்சயஂ ப்ராப்தாஃ| மூர்தநீதி மூர்தநி ப்ரதிஶ்யாயகரா பவந்தீதி யோஜநீயம்| யதி ஸ்வே ஸ்வே ஸ்தாநே சிதாஸ்தத் கதஂ மூர்தநி ப்ரதிஶ்யாயகரா இத்யாஹ- ப்ரகோப்யமாணா இத்யாதி| விவிதைஃ ப்ரகோபணைஃ பலவத்விக்ரஹாதிபிஃ க்ரோதாதிபிர்திவாஸ்வப்நாதிபிஶ்ச| அந்யே து மூர்தநி ஸஞ்சயஂ ப்ராப்தா தோஷா இதி வ்யாக்யாநயந்தி| நநு ஸ்வஸ்தாநவத்திஃ ஸஞ்சயஃ, வாதபித்தகபரக்தாநாஂ ஶிரஸி ஸ்தாநஂ நாஸ்தி, தத்கதஂ மூர்தநி வாதாதீநாஂ ஸஞ்சயஃ? ஸத்யஂ, ‘யோ வாயுர்வக்த்ரஸஞ்சாரீ’ இத்யாதிநா வாயோஃ ஶிரஸி ஸ்தாநமுக்தஂ, பித்தஸ்ய த்வக்தஷ்டிஶ்சேதி ஶிரஸி ஸ்தாநத்வயஂ, ஶ்லேஷ்மணஃ ஸ்தாநஂ ஶிரஸி ப்ரஸித்தமேவ, ஸிராணாஂ ஸர்வகத்வாத்ரக்தஸ்யாபி ஶிரஸி ஸ்தாநஂ, தஸ்மாத் ஶிரஸி ஸஞ்சயஂ கதா இதி யுக்தம்||௪||

ப்ரதிஶ்யாயஸ்ய பூர்வரூபமாஹ- ஶிரோகுருத்வமித்யாதி| க்ஷவதோஃ ப்ரவர்தநஂ சிக்காயாஃ ப்ரவத்திஃ| அங்கமர்தோ வேதநாவிஶேஷஃ| பரிஹஷ்டரோமதா உச்சூநரோமதா, உத்தர்ஷிதரோமாஞ்ச இதி யாவத்| பதக்விதா உபத்ரவா ஜ்வராரோசகாதயஃ| புரஃஸரா அக்ரகாமிநஃ, பூர்வரூபாணீத்யர்தஃ||௫||

வாதஜப்ரதிஶ்யாயஸ்ய லக்ஷணமாஹ- ஆநத்தா பிஹிதேத்யாதி| ஆநத்தா ஆத்மாதா பூரிதேவ| பிஹிதா ரஜஃஶூகபூர்ணேவ||௬||-

பித்தப்ரதிஶ்யாயஸ்ய லக்ஷணமாஹ- உஷ்ண இத்யாதி| ஸபீதக ஈஷத்பீத இத்யர்தஃ| ஸதூமமிதி ஸதூமமிவ வஹ்நிஂ நாஸயா வமதீத்யர்தஃ| ஸஹஸா அகஸ்மாத்||௭-௮||

கபகதப்ரதிஶ்யாயலிங்கமாஹ- கப இத்யாதி| கபகதே ப்ரதிஶ்யாயே கபஃ ஸ்ரவேதிதி ஸம்பந்தநீயம்||௯||-

ஸாந்நிபாதிகஸ்ய லிங்கஂ நிர்திஶந்நாஹ- பூத்வேத்யாதி| அகஸ்மாத் காரணஂ விநா| ஸர்வஜே ப்ரதிஶ்யாயே ஸர்வேஷாஂ வாதாதிஜாநாஂ ப்ரதிஶ்யாயாநாஂ பீநஸாநாஂ லிங்காநி பவந்தீதி யோஜ்யம்| ஸாந்நிபாதிகப்ரதிஶ்யாயோऽஸாத்யஃ, விதேஹோக்தத்வாத்||௧௦-௧௧||

ரக்தஜப்ரதிஶ்யாயஸ்ய லக்ஷணமாஹ- ரக்தஜே இத்யாதி| உரோகாதஸ்தந்த்ராந்தரோக்தலக்ஷணஃ தேந ப்ரகர்ஷேண பீடிதஃ| ததேவ தந்த்ராந்தரோக்தலக்ஷணஂ தர்ஶயதி,- “உரஃக்ஷதஂ குரு ஸ்தப்தஂ பூதிபூர்ணகபோ ரஸஃ| ஸகாஸஃ ஸஜ்வரோ ஜ்ஞேய உரோகாதஃ ஸபீநஸஃ”- இதி| மூர்ச்சந்தி பதந்தி| அத்ர ரக்தஜப்ரதிஶ்யாயே| கமயஃ ஸூக்ஷ்மாஃ| கமிமூர்தவிகாரேணேத்யாதி| கமிஜஸ்ய ஶிரோரோகஸ்ய யல்லக்ஷணஂ தேந ஸமாநமஸ்ய லக்ஷணமித்யர்தஃ| கேசித் ‘மூர்ச்சந்தி சாத்ர கமயஃ ஶ்வேதாஃ ஸ்நிக்தாஸ்ததாऽணவஃ’ இதி பாடஂ ரக்தஜப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணபிந்நஂ படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- அத்ரேதி ஏஷு ஸர்வேஷ்வேவ ப்ரதிஶ்யாயேஷு||௧௨-௧௩||-

இதாநீமேகதோஷஜேऽபி ப்ரதிஶ்யாயே துருபசாரதோ தோஷாந்தரப்ரகோபாத்துஷ்டிஂ கதஸ்ய லிங்கமாஹ- ப்ரக்லித்யதீத்யாதி||௧௪-௧௫||-

இதாநீஂ ஸர்வேஷாமேவ ப்ரதிஶ்யாயாநாமுபேக்ஷயா மித்யாஹாராசாரிணோ நரஸ்ய காலாந்தரேண ரோகாந்தராரம்பகத்வஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸர்வ இத்யாதி| ஸர்வே ஏவ ப்ரதிஶ்யாயாஃ காலேந ரோகஜநநா பவந்தி, ததா த ஏவ ப்ரதிஶ்யாயாஃ க்ரமேண துஷ்டபீநஸா ஜாயந்தே| கே தே ரோகா இத்யாஹ- பாதிர்யமித்யாதி| வத்தாஃ ப்ரதிஶ்யாயா பாதிர்யாதீந் குர்வந்தீதி பிண்டார்தஃ| ப்ரதிஶ்யாயாநாஂ பக்வதா ‘பக்வஂ கநஂ சாப்யவலம்பமாநஂ’ இத்யாதிநா ஜ்ஞேயா; ஏதத்விபர்யயேண சாமதா| கேசித்வத்தஸுஶ்ருதோக்தம்,- “அருசிர்விரஸஂ வக்த்ரஂ நாஸாஸ்ராவோ ருஜாऽரதிஃ| ஶிரோகுருத்வஂ க்ஷவதுர்ஜ்வரஶ்சாமஸ்ய லக்ஷணம்|| தநுத்வமாமலிங்காநாஂ ஶிரோநாஸாஸ்யலாகவம்| கநபீதகபத்வஂ ச பக்வபீநஸலக்ஷணம்”- இதி ப்ரதிஶ்யாயாநாமாமபக்வலக்ஷணஂ படந்தி||௧௬-௧௭||

இதாநீஂ ப்ரதிஶ்யாயாநாஂ ஸாமாந்யஂ சிகித்ஸிதமாஹ- நவஂ ப்ரதிஶ்யாயமித்யாதி| அபாஸ்ய பரித்யஜ்ய| ஸர்வேஷாஂ ப்ரதிஶ்யாயாநாஂ வாதாத்மகத்வாத் ஸர்வேஷாமேவ ஸர்பிஃபாநம்| காலோபபந்நைஃ ஆவஸ்திககாலயோக்யைஃ| அவபீடநைஃ நஸ்யபேதைஃ| கேசிதத்ர, ‘பீநஸாநாஂ ச ஸர்வேஷாஂ ஹேதுர்யஸ்மாத் ஸமீரணஃ| கபபித்தாதிகேऽப்யஸ்மாத் மாருதஂ ஸமுபக்ரமேத்|| தஸ்மாதபிஷ்யந்தமுதீர்யமாணமுபாசரேதாதித ஏவ தீமாந்| கதைஃ ஸஹிங்க்வம்லகடூஷ்ணஸித்தைஃ ஸ்வேதைர்விசித்ரைர்வமநைஶ்ச தீக்ஷ்ணைஃ|| கடுத்ரிகஂ சித்ரகதிந்திடீகஂ தாலீஶபத்ரஂ சவிகாம்லஸஞ்ஜ்ஞம்| விசூர்ணிதஂ ஜீரகசூர்ணயுக்தமேலாச்சதத்வக்ஸுரபீகதஂ ச|| மிஶ்ரஂ புராணேந குடேந தத்யாத்தத் பீநஸாநாஂ பரிபாசநார்தம்| பக்வஂ குடஂ சாபி கடுத்ரிகேண கதப்ரகாடஂ ப்ரலிஹேத் ஸுகோஷ்ணம்| ஸர்பிர்குடாப்யாஂ கடுகைஶ்ச பக்வாந் காதேச்ச ஶக்தூநபி நாதிஶீதாந்| குடாதிகஂ சார்த்ரகமாதிஶந்தி யுக்தோஷிதஂ தத் பரிபாசநார்தம்| ஶிரோவிரேகஂ வமநஂ ச கேசிதாமே ந தாதவ்யமிதி ப்ருவந்தி”- இதி படந்தி| ஸ ச பாடோ ஜேஜ்ஜடாசார்யேண நாங்கீகதஃ||௧௮||

நவப்ரதிஶ்யாயஸ்ய பாகார்தஂ சிகித்ஸாமாஹ- அபச்யமாநஸ்யேத்யாதி| அஹிமம் உஷ்ணஂ, போஜ்யஂ போஜநம்| அபரமபி பாகார்தஂ யோகமாஹ- நிஷேவ்யமாணமித்யாதி| ஆர்த்ரகஂ பயஸா பாயயேம் இக்ஷுவிகாரயோகைர்வா| இக்ஷுவிகாரா குடாதயஃ| கேசித் ‘நிஷேவ்யமாணஂ பயஸாऽऽர்த்ரகஂ வா ஸம்பாசயேத் தத் கடுகோபயோகைஃ’- இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- துக்தேந ஸஹார்த்ரகரஸஃ பேயஃ, அந்யே து துக்தேந ஸஹ நாகரசூர்ணஂ பேயமிதி மந்யந்தே; கடுகோபயோகைஃ கடுத்ரவ்யோபயோகைஃ| அஸ்யாக்ரே கேசித் ‘க்ராம்யாணி மாஂஸாநி ததீநி மத்யஂ மாஷாந் குலத்தாந் லவணஂ கடூநி| அம்லஂ ததா சாமகமூலகஂ ச ததா தநத்வஂ தருணஃ ப்ரயாதி’- இதி படந்தி; ஸ ச ந படநீயஃ, ஸர்வநிபந்தகாரைஃ பரிஹதத்வாத்||௧௯||

பக்வப்ரதிஶ்யாயஸ்ய நிபர்ஹணமாஹ- பக்வமித்யாதி||௨௦||

பக்வப்ரதிஶ்யாயே ஸேவ்யமாஹ- நிவாதேத்யாதி| ஆஸநம் உபவேஶநஂ, சேஷ்டநஂ க்ரீடநம்| மூர்த்நோ மஸ்தகஸ்ய| வாஸோ வஸ்த்ரம்| விஜயா ஹரீதகீ||௨௧||

ஸேவ்யமுத்திஶ்ய பரிஹார்யமாஹ- ஶீதேத்யாதி||௨௨||

இதாநீஂ ஸோபத்ரவஸ்ய பக்வப்ரதிஶ்யாயஸ்யாவஸ்திகஂ சிகித்ஸாஸூத்ரமாஹ- சர்தீத்யாதி| அரதிஃ ந க்வசிதவஸ்திதிஶ்சேதஸஃ||௨௩||

பக்வப்ரதிஶ்யாயே வமநாவஸ்தாஂ நிர்திஶந்நாஹ- பஹுத்ரவைரித்யாதி| வாதகபோபஸஷ்டஂ பீநஸிநஂ பஹுத்ரவைர்வாமயேதிதி பிண்டார்தஃ| வயஃஸ்தஂ தருணம்| வாந்தே ஸதி கிஂ குர்யாதித்யாஹ- உபத்ரவாநித்யாதி| யதோபதேஶஂ யதாகதிதம்| வக்ஷ்யமாணசிகித்ஸாயாஃ காலமுத்திஶந்நாஹ- மதுதாமித்யாதி| மதுதாஂ கதேஷு அல்பீபூதேஷு, ப்ராக்லக்ஷணேஷு ஆமப்ரதிஶ்யாயலக்ஷணேஷு, உக்தஂ வக்ஷ்யமாணஂ ‘வாதிகே து ப்ரதிஶ்யாயே பிபேத்’ இத்யாதிகஂ விதாநமித்யர்தஃ| கேசித் ‘விதித்வா மதுதாஂ து தேஷாஂ ப்ராக்லக்ஷணாநாஂ விதிமாதிஶேச்ச’ இதி படந்தி||௨௪||

வாதிகப்ரதிஶ்யாயஸ்ய சிகித்ஸாமாஹ- வாதிக இத்யாதி| யதாக்ரமஂ ஸ்நேஹபாநக்ரமேணேத்யர்தஃ| ப்ரதமோ கணோ விதாரிகந்தாதிஃ| கத்ஸ்நஂ ஸமஸ்தம்| அர்திதேரிதஂ அர்திதசிகித்ஸிதோக்தம்||௨௫||-

பித்தரக்தகதயோஃ ப்ரதிஶ்யாயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- பித்தரக்தோத்தயோரித்யாதி| மதுரகைஃ காகோல்யாதிபிஃ| கேசித் ‘பித்தரக்தோத்தயோஸ்திக்தைஃ கஷாயமதுரைர்கதம்’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- திக்தாநி படோலாதீநி| பரிஷேகாநித்யாதி| ப்ரதேஹாஃ ப்ரலேபாஃ| ஶ்ரீரிதி ஶ்ரீவேஷ்டகஃ நவநீததூபஃ, ‘குக்குலீ’ இதி லோகே, ஸர்ஜரஸோ ராலா, பத்தங்கஂ ரக்தசந்தநஂ; மதுலிகா குடூசீ, மர்கடதணமபரே, கோஜீ கோஜிஹ்விகா, ஶ்ரீபர்ணீ காஶ்மீரீ| கவலா கண்டூஷபேதாஃ| அத்ரேதி பித்தரக்தோத்தயோஃ ப்ரதிஶ்யாயயோரித்யர்தஃ| மதுரைஃ த்ராக்ஷாரக்வதமதுஶர்கராதிபிஃ||௨௬-௨௮||

பித்தரக்தகதயோஃ ப்ரதிஶ்யாயயோர்நஸ்யார்தஂ தைலமாஹ- தவேத்யாதி| தவத்வகாதிகல்கைஸ்தைலசதுர்தாஂஶைர்தஶகுணே க்ஷீரே தைலஂ பசநீயம்| ஶ்யாமா த்ரிவத், தில்வகஃ பட்டிகாரோத்ரஃ| காலோபபந்நஂ நிராமதாகாலயோக்யம்| அநயோஃ பித்தரக்தோத்தயோஃ ப்ரதிஶ்யாயயோஃ||௨௯||-

கபஜப்ரதிஶ்யாயசிகித்ஸாமாஹ- கபஜே இத்யாதி| திலமாஷவிபக்வயா யவாக்வா கஸரயா வாமநீயத்ரவ்யஸித்தயா வாமயேத்| வாந்தஶ்ச கபக்நஂ க்ரமமந்நஸஂஸர்ஜநாக்யமாசரேத்| உபே இத்யாதி| த்விபலாதிபிஃ கல்கீகதைஸ்தைலஂ ஸித்தஂ நஸ்யே ஹிதம்| த்ரிகண்டகோகோக்ஷுரகஃ| ஶ்வேதா ஶ்வேதஸ்யந்தஃ| ஸதாபத்ரா காஶ்மரீ| ஸரலேத்யாதி| ஸரலா த்ரிவத், கிணிஹீ கடபீ, தாரு தேவதாரு, நிகும்பா தந்தீ||௩௦-௩௩||

ஸாந்நிபாதிகப்ரதிஶ்யாயசிகித்ஸாமாஹ- ஸர்பிஂஷீத்யாதி| ஸர்பீஷி கதாநி| கடுதிக்தாநி கடுதிக்தத்ரவ்யஸித்தாநீத்யர்தஃ| கடூநி சேதி சகாரேண ப்ரத்யேகவாதாதியுக்தா க்ரியாऽப்யநுக்தா ஸமுச்சீயதே| ரஸாஞ்ஜநே இத்யாதி| அத்ரேதி ஸாந்நிபாதிகப்ரதிஶ்யாயே இத்யர்தஃ||௩௪-௩௫||

முஸ்தேத்யாதி| தேஜோவதீ காகமர்தநிகா, அக்நிகஃ அஜமோதா| முஸ்தாதிபிஃ கதஃ கஷாயஃ ஸாந்நிபாதிகே ப்ரதிஶ்யாயே ஹிதஃ; ஸர்வேஷு ப்ரதிஶ்யாயேஷு ஹித இத்யந்யே||௩௬-௩௭||-

க்ஷீரமித்யாதி| க்ஷீரஂ ஜாங்கலமாஂஸாதிப்யோऽஷ்டகுணஂ, அர்தஜலே க்ஷீராதர்தஂ ஜலஂ, ஜாங்கலைஃ மகபக்ஷிபிஃ ஏணாதிபிர்லாவாதிபிஶ்ச, ஜலஜைஃ புஷ்பைஃ நீலோத்பலாதிபிஃ, வாதக்நைஃ விதாரீகந்தாதிபிஃ, கதமுத்பாத்ய ‘தத்துக்தஂ மதித்வா’ இதி வாக்யஶேஷஃ| ஸர்வகந்தா ஏலாதிபரிபடிதாஃ| ஸிதா ஶர்கரா, அநந்தா உத்பலஸாரிவா, சந்தநஂ ரக்தசந்தநஂ, ஆவாப்ய ப்ரக்ஷிப்ய| தத்கதஂ க்ஷீரமதநாத்யதுத்பந்நஂ கதஂ, ப்ரதிஶ்யாயாந் ஸர்வாந் அபோஹதி ஸ்போடயதி| தோஷஶமநைஃ வாதபித்தஶ்லேஷ்மஹரத்ரவ்யகணைஃ| யதாஸ்வஂ யதாத்மீயம்| இதமேவ தைலஂ ஸர்வேஷாமேவ ப்ரதிஶ்யாயாநாம்||௩௮-௪௧||

ரக்தப்ரதிஶ்யாயே கமிஸம்பவோ தர்ஶிதஃ, அதஸ்தேஷாமேவ கமீணாஂ யாபநார்தஂ சிகித்ஸாமாஹ- ஸமூத்ரேத்யாதி| கமிக்நா யாஃ க்ரியா உத்திஷ்டாஸ்தா கோமூத்ரபித்தயுக்தா யாபநார்தஂ கர்தவ்யாஃ; ததா கமிக்நாநி பேஷஜாநி ஸுரஸாதீநி ச கர்தவ்யாநி| புத்திமாந் ஊஹாபோஹவாந் வைத்யஃ| யே து ஸர்வேஷாமேவ ப்ரதிஶ்யாயாநாஂ கமிஸம்பவத்வஂ மந்யந்தே தேऽமுஂ ஶ்லோகமீதஶஂ வ்யாக்யாநயந்தி- ப்ரத்யேகஂ வாதாதிப்ரதிஶ்யாயே யாஃ க்ரியா உத்திஷ்டாஸ்தா ஏவ கோமூத்ரபித்தயுக்தா யதாஸ்வஂ கமிஷு யோஜயேத்||௪௨||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே சதுர்விஂஶோத்யாயஃ||௨௪||